سمیه سعادتمند | شهرآرانیوز؛ هوای خاکستری این روزهای مشهد فقط رنگ آسمان را عوض نکرده است؛ نفسها را هم سنگینتر کرده و زنگ خطر را برای سلامت شهروندان به صدا درآورده است. آلودگی هوا که حالا به یکی از چالشهای مهم زیست محیطی و بهداشتی کلان شهرهای کشور تبدیل شده است، دیگر صرفا یک پدیده فصلی نیست؛ بحرانی است مزمن که اثرات آن از سوزش چشم و سرفههای ممتد، فراتر رفته و قلب، مغز، سیستم ایمنی، روان و حتی آینده سلامت نسل بعد را نشانه گرفته است. ذرات معلق، گازهای سمی و ریزگردهایی که هر روز در هوای شهر تنفس میکنیم، آرام و بی صدا درحال باز کردن پروندهای سنگین از بیماریهای مزمن، هزینههای درمانی سرسام آور و اختلال در سبک زندگیاند.
آلودگی هوا بحرانی جدی در حوزه سلامت عمومی
شیما نبوی، استاد دانشگاه و فوق تخصص ریه، با اشاره به وضعیت نگران کننده آلودگی هوا در کشور، در گفتوگو با شهرآرا، اظهار میکند: ایران متأسفانه در ردیف کشورهای بسیار آلوده جهان قرار دارد و براساس رتبه بندیهای جهانی، همواره درمیان سه تا پنج کشور اول از نظر شدت آلودگی هوا دیده میشود. این مسئله فقط یک موضوع زیست محیطی نیست، بلکه بحرانی جدی در حوزه سلامت عمومی، اقتصاد و روان جامعه و حتی امنیت اجتماعی محسوب میشود.
در کشور ما حدود ۸۰ تا ۹۰درصد آلودگی هوا ناشی از عوامل انسانی است که مهمترین آنها خودروهای فرسوده، سوخت غیراستاندارد، موتورسیکلت ها، صنایع مستقر در اطراف شهرها و نیروگاههایی است که از سوختهای فسیلی آلاینده به ویژه مازوت، استفاده میکنند.
به گفته او، استفاده گسترده از مازوت در فصول سرد سال، همراه با پدیده وارونگی هوا، باعث میشود آلایندهها در سطح شهرها حبس شوند و شرایط ناسالم برای روزهای متوالی ادامه پیدا کند. بیشتر آلایندهها شامل ذرات معلق، ریزگردها و گازهای شیمیایی خطرناک مانند دی اکسیدنیتروژن، دی اکسیدگوگرد، ازن، سرب و جیوه هستند که همگی اثرات مخربی بر سلامت انسان میگذارند.
*خودروهای فرسوده و سوخت غیراستاندارد، عامل اصلی آلودگی است
وی با اشاره به خسارتهای اقتصادی آلودگی هوا بیان میکند: برآوردها نشان میدهد که سالانه حدود ۳ تا ۴ میلیارد دلار فقط هزینه مستقیم درمانی و بهداشتی ناشی از آلودگی هوا به اقتصاد کشور تحمیل میشود. علاوه بر این، تعطیلی مدارس، کاهش بهره وری نیروی کار، افت فعالیتهای اجتماعی، افزایش استرس عمومی، محدود شدن ورزش و فعالیتهای بدنی و اختلال در سبک زندگی مردم، جزو پیامدهای اجتماعی آلودگی هواست که آثار آن در درازمدت، بسیار عمیق و جبران ناپذیر خواهد بود.
نبوی تأکید میکند: برای غلبه بر این معضل، صرفا اقدامات مقطعی پاسخ گو نیست و نیاز به یک عزم ملی وجود دارد؛ هم دولتها باید در حوزه تولید خودروی استاندارد، ارتقای کیفیت سوخت، اسقاط ناوگان فرسوده، توسعه حمل ونقل عمومی، گسترش خودروهای برقی و جلوگیری از مصرف سوختهای آلاینده در صنایع، ورود جدی کنند و هم مردم باید با کاهش استفاده از خودروهای شخصی، استفاده از مترو و اتوبوس، دوچرخه سواری و مدیریت ترددهای غیرضروری، به پاکی هوا کمک کنند. توسعه انرژیهای تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و بادی، افزایش فضای سبز و درختکاری گسترده شهری، نیز از راهکارهای اساسی کاهش آلودگی هواست.
ریزگردها و گازهای سمی، تأثیر مستقیم بر ریهها میگذارند
متخصص داخلی، دستیار فوق تخصص ریه و مراقبتهای ویژه و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره اثرات مستقیم آلودگی هوا بر سیستم تنفسی، توضیح می دهد: مهمترین آلایندههایی که سیستم تنفسی را تحت تأثیر قرار میدهند، ریزگردها و گازهای سمی به ویژه ازن هستند که میتوانند از همان ساعات ابتدایی تماس با راههای هوایی، باعث التهاب آنها شوند. سوزش گلو، سرفههای مداوم، احساس تنگی نفس، اشک ریزش، گرفتگی راههای هوایی و برونکواسپاسم از شایعترین علائم مواجهه با هوای آلوده است.
