به گزارش شهرآرانیوز؛ زیارت از ظرفیتهای ارزشمند دینی ماست و گفتوگو درباره ابعاد معرفتی و تربیتی آن، میتواند به ما کمک کند تا این فرصت معنوی را عمیقتر بشناسیم و بهره بیشتری از آن ببریم. امیدوارم طرح چنین مباحثی، زمینه توجه بیشتر به حقیقت زیارت و پیوند آن با زندگی و رفتار روزمره ما را فراهم کند.
زیارت امام رضا (ع) برای بسیاری از مردم، فرصتی برای آرامش دل، طلب حاجت و بهرهمندی از معنویت حرم مطهر است، اما چگونه میتوان از این فرصت، فراتر از یک حضور معنوی گذرا بهره برد؟ آیا زیارت تنها به سلام دادن و دعا کردن محدود میشود یا میتواند به پیمانی دوباره با امام و راهی برای تغییر زندگی تبدیل شود؟ در این گفتوگو با حجتالاسلاموالمسلمین محمد الهیخراسانی، استاد حوزه و دانشگاه، ابتدا ارزش اصل زیارت و سپس سه نیت مهم در زیارت و ابعاد مختلف زیارت عارفانه بررسی شده است.
پیش از آنکه درباره زیارت عارفانه و کمال زیارت صحبت کنیم، باید بدانیم که اصل زیارت، در هر سطحی که باشد، آثار و برکات فراوانی دارد. اینکه افراد، از کوچک و بزرگ، پیر و جوان و نوجوان و کودک، از گوشهوکنار کشور و حتی کشورهای دیگر، توفیق تشرف به این حرم مطهر را پیدا میکنند، خودش نعمت بزرگی است.
درباره یکی از بزرگان که او را پس از رحلتش در خواب دیدهاند، نقل شده است که حسرت میخورد چرا در دنیا بیشتر به زیارت نرفته است. اطرافیان به او گفته بودند شما که بسیار مقید بودید و از راه دور، خودتان را به مشهد میرساندید. پاسخ داده بود: «حالا که آمدهام اینطرف، میفهمم چه برکتی در زیارتها بوده است و من به آن توجه نداشتم. نمیدانستم چه خیراتی در دنیا و آخرت برای من داشته است؛ حالا میگویم کاش بیشتر به زیارت میرفتم.»
بنابراین قدر اصل زیارت را بدانیم. گاهی آنقدر در جستوجوی مرتبههای بالاتر هستیم که از ارزش همین توفیق حضور، غافل میشویم. پیش از آنکه از زیارت عارفانه -که مرتبهای بالاتر و کمال زیارت است- سخن بگوییم، خوب است با سه نیت مهم آشنا شویم و آنها را در زیارت خود مدنظر قرار دهیم: تعظیم، تطهیر و توسل.
تعظیم شعائر یعنی دوست داشته باشیم نمادهایی که ارزشهای الهی را در جامعه زنده نگه میدارند، برجسته و پابرجا بمانند. وقتی به مسجد میرویم، در برپایی و آبادانی خانه خدا مشارکت میکنیم. وقتی در مجالس عزاداری اهلبیت (ع) شرکت میکنیم، برای زنده ماندن یاد و نام آنها قدم برمیداریم. حضور در حرم مطهر رضوی نیز میتواند از همین جنس باشد؛ اینکه دوست داشته باشیم این فضای نورانی همیشه آباد، پررونق و پذیرای زائران باشد.
قرآن کریم میفرماید: «وَمَنْ یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ: هرکه شعائر الهی را بزرگ بدارد، این کار از تقوای دلها سرچشمه میگیرد.» کسانی که نذر میکنند، وقف میکنند یا در ساختوساز و آبادانی حرمهای مطهر مشارکت دارند، میتوانند با چنین نیتی قدم بردارند؛ اینکه این حرمها، همیشه آباد و پررونق باشند و مردم بتوانند در آنها یاد خدا و اولیای او را زنده نگه دارند.
پس، این علاقه به زیارت را دستکم نگیریم. یکی از نیتهای ما، میتواند این باشد که آمدهایم شعائر الهی را تعظیم کنیم و دوست داریم حرم امامرضا (ع) همیشه پر از زائر باشد. این نیت، نیتی ارزشمند است و به حضور ما در حرم، معنایی فراتر از یک زیارت فردی میبخشد.
بسیاری از افراد با دلی خسته و گرفته به زیارت میآیند. احساس میکنند حالشان خوب نیست، حرفهایی دارند که جز در حرم امامرضا (ع) نمیتوانند با کسی درمیان بگذارند و بهدنبال غمخواری میگردند که حرفشان را بشنود. چه غمخواری بهتر از امامی که به او محبت داریم؟
اگر کسی با این نیت آمده باشد که حال دلش را بهتر کند، زنگارهای قلبش را بزداید و بار گناه و غفلت را از دوش خود سبک کند، نیت بسیار ارزشمندی دارد. این نیت، پشتوانه قرآنی هم دارد. خداوند متعال میفرماید: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِیمًا.» یعنی «اگر کسانی که به خودشان ظلم کردهاند، نزد پیامبر بیایند، از خداوند طلب آمرزش کنند و پیامبر نیز برای آنان آمرزش بخواهد، خدا را توبهپذیر و مهربان خواهند یافت.»
