سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ چرا بعضی بچهها وقتی بزرگ میشوند، آدمهای متفکری از آب درمیآیند و بعضی دیگر نه؟ رازش در نمرههای ۲۰ یا کلاسهای فوقبرنامه نیست. شهید مرتضی مطهری، متفکر بزرگ معاصر، نگاهی بسیار عمیقتر و ریشهایتر به تربیت دارد.
از نگاه او، تربیت فقط انباشتن اطلاعات در ذهن کودک نیست، بلکه ساختن انسانی است که بتواند فکر کند، آینده را ببیند، به دیگران احترام بگذارد و تا اعماق وجود به ارزشهای اخلاقی پایبند باشد. در اینجا دیدگاه استاد مطهری درباره خانواده و تربیت را مرور میکنیم؛ اصولی که میتواند مسیر فرزندپروری را برای پدرها و مادرها روشنتر و امنتر کند.
هدف اصلی، رشد فکری است
شهید مطهری تأکید میکند که «در آموزش و پرورش، هدف باید رشد فکری دادن به متعلم و به جامعه باشد.» او معتقد است تعلیمدهنده و مربی هر که هست (معلم، استاد، خطیب یا واعظ) باید کوشش کند که رشد فکری یعنی قوه تجزیه و تحلیل بدهد، نه اینکه تمام همش این باشد که دایم بیاموزید، فراگیرید و حفظ کنید.
از نگاه او اگر فقط به حفظ کردن بسنده کنیم، «در این صورت چیزی نخواهد شد.» منظور استاد از تعقل، همین فکر کردن است؛ «نیروی فکر کردن خود شخص است که استنباط بکند، اجتهاد بکند، رد فرع بر اصل بکند.» پس خانوادهها بدانند که هدف اصلی، بار آوردن کودکی نیست که کتاب حفظ است، بلکه کودکی است که میتواند درباره زندگی، فکر و تحلیل کند.
تربیت، یعنی ساختن عادتهای خوب
استاد مطهری در تعریف زیبایی از اخلاق میگوید: «علمای قدیم در تعریف عدالت میگفتند: عدالت، ملکه تقوا و پرهیزکاری است؛ یعنی تقوا و پرهیزکاری برای انسان، ملکه شده باشد.» او حتی به این نکته ظریف اشاره میکند که «انسان آن وقت دارای اخلاق فاضله است که در عالم خواب هم ضد آن اخلاق از او صادر نشود؛ مثلا آنقدر راستگو باشد که حتی در عالم خواب هم دروغ نگوید.»
سپس به خانوادهها این پیام مهم را میدهد: «بر این اساس است که اهتمام زیادی میشود که تربیت در سنین کودکی صورت گیرد. اصلا گفته میشود که تربیت، فن تشکیل عادت است.» یعنی اگر میخواهید فرزندی راستگو، منظم و با احساس مسئولیت داشته باشید، باید از کودکی این صفات را برای او تبدیل به عادت کنید.
کودکی؛ طلاییترین دوران
شهید مطهری باصراحت، سه نکته اساسی را برای خانوادهها روشن میکند: «۱- تربیت دوران کودکی، پایه و اساس است. ۲- در دورههای نوجوانی و جوانی نسبتبه دوره کودکی، امکان تربیت کاهش پیدا میکند. ۳- اگر یک صفت در وجود انسان ملکه شد، زدودن آن بسیار مشکل خواهد بود.»
پس پدر و مادرها نباید فریب بازیگوشیهای کودک را بخورند؛ چون همان سالهایی که به نظر ساده و گذرا میآیند، درواقع پایههای شخصیت او را میسازند. استادمطهری تأکید میکند که «مجموعه ارزشهای حاکم بر نظام آموزشی هم متأثر از مبانی انسانشناختی حاکم بر آن مکتب است.» یعنی هر خانواده براساس جهانبینی خود، ارزشهایی را به فرزند منتقل میکند، پس آگاهانه انتخاب کنید که چه پایههایی را در این دوران طلایی میریزید.
آینده را به بچهها یاد بدهیم
یکی از مشکلات رایج در بسیاری از خانوادهها، توجه بیش از حد به لذتها و نیازهای لحظهای کودک است. شهیدمطهری یکی از مهمترین خصلتهای عقل را «آینده را به حساب آوردن» میداند. او معتقد است «روی این مطلب نیز در تربیتهای اسلامی، زیاد تکیه میشود که خودتان را در زمان حال حبس نکنید، به آینده توجه داشته باشید و عواقب و لوازم و نتایج نهایی کار را درنظر بگیرید.»
این یعنی از همان کودکی باید به فرزندمان بیاموزیم که هر کار، نتیجهای دارد؛ خواه آن نتیجه خوب باشد، خواه بد. کودکی که یاد بگیرد درس خواندن امروز برای موفقیت فرداست، یا راستگویی امروز برای اعتماد دیگران در آینده است، کمکم بزرگسالی خواهد شد که اهل برنامهریزی، صبر و مسئولیتپذیری است.
{$sepehr_key_209437}
تربیت به خداگرایی برمیگردد
شهید مطهری درنهایت، چهار ویژگی بنیادین را در انسان میبیند که زیربنای هر نظام تربیتی هستند: «حس کرامت، حس حقیقتجویی، وجدان جمعی و خداخواهی.» او توضیح میدهد که «این مبانی در نگاه اول، متفاوت و با ماهیتهایی روانشناختی، فلسفی و جامعهشناختی به نظر میآیند، ولی با دقتی، مطالعهکننده باور میکند که تمام آنها ماهیت روانشناختی دارند و درنهایت به یک اصل پایهای برمیگردند که خداگرایی باشد.»
یعنی اگر فرزندی با خداوند مهربان آشنا شود و او را ناظر بر کارهای خود بداند، حس کرامت و حقیقتجویی و وجدان جمعی در او بهطور خودکار تقویت میشود. خانوادهای که کودک را از کودکی با خدا آشنا کند، درواقع امنترین و محکمترین ریشه را برای تمام فضایل اخلاقی او کاشته است.