علیرضا وفایی‌نیا | مدتی پیش مرکز آمار ایران گزارشی از وضعیت اقتصادی کشور منتشر کرد که یکی از عجیب‌ترین بخش‌های آن رشد بی‌سابقه پدیده‌ای به نام «جمعیت دارای درآمد بدون کار» بود. این جمعیت افرادی هستند که بدون اینکه کاری انجام دهند و شاغل باشند، درآمد دارند و گاه درآمدی که به دست می‌آورند از درآمد شاغلان نیز بیشتر است. برای بررسی این پدیده اقتصادی و عوامل شکل‌گیری آن، با دکتر جعفر خیرخواهان، اقتصاددان و استاد دانشگاه فردوسی، گفت‌وگویی کردیم که در ادامه می‌خوانید.

بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تا حدود یک دهه پیش، جمعیت بادرآمد‌های بدون کار در کشورمان کمتر از ۲ میلیون نفر بود، اما در دهه اخیر این تعداد به بیش از ۵ میلیون و ۱۱۲ هزار نفر رسیده است. چه عامل اقتصادی‌ای در دهه اخیر باعث این اتفاق بوده است؟
در همه‌جای دنیا این اتفاق تا اندازه‌ای معمول است و برخی از افراد که توان تولید اقتصادی ندارند، از روش‌های غیرتولیدی مانند اجاره‌داری درآمد کسب می‌کنند. اما اینکه جمعیت این افراد در یک دهه اخیر در کشور ما تا این اندازه افزایش پیدا کرده است نگران‌کننده است و نشان‌دهنده مشکلات مختلف اقتصادی‌ای است که با آن‌ها روبه‌روییم. مهم‌ترین عامل افزایش تمایل افراد به فعالیت‌های غیرمولد اقتصادی مانند اجاره‌داری یا استفاده از سود بانکی را باید در ناامنی حوزه تولید در اقتصاد کشورمان جست‌وجو کرد. همچنین یکی دیگر از عوامل افزایش جمعیت بادرآمد‌های بدون کار در دهه گذشته به نسبت نرخ تورم به سود بانکی برمی‌گردد. به‌جز یک سال گذشته که با نرخ بالای تورم روبه‌رو بودیم، در سال‌های قبل از آن، نرخ تورم پایین‌تر از سود بانکی بود. این مسئله در کنار ناامنی موجود در بخش تولید باعث می‌شد خیلی از افراد ترجیح بدهند به جای سرمایه‌گذاری در بخش‌های مولد اقتصادی، سرمایه خود را در بانک‌ها بگذارند و سود بگیرند.

از منظر اقتصادی چه راهکاری برای این وضعیت می‌توان ارائه داد؟
ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راهکار برای تغییر در این شرایط را باید در عملکرد مسئولان جست‌وجو کرد. در کشور ما شعار‌های زیادی درباره رونق تولید و اقتصاد ملی و درون‌زا داده می‌شود. قدم اول برای محقق شدن این شعار‌ها اجرای درست قوانین است و سرمایه‌گذاران با آگاهی از عزم جدی برای مبارزه با فساد‌های اقتصادی، باید بتوانند اطمینان حداقلی برای ورود به حوزه تولید را پیدا کنند. در وضعیت فعلی، سرمایه‌گذاران اطمینان زیادی به قول و وعده مسئولان ندارند و امنیت زیادی را برای سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مختلف متصور نیستند.

در اقتصاد‌های سالم دنیا چه برنامه‌هایی برای حمایت از سرمایه‌گذاران بخش تولید انجام می‌شود؟
وجود قوانین تسهیلگر در زمینه سرمایه‌گذاری که در خیلی از کشور‌های پیشرفته دنیا وجود دارد، کمک زیادی به حرکت سرمایه‌ها به سمت تولید می‌کند و تمایل مردم برای رفتن به سمت اجاره‌داری یا سپرده‌گذاری در بانک‌ها را کاهش می‌دهد. این قوانین به افراد کمک می‌کند تا بتوانند پس از ورود به حوزه‌های مولد اقتصادی، درباره بازگشت سرمایه خود و سودآوری آن تا حدودی اطمینان داشته باشند. در کنار آن قوانین، حمایت از سرمایه‌گذارانی که ورشکست می‌شوند هم عامل دیگری است که ریسک ورود به بخش‌های تولیدی را برای سرمایه‌گذاران کاهش می‌دهد.

ریسک بالای حضور در بخش تولید و افزایش تمایل مردم ما به حوزه‌های کم‌خطر مثل سپرده‌های بانکی چه آسیب‌هایی در بلندمدت برای اقتصاد کشورمان دارد؟
متأسفانه در شرایط فعلی مردم و کشور ما هرروز در حال فقیرتر شدن هستند. اقتصاد ما بیشتر به سمت اقتصاد توزیعی و صدقه‌ای حرکت می‌کند و در این وضعیت هم مردم روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شوند و هم دولت. در این شرایط، نارضایتی و اعتراض‌ها هم هرروز بیشتر از قبل خواهد شد و با ادامه این وضعیت، نمی‌توان هیچ چشم‌انداز روشنی برای اقتصاد کشور متصور بود. برای تغییر این وضعیت باید تمام ارکان کشور از سیاست خارجی گرفته تا قوانین داخلی دست به دست هم دهند تا بتوانیم مطابق با فرمایشات رهبری، چرخ اقتصاد ملی را به گردش درآوریم. در وضعیت فعلی از یک طرف با برخی تصمیم‌ها مانند تصویب نکردن اف‌ای‌تی‌اف، کشور را از منافع اقتصاد بین‌الملل محروم کرده‌اند و در صحنه داخلی هم قوانین نامناسب و وجود فساد گسترده موجب بدتر شدن وضعیت تولید داخلی شده است. تمام این عوامل ریشه‌های تولید ثروت را در کشور خشک کرده است و باید اقداماتی جدی برای تغییر این وضعیت انجام شود.