در هفته‌هایی که فضای منطقه رنگ وبوی جنگی گرفته و تلاش‌ها برای فشار‌های اقتصادی بر ایران بیشتر شده است، یک واقعیت مهم در تحلیل‌ها کمتر دیده می‌شود: ایران یکی از پُرهمسایه‌ترین کشور‌های جهان است. این ویژگی، اگر درست سنجیده و مدیریت شود، نه یک امکان معمولی، بلکه یک نقطه قوت تعیین کننده برای ایران در شرایط جنگی و تحریمی است.

ایران ۱۵همسایه دارد از افغانستان و پاکستان گرفته تا عراق، ترکیه، قفقاز، آسیای مرکزی و کشور‌های جنوب خلیج فارس. همین تنوع جغرافیایی و سیاسی، ایران را از یک کشور معمولی به یک پیونددهنده کشور‌های منطقه تبدیل کرده است. در واقع ایران کشوری است که هم زمان نقش میانه گاهی، راهرویی و پیوندی دارد. به بیان ساده، ایران چهارراه است؛ مسیری که حذف آن از معادلات اقتصادی برای دیگران هزینه زاست.

اما پرسش مهم این است: آیا از این ظرفیت استفاده کرده‌ایم؟ واقعیت این است که سیاست خارجی ایران در بسیاری از سال‌ها «تک راستایی» بوده؛ یعنی با همسایگان مختلف تقریبا با یک نگاه و یک شیوه رفتار شده است. در حالی که منطق جغرافیا می‌گوید هر همسایه به سیاستی متناسب با شرایط خود نیاز دارد. آسیای میانه با عراق یکسان نیست، قفقاز با افغانستان تفاوت‌های بنیادین دارد و آسیای مرکزی با ترکیه منافع و ضرورت‌های متفاوتی را رقم می‌زند.

در شرایط جنگی و تحریم‌های شدید، چنین نگاهی می‌تواند تعیین کننده باشد. وقتی فشار از یک مسیر افزایش می‌یابد، مسیر‌های دیگر توان جبران دارند. وقتی یک یا چند همسایه همراهی نمی‌کنند یا در شرایط جنگی در زمین دشمن بازی می‌کنند، تعمیق رابطه با دیگر همسایگان می‌تواند توازن را برگرداند. این یعنی افزایش «قدرت مانور» ایران در اقتصاد و سیاست منطقه.

{$sepehr_key_204511}

اگر سیاست خارجی کشور بر پایه همین تنوع بازیگران بازطراحی شود، مسیر‌های ترانزیتی و انرژی می‌توانند به ابزار قدرت ایران تبدیل شوند. در دوران جنگ کشوری که چهارراه ارتباطات و انرژی است، به طور طبیعی به بازیگری تبدیل می‌شود که کنار گذاشتن آن ساده نیست. ایجاد مسیر‌های جدید حمل ونقل، توافق‌های دوجانبه ارزی و وابستگی‌های متقابل اقتصادی با همسایگان می‌تواند بخش مهمی از فشار تحریم را خنثی کند.

سیاست «چندهمسایگی» راهکاری عملی برای تبدیل شرایط جنگی به فرصتی برای تقویت قدرت ملی است. ایران می‌تواند با متنوع سازی روابط منطقه‌ای، هم نفوذ اقتصادی خود را افزایش دهد و هم هزینه فشار بر کشور را بالا ببرد. این همان نقطه‌ای است که ایران می‌تواند در آن «دست بالا» داشته باشد.

در جهان امروز کشور‌هایی موفق خواهند بود که به همسایگان خود به عنوان شبکه‌ای از فرصت‌های اقتصادی و تجاری نگاه کنند. ایران، با این حجم از همسایگان، اگر سیاست خارجی تقویت روابط با همسایگان را بپذیرد، حتی در سخت‌ترین شرایط نیز می‌تواند مسیر رشد و ثبات خود را حفظ کند.