سیده نعیمه زینبی
دبیر شهرآرا محله
در گوشه انتهایی محوطه بیمارستان سوانح شهید کامیاب، ساختمانی است که بی هیاهو کار خودش را به انجام میرساند. ورودی کوچکش بیشتر از بیماران، پذیرای پرستاران و بهیارانی است که برای انتقال نمونهها و آزمایشات گرفته شده بیماران به اینجا مراجعه میکنند. بهیار با لباس کرمرنگ یک ظرف کوچک سفید را روی پیشخوان آزمایشگاه میگذارد و شروع میکند به خواندن نمونههایی که آورده است و کارشناس آزمایشگاه به دقت ثبت میکند. بعضی از آنها نمونه خونهایی است که از بیماران گرفته شده است تا آزمایشهای لازم روی آن انجام شود و بعضی هم نمونههایی است که از بیماران اورژانسی یا کسانی که به عمل جراحی نیاز دارند، گرفته شده است تا سازگاری آن سنجیده شود. این را دکتر مافینژاد که حدود 16 سال است در این بیمارستان خدمترسان بیماران زیادی شده است، میگوید. نیاز بخشها به واحدهای خونی از طریق سیستم به آزمایشگاه ارسال میشود و کاربر سیستم نوع درخواست را بررسی میکند. پیش از این فراوردههای خونی از سازمان انتقال خون به بانک کوچک خون بیمارستان آورده شده است.یخچال ویژه سفید و نارنجی گوشه اتاق، ناجی جانهای بسیاری شده است. داخل آن سبدهای کوچک سفید رنگی هست که کیسههای خون داخلش قرار گرفته و نام هر گروه خونی روی یکی از آنها نوشته شده است. خونها به ترتیب انتقال به یخچال چیده شده است تا خونهایی که زودتر رسیدهاند سریعتر هم مصرف شوند.
اینجا خبری از اهداکنندهها نیست. چون این بیمارستان یکی از گیرندههای اصلی سازمان انتقال خون است و ما میخواهیم سفرنامه کوتاهی از مسیری که خونهای اهدایی طی میکنند تا به گیرنده برسند، بنویسیم.
خون گرم برای رگهای سرد
یک اتاق کوچک و یک کار حساس و گاهی حیات بخش! آنهایی که روی تختهای پایگاههای اهدای خون خوابیده و نگاهشان به سقف دوخته شده است تا فرایند مکش خونشان در کیسههای مخصوص پایان بگیرند شاید هیچ وقت به این فکر نمیکنند که این واحد خون قرار است بخش چند نفر دیگر باشد. اما این جانهای در کیسه شده قرمز رنگ اینجا انتظار گیرندهشان را میکشند. گیرندهای که حالا یا دچار سانحه شده یا جراحت شدید دارد و حیات شریانهای زندگیاش بسته به یکی از این بستههای قرمز رنگ است. دکتر برایمان توضیح میدهد که این خونها در چه شرایطی وارد بیمارستان میشوند. ظرفهای عایق دو لایه پلاستیکی آبی رنگ حاملان این زندگیهای سرخ هستند. یخ خشکی که کف ظرف قرار میگیرد دمای خون را بین یک تا 6درجه نگه میدارد. هر بار که قرار است خونی به این ذخیره کوچک انتقال یابد، ظرفهای آبی کمکرسان هستند و وقتی که میخواهد خونی از این مرکز به بخشهای متقاضی برسد ظرفهای سفید کارشان شروع میشود. دمای خون برای استفاده بیمار باید به دمای بدن برسد و بنماری این کار را به انجام میرساند تا خون گرم وارد رگهای سرد و خشکیده بیماران نیازمند شود.
آزمایشهای سازگاری!
