با گذر از مسیر تاریخ و افسانه‌های باقی‌مانده از اقدام پیشین در می‌یابیم که انسان از ابتدا با طبیعت اطراف خود مأیوس بوده و بدون آن نمی‌توانسته زندگی مستقلی داشته باشد. ایرانیان نیز از این امر مستثنی نبوده و براساس طبع حساس و ظریف و نزدیکی آنان با طبیعت، احساس‌های شکل گرفته در قالبی زیبا و سینه به سینه در چرخه تاریخ هنر باغ‌سازی تا دوران حاضر کشیده شده است، تا آن‌جایی که در ایران در بیشتر شهر‌ها باغ‌هایی وسیع وبزرگ وجود دارند.

شهرنشینی انسان‌ها اگرچه باعث رفاه نسبی شده لیکن گرفتاری‌هایی را نیز به دنبال داشته است، طوری که هرچه جمعیت شهر‌ها بیشتر می‌شوند، به همان نسبت به مشکلات شهر‌ها افزوده می‌شود. پیامد مشکلات شهرنشینی و افزایش جمعیت ایجاد انواع آلودگی‌های شهری مثل آلودگی هوا، آب، صوت و تخریب محیط‌زیست و نیز آلودگی‌های روحی- روانی برای شهروندان است. تنها راه برای توسعه پایدار شهر، توجه جدی به فضای سبز - به عنوان مهمترین راهکار برای کاهش آلودگی‌های موجود در شهرها- است.

همان‌طور که گفته شد گیاهان و از جمله درختان از دیرباز در فرهنگ ایرانیان گرامی بوده‌اند، درختان از دیدگاه این مردم مظهر زندگی و بالندگی و سمبل طراوت و آرامش و زیبایی بوده و هستند. این بینش از آن‌جایی نشأت گرفته که هر جا درختی وجود داشته امکان استقرار آدمی و وجود محیطی با طراوت و مناسب برای زندگی بوده است.

با مراجعه به تاریخ می‌توان دریافت که درختان ارزش مقدسی داشته‌اند تا آن‌جایی که ایرانیان این عقیده را داشته‌اند که زرتشت درخت سرو را ازآسمان به زمین آورده است. با این توصیفات استفاده از هر فضای ممکن برای کاشت درخت و احداث فضای سبز امری ارزشمند به حساب می‌آید.

درخت زندگی

اعتقاد به درخت زندگی ریشه‌ای قدیمی در فرهنگ شرق و ایران باستان دارد و در بنا‌های کهن نقش درختان کاملا مشهود است. درخت زندگی ترکیبی از رستنی‌های گوناگون بوده است که به علت طول عمر بالا و زیبایی و سودمندیشان مقدس به شمار می‌رفته‌اند، که پس از چیدن میوه‌های این درختان که از آن اکسیر طول عمر به دست می‌آمده است، انسان‌ها جاودانه شده و بی‌مرگ می‌شوند.

تقدس درختان

در گذشته تقدس درختان جزئی از پرستش طبیعت بوده و درختان در اغلب جوامع، مظهر زندگی و جنبش و پویایی شناخته می‌شده‌اند. در نزد ایرانیان باستان نیز درختان و به خصوص درختان کهنسال مقدس بوده و عقیده داشته‌اند درختان انسان‌های خوبی بوده‌اند که پس از مرگ تبدیل به درخت شده‌اند، تا زندگی جاودانه یابند. به همین دلیل هم قطع درختان جایز نبوده است. زرتشت در این باره می‌گوید: هرکس درخت کهنسال یا درخت شهری را قطع نماید باید منتظر مرگ خویش یا یکی از نزدیکان خود باشد.

بدین جهت بشر از دیرباز زندگی را در آینه درختان مشاهده می‌کرده است. درختان زمان را تعریف می‌نمایند و بدین جهت ذات وجود هر زمان در درخت متمرکز است، درخت نماد حیات دوباره است. حضرت رسول (ص) فرمودند: خداوند درخت را برای انسان آفرید، از این‌رو او باید درخت را بکارد، آن را آبیاری کند و در حفظ آن بکوشد.

در حال حاضر نیز یکی از وظایف عمده و اساسی شهرنشینان، حفظ و توسعه فضای سبز شهری موجود و فعال و نیز عدم قطع درختان و تخریب پارک‌ها و فضای سبز می‌باشد که همگی در راستای بهره برداری بهینه از فضا‌های شهری و نهایتا بهبود محیط‌زیست انسانی است.

{$sepehr_key_186482}

عبارت فضای سبز را می‌توان از دو جنبه کاملا متفاوت تعریف نموده. اول تعریف عامیانه فضای سبز که عبارت است از ساختن یک بخش از طبیعت است در محیط شهری و تعریف آکادمیک فضای سبز که به شرح ذیل است:

"فضای سبز در حقیقت به کارگیری اجزاء زنده (شامل گیاهان، حیوانات، ماهی‌ها و سایر موجودات زنده دیگر) و اجزاء غیر زنده (شامل آب و سازه‌های معماری و ...) با در نظر گرفتن سه عامل رنگ، شکل و سایت است، به طوری که ما را به یکی از اهداف که ممکن است زیبائی محیط، حل نمودن یک معضل زیست محیطی و یا هر دوی آنها باشد، برساند.

