به گزارش شهرآرانیوز؛ پتینه کاری جزو هنر‌های نوظهور، اما روبه رشد در عرصه دکوراسیون داخلی است؛ هنری که با ایجاد جلوه‌های کهنه، اصیل و الهام گرفته از بافت‌های طبیعی، روحی تازه به سطوح مختلف می‌بخشد. این شیوه هنری که ریشه‌ای قدیمی در تاریخ هنر جهان دارد، در سال‌های اخیر در ایران مورد توجه قرار گرفته و به ویژه در حوزه طراحی فضا‌های داخلی، رستوران ها، کافه‌ها و حتی لوازم جانبی و متعلقات (اکسسوری) و تزئینات داخلی ساختمان (دکوراسیون)، محبوبیت یافته است.

در مشهد طی چهار تا پنج سال گذشته، موج تازه‌ای از توجه به پتینه کاری شکل گرفته و هنرمندان فعال در این حوزه توانسته‌اند با خلاقیت و اجرای تکنیک‌های متنوع، این هنر را به بخش مهمی از پروژه‌های دکوراسیون شهری و تجاری تبدیل کنند. 

در این میان، هنرمندان و مدرسان باسابقه در این حوزه نقش پررنگی در معرفی و گسترش پتینه کاری در مشهد داشته‌اند و با آموزش و اجرای پروژه‌های مختلف، مسیر تازه‌ای را برای علاقه‌مندان این حوزه هموار کرده‌اند. این گزارش به بررسی روند رشد این هنر در مشهد، چالش ها، جذابیت‌ها و تجربه‌های شخصی دو تن از فعالان این عرصه می‌پردازد.

گسترش پتینه در دکوراسیون و زندگی روزمره

مینا خانی، مدرس فنی وحرفه‌ای و هنرمند فعال در حوزه هنر‌های دکوراتیو و پتینه کاری در مشهد است که علاوه بر تدریس این هنر، سال‌ها در حوزه‌های مختلف هنری فعالیت کرده و تجربه آموزش و کار عملی در رشته‌هایی مانند میناکاری، زیورآلات و هنر‌های تزئینی را در کارنامه خود دارد.

او درباره وضعیت هنر پتینه در مشهد می‌گوید: امروزه واژه «پتینه» برای بسیاری از مردم آشناست و حتی در حوزه‌های مختلف دکوراسیون و طراحی داخلی، کاربرد پیدا کرده است. اگر امروز برای خرید کاغذدیواری، فرش یا حتی پارچه‌های پرده و لباس بروید، می‌بینید که اصطلاح پتینه بسیار رایج شده است. در بسیاری از فیلم‌ها و سریال‌ها هم از اکسسوری‌های پتینه استفاده می‌شود و این نشان می‌دهد که این هنر به تدریج درمیان مردم جا افتاده است.

به گفته این هنرمند، در شهر‌های دیگر ایران، توجه به این هنر بیشتر از مشهد است. او معتقد است فضای هنری مشهد در این شهر، باعث شده است که استقبال از آموزش این رشته در مشهد نسبت به برخی شهر‌ها کمتر باشد؛ هرچند استفاده از آثار پتینه در دکوراسیون منازل، رواج زیادی پیدا کرده است.

تجربه هنرجویان پس از یادگیری پتینه

خانی با اشاره به تجربه تدریس خود می‌گوید: بسیاری از هنرجویانش قبل از آموزش، وسایل پتینه کاری شده را با قیمت‌های زیاد خریداری می‌کردند، اما بعد از یادگیری متوجه شدند که می‌توانند خودشان همان کار‌ها را حتی با کیفیت بهتر اجرا کنند. پتینه در مقایسه با بسیاری از هنر‌های دیگر، زمان کمتری برای رسیدن به نتیجه نیاز دارد. اما در پتینه ممکن است در مدت یک یا دو ساعت و حتی در برخی تکنیک‌ها در چند دقیقه به نتیجه برسید.

همین موضوع باعث شده است این هنر برای افرادی که به دنبال نتیجه سریع‌تر و حتی کسب درآمد هستند، جذاب باشد. هنرمند کشورمان با تأکید بر دامنه گسترده کاربرد پتینه می‌افزاید: در پتینه، محدودیتی برای نوع سطح وجود ندارد. از دیوار و کمد گرفته تا ظروف پلاستیکی، شیشه، سنگ یا سفال، همه را می‌توان با تکنیک‌های مختلف پتینه، بازسازی یا تزئین کرد، حتی می‌توان با ایجاد بافت‌ها و تکنیک‌های مختلف، ماهیت یک جسم را تغییر داد؛ مثلا یک شیء شیشه‌ای را به شکلی اجرا کرد که شبیه سنگ به نظر برسد. 