اما قبل از آن آزمایشهای سازگاری است که انجام میشود تا با اطمینان بیشتری این خون در رگهای نیازمندان به آن جریان یابد. خون در سانترفیوژ و در لولههای آزمایشگاه به دور خودش میچرخد تا پلاسمای آن جدا شود و بعد از آن کیسه خون انتخابی هم آزمایش میشود. کیسهای که چند لوله کوچک معرف محتویاتش است تا برای هر بار آزمایش سازگاری از آنها بهره ببرند. کراسماچ فرایندی است که خون را تجزیه و آزمایش میکند و میزان سازگاری خون تزریقی با بیمار را مشخص میکند. عملیاتی که اگر فرصت باشد یک ساعت و در صورتی که اورژانسی باشد حدود 10دقیقه زمان میبرد اما خیال پزشکان را از بابت نبود ناسازگاری راحت میکند. خون از اینجا به بخشهای درخواستی میرود و مصرف میشود و قطره قطره آن در رگهای جدید به جریان در میآید تا راه حیاتی دیگر را در پیش بگیرد. اما این خون حیات بخش تا وقتی به اجبار نرسد، مصرف نمیشود.
وضعیت حاد
دکتر اصغر مافینژاد، متخصص پاتولوژی تشخیصی و بالینی بیمارستان سوانح شهید کامیاب، است که از سال82 اینجا مشغول به کار شده و اکنون سرپرست و مسئول فنی آزمایشگاه و بانک خون بیمارستان است. با او درباره کار حساسی که بر عهده دارد به گفتوگو مینشینیم. او برایمان حرفهای بیشتری دارد. اهدای زندگی مقدس است و خون این گوهر گرانبهای سیال در جانِ همه اگر به قدر کافی نباشد دیگر زندگی نیست. مافینژاد میگوید: وظیفه اصلی خون انتقال اکسیژن به بافتهاست که باعث جلوگیری از آنفاکتوس آن عضو بدن میشود. افرادی که به دلایل تروما و تصادف یا نبود خونسازی یا از بین رفتن خون در بدن دچار کمخونی میشوند به تزریق نیاز دارند. اگر فردی 40 درصد خونش را از دست داده باشد این وضعیت حاد است. این بیمار حتما نیاز دارد که به آن خون تزریق کنیم. در بیمارانی که هموگلوبین زیر10 باشد و بخواهند عمل جراحی انجام بدهند سعی میکنیم که خون رزرو داشته باشیم و سطح هموگلوبین را بالا ببریم. ولی امروزه بررسی کردهاند که ما هموگلوبین 7 را برای افراد عادی و نرمال به کار ببریم که دچار سانحه میشوند. البته اگر هموگلوبین یک فرد نرمال از 14 به 7 برسد و 50 درصد خونش را از دست بدهد ولی دچار مشکلی تنفسی یا قلبی نشود میتوانیم صبر کنیم تا بدن خودش این هموگلوبین را جبران کند و با توجه به بیماری و سن و شرایط این عدد متفاوت است.
مرکز اصلی تروما هستیم
بیمارستان سوانح بیشترین پذیرش بیماران تصادفی را دارد. کسانی که دچار جراحت هستند و نیازمند خون. مافینژاد میگوید: در این بیمارستان عمده افرادی که مراجعه میکنند به دلیل تصادف است و ما برای نجات جان افراد به انتقال خون مجبور هستیم. البته فراوردههایی را به بیماران منتقل میکنیم که از جهت بیماریهای مختلف کنترل شده باشد.او ادامه میدهد: بیمارستان ما مرکز اصلی ترومای شرق کشور است و مصرف خون بالایی دارد. هم درخواست خون بالاست و هم مصرفش. ما سعی میکنیم این مصرف را بهینه کنیم. چون خون هرکس برای خودش پاک است. خون من برای شما پاک نیست. ممکن است مواردی در خون من باشد که برای شما بیماریزا باشد. از طرفی هیچ جای دنیا نتوانستهاند خون مصنوعی بسازند. پس همه خونها به صورت آلوده تلقی میشوند مگر خلافش ثابت شود. ما سعی میکنیم که تا میتوانیم خون کمتر به بیمار تزریق کنیم و این خون در بدن خود بیمار تولید شود. درباره بیماران ترومایی چون بیمارانی هستند که سالم هستند و دچار سانحه میشوند سعی میکنیم با محلولهای دیگری بیمار را احیا کنیم و بعد اجازه بدهیم بدن خودش خونسازی را انجام دهد.
