به گزارش شهربانو، باورش سخت است زنهایی که وارث روایت نوغان هستند و در حمله ازبکها نقش پرچمدار را داشتهاند، پس از آن در رویدادهای اجتماعی نقش نداشته باشند. اما این نقشآفرینی در هر دوره رنگوبوی متفاوتی دارد. بهطور مثال، در دوره صفویه زنها در مشهد در حوزه وقف به ایفای نقش اجتماعیشان میپردازند و در دوره قاجار در صف اول فعالیتهای اجتماعی حاضر میشوند. در ادامه حضور زنان مشهد را در دوره قاجار مرور میکنیم.
قلیانهایی که شکسته میشوند
اولین حضور پررنگ زنان در دوره قاجار مربوط به قیام تنباکو است. زنان مشهدی مانند زنان دیگرنقاط کشور به فتوای مراجع در برابر قرارداد «رژی» ایستادگی میکنند. اعتراضات مردمی به این قرارداد در مشهد به نحوی است که اجرای این قرارداد را در مشهد ششماه به تعویق میاندازد؛ هرچند پس از مدتی در پی صدور فتوای تاریخی میرزای شیرازی اجرای قرارداد در کل کشور موقوف شد.
خروج زنها برای نان
نام زنان ایران در دوره قاجار بهجز قیام تنباکو با بلوای نان نیز گره خورده است. زنان که در آن دوران بهنوعی مسئول اداره خانه و خانواده بودند، در پی قحطی و گرسنگی که بهعلت بیکفایتی حاکمان بر مردم تحمیل شده بود، از خانهها خارج شدند و خود چادر به کمر بستند تا مقابل محتکران بایستند. پس از اعتراض زنان به محتکران، مردان نیز به خیابان آمدند و دکانها را غارت کردند. این واقعه در دیماه ۱۲۸۲ رقم خورد و والی خراسان بهجای شنیدن حرف مردم، دست به سرکوب آنها زد. این شد که در دو سال بعد، مشهد دوباره آبستن اعتراضات گستردهای شد. در اردیبهشت سال ۱۲۸۴ والی وقت خراسان به معترضانی که در بالاخیابان و اطراف حرم امامرضا (ع) جمع شده بودند، حمله کرد. مردم در پی حمله نیروها به حرم پناه بردند. نیروها با تعقیب مردم تا حرم رضوی پیش رفتند و مردم را در صحن عتیق به گلوله بستند. در این واقعه زنها در صف نخست اعتراض قرار داشتند و همین مسئله باعث شد که بیشترین تعداد کشتهشدهها در این روز از بین زنها باشد.
{$sepehr_key_211879}
مشارکت مدنی و ایجاد انجمنها
درست است که در بلوای نان زنها وارد درگیریها شدند، اما پس از پیروزی مشروطه، شکل مبارزه زنان تغییر کرد و سمتوسوی مدنی پیدا کرد. این حضور مدنی زنان بیشتر در راستای فرهنگسازی بود؛ به این دلیل که با وجود پیروزی مشروطه، با حق رأی و فعالیت سیاسی زنان مخالفت شد. این نشان میدهد که حتی در بین روشنفکران آن زمان زن همچنان در حاشیه بود. زنان در این دوره با تشکیل انجمنهای گوناگون وارد فعالیت اجتماعی شدند.
تأسیس مدارس دخترانه و تشکلهای مذهبی زنان
میشود گفت که زنان در اواخر دوره قاجار با مشاهده هرجومرج و فقر فرهنگی جامعه متوجه شدند که برای خلاصی از این وضعیت جز خودشان یاوری ندارند. این بود که به سمت فعالیتها و اقداماتی رفتند که به ارتقای سطح زندگی زنان و همچنین جامعه منجر شود. راهاندازی مدارس دخترانه، انجام فعالیتهای خیریه و ورود به مباحث دینی با تأسیس تشکلهای مذهبی از این دست اقدامات است؛ اقداماتی که زنان مشهدی نیز در آن نقش پررنگی داشتند.
مبارزه با فساد با تعطیلی شیرهکشخانهها
پس از پیروزی مشروطه و تشکیل انجمنهای ایالتی، زنان مشهدی یکی از گروههای فعالی بودند که به شکل پیگیر بهدنبال اصلاح امور و تغییر اوضاع بودند. موضوع شیرهکشخانهها و مراکز فسادی که امنیت زنان را در شهر نشانه گرفته بود، یکی از موارد مهمی بود که زنان در مشهد بهدنبال رفع آن بودند. تصمیم برای برخورد با شیرهکشخانهها کار سادهای نبود. صاحبان این مراکز با رشوه به مأموران دولتی و استخدام قدارهبندها از کسبوکار کثیفشان مراقبت میکردند. زنان مشهد با مشاهده بیکفایتی انجمن ایالتی، خود به میدان آمدند و اوایل خرداد سال ۱۲۸۶ مقابل منزل میرزاحبیب خراسانی در محله چهارباغ مشهد اجتماع بزرگی از بانوان مشهدی تشکیل شد. طبق گزارش هفتهنامه «خورشید» مورخ یکشنبه، ۱۱ خرداد ۱۲۸۶، اعتراضات گسترده بانوان مشهدی سرانجام وکلای انجمن را ناگزیر از کنارگذاشتن دستورجلسه و رأیگیری درباره این مسئله کرد. هنوز ساعتی نگذشته بود که طبق رأی اعضای انجمن معدلت رضوی، باید کرکره شیرهکشخانههای حاشیه شهر پایین کشیده میشد. با صدور این رأی، مردم و بهویژه طلاب دستبهکار اجرای قانون شدند. زنان مشهد که تا صدور رأی پیش رفته بودند، میدان را ترک نکردند و همراه مأموران در تعطیلی این مراکز نیز حضور داشتند.