خانی با بیان اینکه خلاقیت نقش اصلی را در این هنر ایفا می‌کند، ادامه می‌دهد: پتینه هنری است که مرز مشخصی ندارد و هنرمند می‌تواند با ترکیب تکنیک‌ها و ایده‌های مختلف، آثار متنوعی خلق کند. هرچه خلاقیت فرد بیشتر باشد، می‌تواند از یک پایه ساده، چندین تکنیک مختلف، ایجاد و آن را به اثری کاملا متفاوت تبدیل کند.

یادگیری هنری مبتنی بر علاقه و تمرین

او با اشاره به جنبه آموزشی این هنر می‌گوید: یادگیری پتینه، بیش از هر چیز به خلاقیت و علاقه نیاز دارد و افراد با تمرین و تجربه می‌توانند به سرعت مهارت‌های لازم را در این حوزه به دست آورند. پتینه کاری ازجمله هنر‌هایی است که یادگیری آن سریع و ساده است. در کلاس‌های آموزشی ابتدا مباحث پایه مانند تئوری رنگ، چرخه رنگ و شناخت متریال، آموزش داده می‌شود و سپس هنرجویان با تکنیک‌های مختلف آشنا می‌شوند.

این کار آفرین با تأکید بر اینکه برای یادگیری این هنر نیازی به پیش زمینه خاصی نیست، می‌گوید: حتی افرادی که هیچ تجربه هنری ندارند، می‌توانند به راحتی پتینه را یاد بگیرند. در کلاس‌های من، هنرجویان زیادی حضور دارند که معلم بازنشسته یا افراد مسن هستند و برای پر کردن اوقات فراغت یا افزایش انگیزه به سمت هنر آمده‌اند. این مدرس پتینه کاری ادامه می‌دهد: یکی از مزیت‌های این هنر این است که افراد برای شروع کار حتی نیازی به خرید وسایل گران قیمت ندارند. بسیاری از هنرجویان با استفاده از وسایل قدیمی خانه مانند میز، کنسول یا اشیای کهنه و تنها با تهیه متریال لازم، آن‌ها را بازسازی و تبدیل به آثار زیبا و قابل استفاده می‌کنند.

ترکیب مهارت‌ها در یک هنر

او همچنین به جنبه اقتصادی این هنر اشاره می‌کند و می‌گوید: پتینه کاری علاوه بر زیبایی، کاربردی است و می‌تواند به منبع درآمد تبدیل شود. حتی کسانی که قصد فعالیت حرفه‌ای ندارند، می‌توانند با هزینه‌ای کم، آثار هنری زیبا برای هدیه دادن بسازند؛ زیرا ارزش نهایی کار، چندین برابر هزینه اولیه خواهد بود.

خانی با بیان اینکه این هنر مجموعه‌ای از چندین مهارت مختلف است، توضیح می‌دهد: در پتینه کاری بازی با رنگ‌ها و متریال اهمیت زیادی دارد و بیشتر تکنیک‌ها کاملا عملی هستند. داشتن پیش زمینه در رشته‌هایی مثل نقاشی یا گرافیک، می‌تواند کمک کننده باشد، اما ضروری نیست و علاقه و تمرین نقش اصلی را ایفا می‌کند. بسیاری از هنرجویان در خانه و بدون نیاز به کارگاهی خاص، تنها با یک میز و مقداری متریال می‌توانند کار را در فضای خانه آغاز کنند و به درآمد برسند.

این هنرمند با اشاره به دغدغه برخی افراد برای یافتن شغل، به ویژه درمیان زنان خانه دار، می‌گوید: مهم این است که افراد شروع کنند و دست به کار شوند. او به تجربه یکی از هنرجویان خود اشاره می‌کند که پس از یادگیری این هنر شروع به تولید آثار کرد. این هنرجو اکنون صفحه‌ای در فضای مجازی راه اندازی کرده و با وجود داشتن سه فرزند، فروش خوبی دارد و از کار خود رضایت دارد.

خانی در ادامه به تقسیم بندی حوزه‌های مختلف پتینه اشاره می‌کند و می‌گوید: این هنر شاخه‌های متعددی مانند پتینه اجسام، پتینه دیوار، آینه آنتیک و سفال دارد. در بخش پتینه اجسام، هنرجویان روی متریال‌هایی مانند سفال، چوب و پلی استر کار می‌کنند و تکنیک‌های مختلف را می‌آموزند.