تزریق خون عوارض دارد
او درباره روالی که برای تزریق خون به بیمار باید پشت سر بگذارد، میگوید: خون اهدایی دمایی بین 1 تا 8 درجه دارد که باید به دمای بدن برسد. تزریق باید آهسته باشد. در 15 دقیقه اول باید کنترل زیادی روی بیمار باشد. چون بیشتر عوارض خودش را در 15 دقیقه اول نشان میدهد. اگر عوارض نباشد تزریق خون ادامه پیدا میکند. اگر اورژانسی نباشد بین 2 تا 3 ساعت برای تزریقش زمان میگذاریم. ممکن است بعضی عوارض پیدا شود. به دلیل حساسیت بیمار یا به علت ناسازگاری که ما خون را قطع میکنیم و دوباره به بانک خون میفرستیم و دوباره آزمایشها را تکرار میکنیم که بدانیم چرا مشکل پیدا شده است. اما یک سری عوارضی هستند که با کند کردن جریان یا دارو مهار میشوند و تزریق خون ادامه پیدا میکند. ما در پروسه تزریق خون به دهندگان سالم نیاز داریم. باید در تزریق خون حداکثر مماشات را به خرج بدهیم و کمترین مقدار خون را به بیمار منتقل کنیم و در بحرانیترین شرایط خون را به بیمار منتقل کنیم تا دچار عوارض ناخواسته انتقال خون نشویم.
قرمز بیجایگزین
با همه این تفاسیر خون آن خاصیت نجات دهندگیاش را برای نیازمندانش دارد و دکتر نیز آن را تصدیق میکند: همین خونی که ما میگوییم آلوده است و باید کم مصرف شود به سختی به دست میآید و باید ارزشش را دانست. برای بسیاری از افراد دریافت خون حیاتی است. خون جایگزین ندارد و فقط یک سری محلولها هستند که میتوانند در حد نیاز آن بیمار را احیا کند تا بدن خودش بتواند خونسازی انجام دهد. آن هم در صورتی که هیچ فعالیتی نداشته باشد. چون ما هر فعالیتی که انجام میدهیم نیازمند اکسیژن هستیم و خون باید این فرایند را انجام دهد حالا اگر این غلظت گلبولهای قرمز کم شود، ما اگر بخواهیم فعالیتی انجام دهیم دچار نفس تنگی یا درد سینه میشویم یا حتی دچار درد اندامها میشویم و نمیتوانیم فعالیتی انجام دهیم. مانند تالاسمی ماژور که اگر خون به آنها تزریق نشود دچار مشکل میشوند. در بیمارانی که شیمی درمانی میشوند به خون نیاز دارند.
خونِ جوان!
مافینژاد درباره عمر کوتاه خون پس از اهدا هم توضیح میدهد: از زمانی که خون میگیریم تا زمانی که میخواهیم آن را مصرف کنیم 35 روز عمر مفید خون است که به طول عمر 120 روزه گلبولهای قرمز مربوط است. وقتی این 35 روز میگذرد جمع کثیری از این گلبولها از بین میروند و نمیتوانند اکسیژن را که برای بدن ضروری است، حفظ کنند. پس باید خون تازه باشد. یعنی زمان کمی از اهدای آن گذشته باشد. هرچه از خون بگذرد کیفیت کمتری خواهد داشت.وی درباره تأثیر سن اهداکننده میگوید: از زمان تولد خونسازی شروع میشود. در سن 50 سالگی این تولید 50 درصد میشود و خیلی از استخوانها، خونسازی را دیگر انجام نمیدهند. وقتی سن به 60 میرسد خونسازی به 30 تا 40 درصد میرسد. پس هرچه اهدا کننده جوانتر باشد، خون بهتری اهدا میکند.