در روایات، برای زیارت امامرضا (ع) با معرفت به حق آن حضرت، وعده آمرزش گناهان گذشته و آینده آمده است. البته این به معنای نادیده گرفتن حق مردم نیست. اگر حقالناسی بر گردن ماست، باید در حد توان برای جبران آن اقدام کنیم و رضایت صاحب حق را بهدست آوریم. اما در رابطه با خداوند، درِ توبه و بازگشت همیشه باز است و زیارت میتواند فرصتی برای این بازگشت باشد.
بارها به ما سفارش شده است که هنگام زیارت، دعا کنیم و حاجتهایمان را از خداوند بخواهیم. گاهی بعضی افراد با خودشان میگویند همین یک دعا کافی است یا شاید خجالت میکشند حاجتهای کوچکشان را هم مطرح کنند، درحالیکه در دعا کردن، نباید خودمان را محدود کنیم.
در حدیث قدسی، از خداوند نقل شده است که به حضرت موسی (ع) فرمود حتی نمک غذایت را نیز از من بخواه! معنای این سفارش آن است که انسان در هیچ حاجتی، خود را از خداوند بینیاز نداند. خداوند مسببالاسباب است و اثرگذاری اسباب نیز به اراده اوست.
البته درکنار حاجتهای روزمره، نباید از خواستههای بزرگتر و عمیقتر غافل شویم. قرآن کریم میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَه:ای کسانی که ایمان آوردهاید، تقوای الهی پیشه کنید و برای نزدیک شدن به او وسیله بجویید!» در روایات، اهلبیت (ع) بهعنوان وسیله تقرب به خدا معرفی شدهاند، بنابراین توسل یعنی از این راه و از این جایگاه برای نزدیک شدن به خداوند و طلب حاجت استفاده کنیم.
وقتی از زیارت عارفانه سخن میگوییم، مقصود این نیست که تعظیم شعائر، پاک شدن دل و دعا کردن کنار گذاشته شود، بلکه سخن از مرتبهای فراتر است. در زیارت عارفانه، علاوهبر همه این نیتها، با امام خود تجدیدعهد میکنیم.
یعنی به امام رضا (ع) عرض کنیم: «آقای من! من شما را امام و حجت خدا میدانم و آمدهام با شما پیمان ببندم که پیرو شما باشم و آنچه فرمان میدهید، اطاعت کنم. دلم در گرو شما و آموزههای شماست و میخواهم در مسیر زندگی، گوشبهفرمان شما باشم.»
در روایات مربوطبه فضیلت زیارت امامرضا (ع)، تعبیر «عارِفاً بِحَقِّهِ» آمده است؛ یعنی کسی که با شناخت حق و جایگاه امام به زیارت او میرود. این شناخت، فقط دانستن نام و نسب امام یا آشنایی با فضیلتهای او نیست؛ باید به رابطه ما با امام و مسئولیتی که دربرابر راه و فرمان او داریم، نیز مربوط باشد.
اگر به زیارت بیاییم، دعا بخوانیم، حاجت بخواهیم و دل خود را سبک کنیم، همه اینها ارزشمند است، اما باید از خودمان بپرسیم: آیا آمدهام با امامم تجدیدعهد کنم؟ آیا میخواهم در زندگی هم پیرو او باشم؟ آیا حاضرم آموزهها و دستورهای او را در رفتار و انتخابهایم بهکار ببندم؟
نکته جالب آن است که خود امامرضا (ع) درباره حق امام بر پیروانش سخن گفتهاند. در روایتی از آن حضرت نقل شده است: «إِنَّ لِکُلِّ إِمَامٍ عَهْدًا فِی عُنُقِ أَوْلِیَائِهِ وَشِیعَتِهِ، وَإِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَحُسْنِ الْأَدَاءِ زِیَارَةَ قُبُورِهِمْ.» مضمون روایت این است که هر امامی بر گردن دوستان و پیروانش عهدی دارد و از نشانههای وفای کامل به این عهد و ادای شایسته آن، زیارت قبور امامان است.
بر این اساس، زیارت فقط حضور در یک مکان مقدس یا بهره بردن از حالوهوای معنوی آن نیست؛ فرصتی است برای یادآوری عهدی که با امام داریم. ما به زیارت میآییم تا هم محبت خود را نشان دهیم و هم پیوندمان را با راه اهلبیت (ع) تازه کنیم.
در زیارت جامعهکبیره، وقتی میگوییم «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّه»، به خاندان پیامبر (ص) سلام میدهیم؛ وقتی میخوانیم «السَّلَامُ عَلَى مَحَالِّ مَعْرِفَه اللَّهِ وَمَسَاکِنِ بَرَکَه اللَّهِ»، جایگاه آنان را در معرفت خدا و برکت الهی به یاد میآوریم و هنگامی که میگوییم «أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ»، بر این باور تأکید میکنیم که راه آنان، راه هدایت است.
پس اگر میخواهیم زیارتمان قیمتیتر شود، درکنار تعظیم شعائر، تطهیر دل و توسل، نیت تجدیدعهد را هم به آن اضافه کنیم؛ به امام عرض کنیم که آمدهایم راه شما را بشناسیم و پیروی از شما را از حد ادعا فراتر ببریم.