به هر صورت نقش حیات بخش فضای سبز درمحیط زندگی امروزه انسان‌ها بر همگان روشن است.

کارکرد‌های فضای سبز در بهبود کیفیت زندگی:

۱. جذب پرتو‌های مضر خورشید

با توجه به این که در محیط‌های شهری معمولا تابش مستقیم نور شدید خورشید مخصوصا در ماه‌های گرم سال باعث آزار شهروندان می‌گردند. پوشش گیاهی موجود در فضای سبز از طریق جذب اشعه مادون قرمز خورشید- که معمولا اثر گرمازائی و آزار دهندگی نور خورشید مربوط به این اشعه است- باعث می‌گردد، آفتاب سوزان اثر کمتری داشته باشد. در اصل شاخ و برگ گیاهان و مخصوصا درختان که در تمام جوانب و سطوح پراکنده‌اند، نقش حفاظتی خواهند داشت. می‌توان گفت که گیاهان پا کوتاه، معمولا اثر کمتری در این خصوص دارند و به منظور استفاده حداکثری از این خصوصیت فضای سبز، بایستی تا حدامکان از سایه درختان پا بلند، در طراحی شهری بهره برد.

۲. جذب آلودگی‌های هوا

پوشش‌های گیاهی معمولا در این خصوص به عنوان یک گردگیر کاملا طبیعی عمل می‌نماید. عمل فیلتراسیون آلودگی‌های موجود در هوای شهر‌ها معمولا در زمان بارندگی و بعد از آن به دلیل افزایش چسبندگی سطوح شاخ و برگ گیاهان به حداکثر می‌رسد. آلودگی‌های مذکور را می‌توان به دو دسته عمده تقسیم نمود:

دسته اول گردو غبار ناشی از جابجایی هوا در زمین‌های خاکی بوده که معمولا به دلیل سنگینی در سطح زمین پراکنده‌اند و دسته دوم آلودگی‌ها ناشی از سوخت موتور‌های احتراقی، ماشین آلات و خودرو‌ها می‌باشند که در سطوح بالاتر یافت می‌شوند. گیاهان موجود در فضای سبز، تمامی این آلودگی‌ها را به خوبی از بین خواهند برد. گل‌های فصلی، گیاهان پوششی، پرچین‌ها و درختچه‌ها معمولا آلودگی‌های دسته اول را به خود جذب می‌نمایند و درختان پابلند، وظیفه جذب آلودگی‌های دسته دوم را برعهده دارند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که هر هکتار فضای سبز، پس از هر بار بارندگی توانسته است تا ۶۸ تن گرد و غبار را از اتمسفر جذب نماید!

۳. تولید اکسیژن

گیاهان از طریق فعل و انفعالات فتوسنتزی و سوخت وسازی که از طریق آن انجام می‌دهند، عملا میزان زیادی از اکسیژن را که مایه حیات انسان‌ها است، به محیط اطراف خود پس می‌دهند. انسان‌ها با جذب میزان زیادی از اکسیژن در دسترس می‌توانند از بروز افسردگی و خستگی خویش تا حد زیادی بکاهند.

ناگفته نماند میزان اکسیژن تولید شده توسط گیاهان صرفا تابعی از سطح فتوسنتز کننده آنان است. به عبارتی هر چه گستردگی تاج گیاهان بیشتر باشد، میزان اکسیژن بیشتری به محیط افزوده خواهد شد. پس می‌توان نتیجه گرفت که درختان در تولید اکسیژن مهمترین نقش را در فضای سبز ایفا می‌نمایند.

۴. تعدیل آب و هوای شهر‌ها

فضای سبز از طریق جذب دمای محیط و تبدیل آب به بخار و افزودن آن به هوای اطراف می‌تواند نقش بسزائی در تلطیف هوای شهر‌ها داشته باشد. از طریق سه فرآیند شیمائی تبخیر، تعرق و تعریق این مکانیزم به وجود می‌آید. تبخیر معمولا از سطوح غیر زنده مانند سطوح معابر و پیاده‌رو‌ها در موقع بارندگی و یا آبیاری بارانی و از سطوح آبنما‌ها و برکه‌ها در همه حال انجام می‌گیرد، ولی تعرق و تعریق مستقیما به فعل و انفعالات مهمترین بخش زنده فضای سبز یعنی گیاهان مرتبط است.

۵. نقش آرامش‌بخشی فضای سبز

با توجه اینکه در شهر‌ها محیط ازنظر روحی- روانی بسیار نامساعد بوده و تنش‌های محیطی بالاست، تنها راه کاهش این معضلات افزایش سطح فضای سبز و کاربرد بیشتر گیاهان است.