1200واحد در ماه
البته این خون همیشه به راحتی هم در دسترس نیست و گاهی مصرف زیاد یا کاهش اهدا روی ذخایر خون تأثیر میگذارد. مافینژاد ادامه میدهد: یک مقاطع زمانی هست که دچار کمبود خون میشویم مثلا در تابستان که مسافرتهای جادهای و تصادفها بیشتر است، سازمان انتقال خون به ما میگوید که مصرفتان را بهینه کنید و هشدار میدهد. در ماه مبارک رمضان هم گاهی دچار مشکل میشویم. سازمان اطلاع میدهد که فقط برای موارد اورژانس درخواست بدهید و عملهای جراحی غیرضروری را برای بعد از ماه مبارک بگذارید. این طور مواقع ما با دقت بیشتری خون را مصرف میکنیم. این بیمارستان 300 تخت خوابی است و ایام شلوغ زیاد دارد. گاهی مراجعهها بیشتر است و گاهی کمتر. اما آنچه میتوانیم بگوییم این است که متوسط حدود 1200 واحد خون در ماه مصرف میکنیم. مصرف اصلی ما اینجا خود خون است که به آن پکسل میگوییم و در واقع گلبولهای قرمز متراکم شده است که 280 سی سی حجم دارد و اگر به بیماری تزریق شود حدود دو واحد هموگلوبینش را بالا میبرد.
کیسههای 100 دلاری
او همچنین از فرهنگ اهدای خون و هزینههای بالای یک کیسه خون در کشورمان میگوید: در خارج از کشور این خون، فروشی است و دهندهها خون را میفروشند ولی اینجا اهدا کننده رایگان خون را در اختیار سازمان قرار میدهد. سازمان انتقال خون هزینههایی را برای این خون اهدایی صرف میکند. مثلا کیسههایی که خون در آن نگهداری میشود حدود 100 دلار قیمت دارد. تازگیها این کیسهها در ایران هم تولید میشود که باز هم مواد اولیهاش حدود 40 دلار هزینه دارد که هزینه در خورتوجهی است. به همین دلیل مصاحبه از اهداکنندگان گرفته میشود تا خون قابل مصرف دریافت شود. برای ما مهم است که دهنده خون کاملا سالم باشد. بعد هم این خون پالایش میشود و در دسترس قرار میگیرد که هزینههای زیادی صرف آزمایشها و نیروها میشود تا به دست مصرفکننده برسد که باید ارزش برایش قائل شد.
بیشترین مصرف، برای اورژانس
مافینژاد درباره روال درخواست و تزریق خون در بیمارستان هم میگوید: ما با توجه به درخواست بخشها نیازشان را تأمین میکنیم. هر بیماری که دچار تروما میشود و به بیمارستان مراجعه میکند ابتدا در اورژانس پذیرش میشود. بیمار به وسیله متخصص معاینه و مشخص میشود که دارد خون از دست میدهد یا خون از دست داده و گاهی حتی حالت اغما پیدا کرده است و بخش به صورت سیستمی به ما درخواست خون میدهد. به طور مثال قطع اندام خونریزیهای شدیدی دارد که به خون زیاد نیاز پیدا میکند. اگر شرایط حاد نباشد ظرف دو ساعت خون به بخش داده میشود تا مصرف شود ولی اگر اورژانسی باشد با آزمایشهای سریع ظرف 5 تا 10 دقیقه خون را در اختیار بخش قرار میدهیم. در بیمارستان شهید کامیاب ابتدا اورژانس بیشترین درخواست خون را دارد و سپس اتاق عمل در رتبه بعدی قرار دارد.
با اطمینان 99 درصد!
البته با همه وسواسی که پزشکان برای تزریق خون دارند آنها گاهی مجبور میشوند گروه خونی همگانی به بیمار تزریق کنند. مافینژاد توضیح میدهد: اگر کسی بدون همراه به اورژانس آورده شود که ما هیچ اطلاعاتی از او نداشته باشیم و مقدار خون زیادی از او رفته باشد که حتی نتوانیم نمونه خون از او بگیریم. خب ما گروه خونی O+ که دهنده همگانی است را به او تزریق میکنیم. معمولا 64 درصد موارد هیچ عارضهای در بدن فرد ایجاد نمیشود. اگر زمان و نمونه خون او را داشته باشیم و گروه خونی خودش را به صورت اورژانسی به او تزریق کنیم بازهم84/99 درصد هیچ مشکلی برای بیمار پیش نخواهد آمد. آزمایشهای سازگاری برای آن چند دهم درصد باقی مانده است که بررسی میشود.
