سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ این روزها که کشور در شرایط جنگی است و این شرایط بر اقتصاد خانواده اثر گذار است، ما باید «اقتصاد مقاومتی» را زنده کنیم. وقتی از «اقتصاد مقاومتی» سخن میگوییم، غالبا ذهنها بهسوی سیاستهای کلان، تحریمها و برنامههای دولتی میرود.
اما حقیقت آن است که این مفهوم، پیش از آنکه یک شعار ملی باشد، یک ضرورت اخلاقی و دینی است که از متن زندگی روزمره هر خانواده سرچشمه میگیرد. در نگاه اسلام، خانواده یک نهاد اقتصادی مسئول است. اقتصادمقاومتی در خانواده اسلامی، نه به معنای سختگیری خشک و محرومیت، بلکه به معنای زندگی هوشمندانه، متعادل و بابرکت است.
صرفهجویی؛ نیمی از گنج معیشت
یکی از برجستهترین مفاهیم در حوزه مدیریت مالی خانواده، «اقتصاد در خرج» است. پیامبر اعظم (ص) در حدیثی میفرمایند: «الاقتِصادُ فِی النَّفَقَه نِصفُ المَعیشَه: میانهروی در مخارج، نیمی از معیشت است.» این جمله، گرهگشای بسیاری از مشکلات مالی خانوادههاست. گاهی انسان بهاشتباه میپندارد که تنها با افزایش درآمد میتوان به رفاه رسید، درحالیکه خداوند در سایه «اقتصاد در خرج»، برکت را به سفره انسان هدیه میکند.
صرفهجویی هرگز به معنای قناعت به کم داشتن نیست، بلکه یعنی انسان با بهرهگیری هوشمندانه از امکانات موجود، نیازهای واقعی خود را بدون زیادهروی و بدون سختگیری بیجا تأمین کند. درنتیجه، خانوادهای که اقتصاد در خرج را جدی میگیرد، نیمی از راه رسیدن به آسایش و بینیازی در آینده را رفته است.
قناعت؛ بینیازی دربرابر حرص
قناعت، بهعنوان رأس همه بینیازیها، به ما میآموزد که رضایت از قسمت الهی، کلید آرامش پایدار است. حضرت امیرالمؤمنین (ع) میفرمایند: «هیچ گنجی بینیازکنندهتر از قناعت نیست... آنکه به مقدار کفاف بسنده کند، آسایش خود را فراهم ساخته است.» درمقابل، حرص مثل ریگی است در کفش انسان که او را خسته و نیازمند نشان میدهد.
به عبارت دیگر، قناعت مرز حقیقی فقر و غنا را مشخص میکند و مانع از آن میشود که انسان در دام تجملگرایی و رقابتهای ناسالم مصرفی بیفتد. هرچند تلاش برای کسب روزی حلال پسندیده است، رقابت بر سر تشریفات و زندگی اشرافی، سرمایه انسانی و اقتصادی خانواده را تحلیل میبرد. قانع بودن یعنی با داشتههای اندک، زندگی را شکرگزارانه مدیریت کنیم.
{$sepehr_key_214996}
اسراف؛ شگرد شیطان در از بین بردن نعمتها
اسراف (زیادهروی) رفتاری ناپسند است که در آیات و روایات بهشدت از آن نهی شده است. امام حسن عسکری (ع) در نامه به یکی از یاران خود مینویسند: «عَلَیْکَ بِالِاقْتِصَادِ وَإِیَّاکَ وَالْإِسْرَافَ فَإِنَّهُ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ: بر تو باد میانهروی و پرهیز از اسراف؛ زیرا اسراف از کارهای شیطان است.» گاهی ناخواسته و بدون توجه، اسراف در دل خانواده راه پیدا میکند؛ از روشن ماندن چراغ اضافه گرفته تا تهیه غذای بیش از نیاز اعضا.
در روایتی از امامصادق (ع) آمده است: «أَدْنَى الْإِسْرَافِ هِرَاقَةُ فَضْلِ الْإِنَاءِ: پایینترین مرتبه اسراف، ریختن آب اضافی ظرف (دور ریختن زیادی آب آشامیدنی) است.» اگر حتی کوچکترین مصادیق اسراف چنین مورد توجه معصومین (ع) بوده است، پس بیتردید تجملگرایی در خرید لوازم غیرضروری و اسراف در خوراک، گناهی بزرگتر و در تضاد با شیوه اقتصاد اسلامی است.
مدیریت مصرف؛ از قناعت فردی تا شعور جمعی خانواده
ارزش هر نعمتی در گرو نحوه مصرف آن است. یکی از نکات دقیق مدیریت مصرف در روایات، پرهیز از سختگیری افراطی است. امامصادق (ع) خود در پاسخ به سؤال یاران، اسراف را «اتلاف مال و ضرر به بدن» دانستند و درمقابل «اِقتار» را به «خوردن نان و نمک درحالیکه توان مالی داری» تعبیر کردند.
این تعبیر لطیف نشان میدهد که اقتصادمقاومتی هرگز به معنای محرومیت و فشار بر خانواده نیست، بلکه به معنای رعایت خط میانه است. یک خانواده موفق اقتصادی میآموزد که هرچه از سفره غذا بر زمین میافتد، جمعآوری کند. مدیریت مصرف یعنی ترویج فرهنگ «نه به اسراف» و «پرهیز از سختگیری» تا در سایه عدالت و اعتدال، همه اعضای خانواده از حداقل آسایش برخوردار شوند.
احترام به نعمتها؛ مسئولیتی که بر دوش همه ماست
نگاهی که در روایات اهلبیت (ع) به نعمتهای الهی میشود، نگاهی مسئولانه است. نقل شده است که حضرت امامصادق (ع) وقتی دیدند از خانهشان میوه نیمهخوردهای بیرون انداخته شده است، ناراحت شدند و فرمودند: «إِذَا کُنْتُمْ شَبِعْتُمْ فَإِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ لَمْ یَشْبَعُوا: اگر شما سیر شدهاید، بسیاری از مردم گرسنهاند؛ آن را به نیازمند بدهید.» این برخورد تند امام (ع) نشان میدهد که هدررفت مواد غذایی در فرهنگ اسلامی مذموم است.
حضرت امیرالمؤمنین (ع) نیز میفرمایند: «کُلُوا مَا سَقَطَ مِنَ الْخِوَانِ فَإِنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ: آنچه از سفره افتاده است، بردارید و بخورید که درمان هر دردی است.» این روایات نهفقط ما را به صرفهجویی دعوت میکنند، بلکه ارزش قائل شدن برای نعمت الهی و بهرهمندی از تمام ذرات آن را به ما میآموزند.
{$sepehr_key_215007}