به گفته او در مراحل پیشرفته تر، برخی هنرجویان برای یادگیری تکنیک‌های تخصصی تر، وارد حوزه‌های مشخصی می‌شوند.

برای مثال در بخش سفال به دلیل تفاوت متریال و شیوه اجرا، آموزش‌ها تخصصی‌تر است و هنرجویان می‌توانند به طور جداگانه در این حوزه آموزش ببینند. همچنین در بخش آینه آنتیک به دلیل ظرافت و تکنیک‌های خاص، آموزش‌ها به شکل تخصصی ارائه می‌شود. خانی به وضعیت آموزشی این هنر اشاره می‌کند و می‌گوید: در حال حاضر رشته دانشگاهی مشخصی برای هنر پتینه وجود ندارد و آموزش آن بیشتر در قالب دوره‌های آزاد و آموزشگاهی انجام می‌شود.

{$sepehr_key_210035}

هنری جدید، اما پر کاربرد

هدی سهمی، دیگر هنرمند فعال در حوزه پتینه که سابقه ۱۵سال فعالیت هنری دارد، با اشاره به روند رشد این هنر در سال‌های اخیر می‌گوید: پتینه کاری در مقایسه با برخی هنر‌های تجسمی دیگر در مشهد، سابقه طولانی ندارد و حدود چهار تا پنج سال است که به شکل جدی‌تر درمیان مردم و فعالان حوزه دکوراسیون داخلی شناخته شده است.

این مدرس و فعال حوزه هنر پتینه کاری در مشهد توضیح می‌دهد که پیش از مهاجرت به مشهد، این رشته را در تهران آموخته و مدتی در همان شهر فعالیت کرده است. او زمانی که فعالیت خود را در مشهد آغاز کرد، این هنر چندان شناخته شده نبود، اما به مرور با افزایش توجه به طراحی داخلی و دکوراسیون، پتینه کاری جایگاه خود را پیدا کرد و اکنون در بسیاری از فضا‌های شهری کاربرد دارد.

گسترش کاربرد پتینه کاری در فضا‌های مختلف

به گفته سهمی، امروز پتینه کاری در پروژه‌های اجرایی روی دیوار ساختمان ها، به ویژه در فضا‌های تجاری مانند رستوران‌ها و کافه ها، کاربرد گسترده‌ای پیدا کرده است.

همچنین اجرای این تکنیک روی ظروف و اکسسوری‌های دکوراتیو مورد توجه قرار گرفته و مخاطبان خاص خود را پیدا کرده است. سهمی درباره تعریف این هنر توضیح می‌دهد: پتینه ریشه‌ای فرانسوی دارد و به معنای کهنه کاری است. در این تکنیک تلاش می‌شود با استفاده از شیوه‌های مختلف، ظاهر قدیمی و کهنه‌ای به سطوحی مانند دیوار، ظروف یا اشیای دکوراتیو داده شود.

این هنر دامنه گسترده‌ای دارد و بیش از ۱۰۰ تکنیک مختلف برای اجرای آن تعریف شده است، اما در عمل حدود ۱۰ تا ۱۲تکنیک رایج‌تر استفاده می‌شود. او معتقد است: جذابیت پتینه کاری تا حد زیادی به حس نوستالژیک این سبک برمی گردد؛ احساسی که باعث شده این تکنیک‌ها همچنان برای مخاطبان جذاب باقی بمانند.

پتینه؛ هنری کاربردی درکنار جنبه هنری

سهمی توضیح می‌دهد: برخلاف بسیاری از هنر‌های تجسمی که بیشتر در قالب تابلو عرضه می‌شوند، پتینه کاری یک هنر کاربردی است و همین ویژگی باعث شده علاوه بر جنبه هنری، در حوزه کسب وکار نیز جایگاه مهمی داشته باشد. او درباره آموزش این هنر می‌گوید: دوره‌های آموزشی می‌تواند گروهی یا خصوصی برگزار شود، اما آموزش خصوصی بازدهی بیشتری دارد. پتینه کاری به ظرافت، سلیقه و توجه فردی وابسته است و هر هنرجو نیاز به راهنمایی دقیق تری دارد.

این هنرمند تأکید می‌کند: تجربه عملی در هنر‌هایی مانند پتینه کاری، نقشی بسیار مهم‌تر از آموزش صرفا آکادمیک دارد. بسیاری از هنرجویان دوره‌های او اکنون وارد بازار کار شده‌اند و به صورت حرفه‌ای فعالیت می‌کنند.

