مرضیه ترابی | شهرآرانیوز؛ صحن نو در سال ۱۲۳۳ قمری (۱۱۹۷ خورشیدی) توسط فتحعلی‌شاه قاجار بر روی باغ قدیمی «ایلخانی» بنیان‌گذاری شد. با این‌حال، دستکم ۶۰ سال طول کشید تا ساخت و تزیین این صحن در دوره ناصرالدین‌شاه به پایان برسد؛ دورانی آن‌قدر طولانی که باعث شد پس از پایان ساخت، بلافاصله کار مرمت صحن آغاز شود.

گزارش‌های مربوط به این ساخت وساز‌ها و مرمت‌ها را اعتمادالسلطنه در آثار خود آورده است. محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات ناصرالدین‌شاه و نویسنده کتاب بسیار ارزشمند «مطلع‌الشمس» است که تاریخ و جغرافیای شهر مشهد و نیز حرم مطهر رضوی تا دوران حیات مؤلف در آن ثبت شده با این حال، بخش مهمی از گزارش‌های اعتمادالسلطنه درباره توسعه و تزیین حرم رضوی، در کتاب دیگر او موسوم به «المآثر والآثار» درج شده است. 

روایت‌های او نشان می‌دهد که در حرم رضوی، دستکم در دوره ناصری، تمرکز بر توسعه و تزیین صحن نو (آزادی امروزی) قرار داشت. این مسئله البته دلیل روشنی دارد؛ اصولا صحن نو حاصل تکاپو‌های معماری دوره قاجاریه است و به همین دلیل، در گزارش‌ها و حتی تصاویر تهیه شده از حرم مطهر، بر دیگر فضا‌های اماکن متبرکه رجحان داده شده‌است. 

برخی از گزارش‌های اعتمادالسلطنه درباره توسعه و تزیین حرم رضوی و به ویژه صحن نو در کتاب «المآثر والآثار»، عبارت‌اند از: طلاکاری ایوان مشهور به ایوان ناصری (ایوان عربی صحن نو) در سال ۱۲۸۲ قمری و به پیشکاری میرزامحمدحسین عضدالملک، بنای مهمان‌خانه زواری در سال ۱۲۷۶ قمری که بخشی از آن در صحن نو قرار داشت (این مهمانخانه را باید بزرگ‌ترین مهمانخانه تا آن دوره، در حرم رضوی بدانیم که افزون بر مطبخ، شامل آب‌انباری در صحن عتیق و متصل به قنات سناباد، شربت‌خانه در ضلع جنوبی صحن نو و ادوات و انبار تجهیزات در همان صحن بود)، نصب چهار زوج در نقره‌ای برای اطراف حرم مطهر و ضلع متصل صحن نو در ۱۲۷۱ قمری و دوران تولیت میرزافضل‌ا... وزیرنظام و همین‌طور، نصب در طلا در روضه منوره، در سال ۱۲۷۶ قمری و دوران تولیت میرزا محمدحسین‌خان عضدالملک. باید به این موارد، ساخت در‌های بزرگ و چوبی صحن در سال‌های مختلف و آینه‌کاری برخی رواق‌های متصل به صحن نو، مانند دارالسعاده را نیز افزود.

{$sepehr_key_202559}

گزارش‌های اعتمادالسلطنه در «المآثر و الآثار»، محدود به این موارد نیست و برخی از تعمیر‌ها و توسعه‌های داخل شهر مشهد را هم شامل می‌شود، از جمله تعمیر ارگ و ابنیه دیوانی شهر در سال ۱۲۷۰ قمری و دوران حکومت فریدون‌میرزا در مشهد مقدس. در تصویر امروز «فتوحرم»، نمایی از صحن نو را می‌بینید که در سال ۱۳۳۵ خورشیدی توسط مرحوم سیاح برداشته شده‌است.

وجود برف در باغچه‌های اطراف حوض نشان می‌دهد که به احتمال عکس را در زمستان گرفته‌اند. در این تصویر، بنای نقاره‌خانه هنوز بر روی لبه ایوان داخلی ضلع شرقی صحن عتیق قرار دارد. چند سال بعد از برداشتن این عکس، نقاره‌خانه قدیم را تخریب و سنگ بنای برج جدید را گذاشتند که هنوز باقی و فعال است.