یک مورد خاص
او در طول دوران کاریاش در بیمارستان شهید کامیاب با گروههای خاص هم برخورد داشته است که از آن ماجرا میگوید: در این 16 سالی که من اینجا هستم فقط یک مورد داشتیم که گروه خونیاش مشخص نشد و وقتی در سازمان آزمایش شد گفتند این فرد جزو گروه خونی بمبئی است. وقتی هم از بیمار در بخش شرح حال گرفتند متوجه شدند که اصالتش هندی است. تأمین خون این گروه بسیار سخت است و آن موقع حتی به تهران هم درخواست دادیم تا برایمان تأمین کنند. خوشبختانه این بیمار به تزریق خون نیاز پیدا نکرد ولی چون بیماری بود که به بیمارستان مراجعه کرده بود ما نیاز داشتیم گروه خونیاش را بشناسیم.او در تکمیل این بخش از صحبتش ادامه میدهد: هر بیماری که بستری شود در هر بیمارستانی ابتدای آزمایش گروه خونی از او گرفته میشود تا تابلویی از خونش پیدا شود. این یک ضرورت است برای تمام بیمارانی که به بیمارستان مراجعه میکنند.
35 واحد خون برای یک نفر
او که نقش حساس و مهمی در بیمارستان دارد و بارها مجبور شده است تا بعد از ساعت کاریاش در بیمارستان بماند، میگوید: ما خوشبختانه کسی را به دلیل نبود خون از دست ندادهایم. بعضی بیمارها تا 15 واحد خون دریافت کردهاند. حتی بیماری بود که 35 واحد خون دریافت کرد. بیمار با همسرش سوار موتور بود که تصادف میکند و یک کامیون از رویش رد میشود. آن زن جوان دچار پارگیهای وسیعی شده بود و خونریزیهای شدیدی داشت. او را به اتاق عمل رساندیم و از بچهها خواستیم فقط گروه خونی O+ برسانند که خوشبختانه بهخیر گذشت و زنده ماند.مافینژاد توضیحاتی نیز درباره هزینههایی که برای خون دریافت میشود، میدهد: حدود 3سال است که برای هر واحد خون حدود 30 هزار تومان به سازمان انتقال خون پرداخت میکنیم. قیمت خون بسیار بالاتر از این هزینهای است که گرفته میشود. برای بیماران خاص این خون رایگان است ولی برای بیماران ترومایی این هزینه را بیمارستان پرداخت میکند.
خون همه را آزمایش میکنیم
او که تحصیلکرده دانشگاه شیراز است تجربیات کاریاش را به این بیمارستان منتقل کرده است. مافینژاد توضیح میدهد: ما آزمایشهای ویروسی را برای بیماران گذاشتیم و هر کسی که برای هر موردی اینجا مراجعه میکند این آزمایشها روی خونش انجام میشود. این مهم است برای ما که بتوانیم این موارد را تشخیص دهیم چون گاهی بیماران نیازمند عمل جراحی هستند. پزشکان و پرستاران ما در معرض این بیماران هستند. این آزمایشها روال نیست ولی ما آنها را انجام میدهیم و پزشک با خیال راحتتری جراحی میکند. کادر پزشکی با اطمینان خاطر بیشتری روی سر بیمار هستند. این آزمایشها قبلا در شیراز انجام میشد و ما به مشهد آوردیم. در این مدت 8 مورد HIV مثبت داشتیم. ما کار پراسترسی داریم که با درصد کمی خطا هم جان بیمار به خطر میافتد و هم مسئولیتش گریبانگیر ما خواهد شد.