به گفته نبوی، آلودگی هوا همچنین میتواند باعث کاهش عملکرد ریه و افزایش تولید خلط شود و با مختل کردن مکانیسم دفاعی ریه، مانند حرکت مژکهای تنفسی، احتمال بروز عفونتهای تنفسی را بیش از حد افزایش دهد. در افرادی که بیماری زمینهای دارند ازجمله بیماران آسمی، مبتلایان به بیماری انسداد مزمن ریه، آمفیزم و برونشیت مزمن، شدت این علائم چندین برابر میشود و خطر تشدید حملات تنفسی و بستری شدن، افزایش پیدا میکند. در درازمدت نیز کاهش پایدار عملکرد ریه و حتی افزایش خطر ابتلا به سرطان ریه در مطالعات مختلف، گزارش شده است.
وی درباره گروههای پرخطر و توصیههای پیشگیرانه میگوید: کودکان به دلیل تکامل نیافتگی کامل ریه، سالمندان به علت وجود بیماریهای پنهان قلبی و ریوی، بیماران مزمن تنفسی و قلبی و همچنین افرادی که ساعات زیادی را در فضای باز میگذرانند، بیشترین آسیب را از آلودگی هوا میبینند.
فوق تخصص ریه کشور ادامه میدهد: در روزهایی که شاخص آلودگی هوا به محدوده ناسالم میرسد، آمار مراجعات اورژانسی، بستریها و حتی مرگ ومیر به شکل محسوسی افزایش مییابد. توصیه اصلی ما به این افراد، این است که حضور در فضای باز را به حداقل برسانند، فعالیت ورزشی در محیط بیرون انجام ندهند و اگر کار ضروری دارند، آن را در ساعات اولیه صبح یا شب انجام دهند. افزایش تعداد و عمق تنفس در هنگام ورزش، باعث ورود حجم بیشتری از آلایندهها به داخل ریه میشود و عوارض را تشدید میکند.
ماسک N۹۵ بخش زیادی از ذرات ریز را فیلتر میکند
نبوی درباره استفاده از ماسک نیز میگوید: بررسیهای علمی نشان داده است که ماسکهای جراحی و پارچهای فقط قادر به فیلتر کردن ذرات درشتتر از ۱۰میکرون هستند و تأثیر آنها بر پیشگیری از عوارض آلودگی هوا، محدود است. درمقابل، ماسک N۹۵ میتواند جلوی ورود بخش زیادی از ذرات ریز را بگیرد، اما استفاده از آن برای کودکان، امکان پذیر نیست و برای افراد زیر دو سال نیز ممنوعیت دارد، ضمن اینکه با مرطوب شدن ماسک، کارایی آن به شدت کاهش مییابد و عملا خاصیت حفاظتی خود را از دست میدهد، بنابراین تکیه صرف به ماسک، راهکار قطعی مقابله با آلودگی هوا نیست.
{$sepehr_key_180055}
آلودگی هوا، خطر سکته قلبی و آریتمی را افزایش میدهد
دکتر سیدامین رضا شریفی، متخصص داخلی و دستیار فوق تخصص بیماریهای ریه، نیز با تأکید بر عوارض غیرریوی آلودگی هوا بیان میکند: بسیاری از مردم تصور میکنند آلودگی هوا فقط ریه را درگیر میکند، درحالی که ذرات معلق به ویژه ذرات کوچکتر از ۵/۲ میکرون پس از ورود به دستگاه تنفسی، وارد جریان خون میشوند و میتوانند به تمام اندامهای بدن انتقال یابند. این ذرات باعث ایجاد یک التهاب سیستمیک مزمن در بدن میشوند؛ التهابی که به سادگی با آزمایشهای معمول، تشخیص دادنی نیست، اما در طول زمان، آثار تخریبی گستردهای به جا میگذارد.
وی ادامه میدهد: در سیستم قلبی عروقی، این التهاب میتواند منجر به تنگی عروق کرونر، سکته قلبی، ایجاد آریتمی و اختلالات ریتم قلب شود. در سیستم عصبی مرکزی نیز احتمال بروز بیماریهایی مانند آلزایمر و پارکینسون افزایش پیدا میکند و اثرات روانی مانند اضطراب و افسردگی به ویژه در مواجهههای طولانی مدت دیده میشود.
احتمال بروز انواع سرطان، از اثرات طولانی مدت آلاینده هاست
شریفی یادآوری میکند: در پانکراس، آلودگی هوا میتواند باعث افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع۲، چاقی و سندرم متابولیک شود، روی غده تیروئید نیز اثر بگذارد و موجب کم کاری یا پرکاری آن شود. این التهاب گسترده در بدن حتی میتواند سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار دهد؛ هم باعث تحریک آن و بروز بیماریهای خودایمنی مانند دیابت نوع یک و بیماریهای روماتولوژیک شود و هم در برخی مواقع آن را تضعیف کرده، فرد را مستعد ابتلا به انواع عفونت کند. در حوزه باروری نیز شواهد علمی نشان میدهد که آلودگی هوا در مردان و زنان، میتواند موجب اختلالات باروری و کاهش توان جنسی شود.
او تأکید میکند: همچنین ارتباط آلودگی هوا با بروز برخی سرطانها ازجمله سرطان پستان، مثانه، پوست و حتی دستگاه گوارش در مطالعات مختلف، گزارش شده است.