از این رو فضای سبز از دو طریق باعث آرامش‌بخشی می‌گردد:

اول: وجود رنگ‌های شاد و روشن من‌جمله "رنگ سبز" که یادآور محیط طبیعی برای انسان‌ها است. هر چند در فضای سبز رنگ غالب سبز است ولی در طراحی‌ها سعی می‌گردد با رعایت تضاد بین رنگ‌های سرد و گرم از انواع رنگ‌ها استفاده متعادلی به عمل آید.

{$sepehr_key_186483}

دوم: تولید و پراکنش مواد با منشأ گیاهی که ناشی از جابجائی آن در آوند‌های گیاهان است. به این مواد اصطلاحا "فیتونسید" گفته می‌شود. این مواد عمدتا از طریق تنفس و نیز جذب از طریق پوست انسان‌ها مستقیما وارد مغز گردیده و بین دو نیمکره چپ و راست که به دلیل حضور در محیط پر تنش شهر‌ها کاملا دچار اختلال گردیده‌اند، تعادل ایجاد می‌نمایند. این مواد عملا باعث طبیعی‌تر شدن کارکرد دو نیمکره مغز شده و در نهایت موجب ایجاد اثر آرامش‌بخشی فضای سبز می‌گردد.

اکثر گیاهان دارای این خصوصیت مفید هستند. درختانی مانند گردو، کاج، سرو، بلوط، فندق، سرو کوهی، اکالیپتوس، بید، افرا، زبان گنجشک و داغداغان تا حد زیادی واجد این مواد هستند.

ضمنا ذکر این نکته نیز مفید است که مواد فیتونسیدی معمولا موجب حفظ بهداشت عمومی محیط شهر‌ها گردیده و باعث می‌شوند اکثر باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌های تک‌سلولی و حتی حشرات ریز مضر از بین بروند.

۶. زیبائی محیط شهری

فضای سبز به دلیل نزدیکی به طبیعت و داشتن انواع رنگ‌های متنوع و نیز به کار بردن آب به عنوان عنصر اصلی زیبائی می‌تواند بخش عمده‌ای از نازیبایی‌های بصری محیط را کاهش داده و محیط را کاملا به وضعیت طبیعی نزدیک نماید. اجزاء زنده اعم از گیاهان، حیوانات، پرندگان، ماهی‌ها و اجزاء غیر زنده نظیر آب در قالب کاربرد زیبائی شناسی مانند: آبنماها، فواره‌ها، برکه‌ها، جوی‌ها و ... سازه‌های معماری مانند انواع و اقسام سنگ برای کف‌سازی‌ها، چوب برای ایجاد نما‌های مختلف و ... می‌توانند در افزایش زیبائی‌های محیطی سهم عمده و به‌سزائی داشته باشند.

۷. ایجاد بادگیر در شهر‌ها

گیاهان مختلف با گستردگی متنوعی که در فضا از خود نشان می‌دهند، موجب می‌شوند پهنه‌های وسیع و باز شهر‌ها را در مقابل تندباد‌های شدید محافظت کرده و سازه‌های موجود صدمه کمتری در این خصوص ببینند. انتخاب گونه‌های متناسب و مقاوم به باد‌های شدید موجب افزایش کارائی گیاهان در این بخش خواهند گردید. ذکر این نکته ضروری است که نگهداری درست و مناسب از درختان به عنوان مثال "آبیاری دقیق و عمیق" می‌تواند این خصوصیت را در درختان بهبود دهد.

۸. کنترل فرسایش خاک سطحی

کاشت گیاهانی نظیر گیاهان پوششی می‌تواند از صدمات ناشی از فرسایش بادی و آبی موجود در سطوح وسیع جلوگیری نماید. تندباد‌ها و بارندگی‌های شدید معمولا موجب فرسایش خاک سطحی شهر‌ها می‌شوند.

۹. کاهش آلودگی‌های صوتی

گیاهان به خاطر نوع بافتی که دارند می‌توانند اصوات مزاحم که از حد آستانه شنوائی انسان بالاتر است، را به خود جذب نمایند. این خصوصیات گیاهان به وجود فضا‌های بین سلولی و دیواره سلولزی آنها ارتباط دارد. گیاهان می‌توانند به خوبی نقش یک عایق صوتی را در این خصوص بر عهده گیرند و با جذب اصوات مزاحم و تحلیل آنها درفضا‌های بین سلولی و درون سلولی، از شدت آنها بکاهند.

نتیجه: درختکاری و حفاظت از فضای سبز و درختان، در بهبود محیط زیست، پاکی هوا و سلامت شهروندان تاثیر بسیاری دارد و بایستی برای ایرانیان به فرهنگ تبدیل شود. باید ایران سرسبز و پردرخت باشد تا آیندگان از آثار آن بهره‌مند شوند. فضا و محیط سرسبز با درختان فراوان ضامن ارتقای بهداشت روانی و افزایش نشاط و شادابی انسان‌ها در جامعه اسلامی است.