ساختمان جدید در راه است
او از تغییرات آزمایشگاه بیمارستان سوانح شهید کامیاب هم میگوید: من از سال 82 که به اینجا آمدهام قسمت پاتولوژی نداشتیم. جایی که نمونه بیماران نگهداری و آزمایش شود، راه اندازی کردیم. در این چند سال چندین بخش احیا شد و دستگاههای مختلف برایشان گرفتیم. خیلی از کیتها نبود که تأمین کردیم و الان آزمایشگاه به سطحی رسیده است که یکی از آزمایشگاههای خوب شهر است. با اطمینان میتوانم بگویم که در بین بیمارستانها اول نباشیم، دوم هستیم. اینجا همه چیز به صورت استاندارد و با الگوی مشخص انجام میشود. ما 25 کارمند آزمایشگاه داریم و تمام آزمایشها هم اینجا انجام میشود. البته امسال در حال احداث ساختمان جدیدی هستیم که حدود 440 متر زیربنا دارد و انشاءا... طی 4ماه آینده به مکان جدید نقل مکان میکنیم.
هرجا درخواست کنند، پایگاه سیار میفرستیم
مدیر کل سازمان انتقال خون استان خراسان رضوی، در پاسخ به این سؤال که چرا پایگاه اهدای خون در محلات برخوردار متمرکز شده است و در مناطقی همچون 6،5،4 و7 وجود ندارد میگوید: امکاناتی که سازمان انتقال خون اکنون در اختیار دارد برای 15سال گذشته مشهد در نظر گرفته شده است. ما از 15 سال پیش تا به حال تنها پایگاه اهدای خون ثامن را در مجاورت حرم مطهر سال گذشته ایجاد کردیم و پایگاه جدیدی را با توجه به کمبودها و اولویتهایی که داریم تا کنون نتوانستیم ایجاد کنیم.سید حمید رضا اسلامی، با اشاره به قدیمی بودن ساختمانها و کمبود امکانات افزود: ما بیش از 60 بیمارستان و مرکز درمانی را پوشش میدهیم در حالی که 15 سال پیش تنها 30مرکز درمانی تحت پوشش ما بودند. در واقع وسعت مراکز درمانی از نظر تعداد تخت و حجم اهداکنندگان خون روز به روز در حال گسترش است. ما هر سال بین 5 تا 7 درصد نسبت به سال گذشته افزایش تولید داریم و سال گذشته تنها با 250 نیرو حدود 400هزار کیسه خون و فراوردههای خونی را به مراکز درمانی رساندیم و اجازه ندادیم حتی یک عمل به دلیل نبود خون کنسل شود. با تمام اینها ما با 2مشکل بودجه و کمبود فضا روبهرو هستیم که این 2 باعث شده ما در شرایط دشواری قرار بگیریم و این میطلبد که سازمانهای ذیربط به ما کمک کنند.وی ادامه میدهد: ما برای اینکه بتوانیم خون و فراوردههای خونی را به موقع به دست مصرفکنندگان برسانیم به صورت مکرر از سازمانهای مختلف مانند سازمان برنامه و بودجه، استانداری و شهرداری مشهد کمک خواستیم که آخرین آن در هفته گذشته بود که در جلسه با مسئولان شهرداری مشهد برگزار شد و از مسئولان این نهاد خواستیم زمینهایی را در 9 مکان مختلف در شهر برای ایجاد پایگاه خون در اختیار ما قرار دهند تا بتوانیم با کمک سازمانها و خیران آنها را بسازیم. برنامه دراز مدت ما این است که در تمام مناطق شهر مراکز اهدای خون ایجاد کنیم تا شهروندان برای اهدای خون نیاز نباشد مسافت زیادی طی کنند.اسلامی در پایان از آمادگی این سازمان برای ارسال واحد سیار به مناطقی که پایگاه اهدای خون در آن نیست خبر داد و افزود: ما 2 پایگاه سیار برای انتقال خون داریم که هر کدام از سازمانها، ادارات، واحدهای صنفی و مساجد که برآورد میکنند بالای 30نفر اهدا کننده دارند به ما اعلام کنند تا بلافاصله واحد سیار به آنجا اعزام شود.