افراد با پیشینه‌های شغلی متنوع، از پزشک و وکیل گرفته تا مشاغل غیرمرتبط، توانسته‌اند این هنر را بیاموزند و به عنوان مسیر شغلی انتخاب کنند. او توضیح می‌دهد: افرادی که پیش زمینه‌ای در نقاشی یا هنر‌های تجسمی دارند، معمولا در مدت حدود یک ماه به مهارت اولیه می‌رسند. سلیقه هنری، صبر و دقت از مهم‌ترین ویژگی‌های لازم برای موفقیت در پتینه کاری است.

سهمی با مقایسه وضعیت این هنر در تهران و مشهد می‌گوید: در تهران، این هنر گسترده‌تر و به روزتر بوده است، اما در مشهد طی چهار تا پنج سال اخیر استقبال قابل توجهی از آن شده و تعداد هنرمندان و پروژه‌های مرتبط افزایش یافته است.

انواع پتینه کاری

پتینه بر روی آینه آنتیک

پتینه آینه آنتیک، تکنیکی است برای ایجاد جلوه‌ای قدیمی، کدر و کلاسیک روی سطح آینه، شبیه آینه‌هایی که در اثر گذر زمان دچار اکسیدشدگی و لکه‌های طبیعی شده‌اند. در این روش معمولا پشت آینه، یعنی محل لایه نقره‌ای، با مواد شیمیایی خاص یا رنگ‌های پتینه ضعیف می‌شود تا لکه‌های محو، تیره یا زنگاری ایجاد شود. سپس با اسپری‌های مخصوص، رنگ‌های متالیک یا لعاب ها، بافت‌های کهنه نما شکل می‌گیرد. این نوع پتینه ظاهر آینه را هنری‌تر و دکوراتیو می‌کند و در فضا‌های کلاسیک یا مدرن لوکس برای ایجاد نقطه کانونی، بسیار پرطرفدار است.

پتینه بر روی سفال

پتینه سفال تکنیکی است برای ایجاد جلوه‌ای کهنه، هنری یا بافت دار روی ظروف و اشیای سفالی. در این روش ابتدا سطح سفال سمباده و تمیز می‌شود تا برای پذیرش رنگ آماده شود. سپس لایه‌های نازک رنگ آکریلیک، گواش یا رنگ‌های معدنی با اسفنج، قلم مو یا پارچه به صورت ضربه‌ای، سایشی یا خش دار روی سفال اعمال می‌شود.

گاهی از لعاب‌های رقیق، واکس‌ها یا پودر سنگ برای ایجاد عمق و بافت بیشتر استفاده می‌شود. در پایان، برای ماندگاری کار، یک لایه محافظ مانند وارنیش زده می‌شود. پتینه سفال، ظاهر ساده سفال خام را به اثری جذاب، دکوراتیو و منحصر‌به‌فرد تبدیل می‌کند.

پتینه بر روی دیوار

پتینه دیوار یک تکنیک تزئینی است که برای ایجاد بافت، عمق و جلوه‌ای هنری یا کهنه نما روی سطح دیوار به کار می‌رود. در این روش از رنگ‌های رقیق، اسفنج، پارچه، برس، کاردک و گاه موادی مانند ورق طلا، پودر سنگ یا لعاب استفاده می‌شود. ابتدا دیوار صاف و آماده سازی می‌شود، سپس لایه‌های نازک رنگ با حرکات ضربه‌ای، سایشی یا طرح دار اعمال می‌شود تا سایه روشن و بافت دلخواه ایجاد شود. پتینه دیوار می‌تواند فضای خانه را گرم تر، کلاسیک‌تر یا هنری‌تر نشان دهد و به دلیل تنوع سبک ها، تقریبا در هر نوع دکوراسیون قابل استفاده است.

پتینه بر روی اجسام

پتینه اجسام یک تکنیک هنری برای کهنه نمایی، تغییر بافت و ایجاد جلوه‌های بصری ویژه روی سطوح مختلف است. در این روش با استفاده از رنگ ها، مواد معدنی، واکس، پودر‌های فلزی یا لعاب ها، سطح جسم طوری پردازش می‌شود که جلوه‌ای قدیمی، فرسوده یا لوکس پیدا کند. پتینه روی چوب، فلز، گچ، سفال، شیشه و حتی پلاستیک قابل اجراست.

هنرمند با ایجاد سایه روشن، ترک، زنگار یا برجستگی، شخصیت و عمق بیشتری به شیء می‌بخشد. این تکنیک علاوه بر زیباسازی، برای هماهنگ کردن اجسام با دکوراسیون نیز کاربرد فراوان دارد.