به گزارش شهرآرانیوز؛ جنگ و تبعات آن، اگرچه نگرانیهایی برای تأمین کالاهای اساسی و امنیت غذایی کشور ایجاد کرد، اما فعالان صنایع تبدیلی معتقدند که مشکلات این بخش بسیار عمیقتر و قدیمیتر از یک بحران چند هفتهای است. آنها میگویند آنچه امروز تولید و صادرات را تحت فشار قرار داده، نه صرفا آثار جنگ، بلکه مجموعهای از سیاستهای ناپایدار، تصمیمات ناگهانی، کمبود سرمایه در گردش، دشواریهای رفع تعهد ارزی، محدودیتهای بانکی و تمرکز تصمیمگیری در پایتخت است؛ مسائلی که سالهاست تولیدکنندگان با آن دستوپنجه نرم میکنند و در دوره جنگ فقط پررنگتر شدهاند.
درحالیکه صنایع تبدیلی کشور در روزهای بحرانی نیز توان تأمین بازار داخلی را حفظ کردند و کمبودی در بسیاری از محصولات غذایی ایجاد نشد، تولیدکنندگان معتقدند برخی تصمیمات داخلی بیش از خود جنگ به این صنعت آسیب زده است. ممنوعیتهای ناگهانی صادرات، ازدسترفتن بازارهای خارجی، افزایش چندبرابری هزینههای تولید، سختترشدن تأمین مواد اولیه و کاهش دسترسی به نقدینگی ازجمله چالشهایی است که به گفته فعالان این حوزه، آینده تولید را با ابهام روبهرو کرده است.
استان بهعنوان یکی از قطبهای اصلی صنایع تبدیلی کشور و معین صنعت رب، کمپوت و کنسرو ایران، جایگاهی ویژه در این بخش دارد. سهم درخور توجه استان در تولید، فراوری، بستهبندی و صادرات محصولات غذایی، حضور دهها واحد بزرگ صنعتی و نقشآفرینی بخش خصوصی در بازارهای داخلی و خارجی باعث شده است، بسیاری از تحولات این صنعت ابتدا در خراسان رضوی خود را نشان دهد. ازهمینرو «شهرآرا» در میزگردی با حضور نمایندگان بخش خصوصی و مدیران اجرایی، به بررسی وضعیت صنایع تبدیلی در دوره پساجنگ، چالشهای پیش روی تولید و صادرات و راهکارهای عبور از شرایط فعلی پرداخته است.
در این میزگرد حسین اسدی رئیس هیئتمدیره انجمن صنایع تبدیلی خراسان رضوی، شاهین بابایی نایبرئیس انجمن صنایع تبدیلی استان، جواد هاتفی بازرس انجمن صنایع تبدیلی استان، مجید رضایی فریمانی مدیر صنایع تبدیلی و غذایی سازمان جهاد کشاورزی استان و سیدسهیب هاشمی رئیس اداره بازرگانی خارجی ادارهکل صنعت، معدن و تجارت استان، حضور داشتند.
***
خراسان رضوی سالهاست بهعنوان یکی از قطبهای اصلی صنایع تبدیلی کشور شناخته میشود و حتی در برخی محصولات مانند رب، کمپوت و کنسرو نقش محوری در تولید و صادرات دارد. از طرفی، بسیاری معتقدند زنجیرهای از تولید، فراوری، بستهبندی و صادرات در استان شکل گرفته که آن را از بسیاری استانهای دیگر متمایز کرده است. ابتدا بفرمایید مهمترین ظرفیتها و مزیتهای استان در حوزه صنایع تبدیلی چیست و امروز این بخش چه جایگاهی در اقتصاد استان و کشور دارد؟
اسدی: اقلیم کشور ما جزو معدود اقلیمهایی است که چهار فصل را همزمان دارد و برداشت محصولات کشاورزی در طول سال متوقف نمیشود. این ظرفیت، پشتوانه مهمی برای صنعت و تأمین نیاز تازهخوری مردم است. طی سالهای گذشته نیز واحدهای قدرتمندی در کشور ایجاد شدهاند و امروز توان تولید انواع کمپوت، کنسرو و مربا در ایران حدود سهبرابر مصرف داخلی است و بخشی از این تولیدات صادر میشود.
درحالحاضر حدود ۷۰واحد صنایع تبدیلی در استان فعال هستند که زیرمجموعه جهاد کشاورزی و صمت محسوب میشوند، اما سال گذشته حدود ۱۲واحد بهدلیل نداشتن نقدینگی، حتی فعالیت خود را آغاز نکردند. امسال هم اگر دولت برای سرمایه در گردش فکری نکند، احتمال دارد تعداد بیشتری از واحدها از مدار تولید خارج شوند.
هاتفی: البته ظرفیت واحدهای صنایع تبدیلی خراسان رضوی با بسیاری از استانهای دیگر قابل مقایسه نیست. گاهی یک واحد تولیدی در خراسان به اندازه چند کارخانه در استانهای دیگر تولید دارد. در واقع در خراسان یک خوشه صنعتی کامل شکل گرفته؛ از تولید ماشینآلات و تجهیزات کشاورزی گرفته تا فراوری، بستهبندی، فروش و صادرات.
متأسفانه این ظرفیت در سالهایی که موضوع خوشههای صنعتی مطرح بود، آنطور که باید دیده نشد، در حالی که بخش بزرگی از صنایع تبدیلی کشور بهنوعی به صنعتگران خراسانی وابسته است. بسیاری از برندهای شناختهشدهای که مردم در فروشگاهها میبینند، در واقع تولیدشان در کارخانههای مشهد انجام میشود و فقط با برند شرکتهای دیگر عرضه میشوند. حتی بسیاری از تولیدکنندگان خراسانی در استانهای دیگر هم واحد تولیدی دارند.
رضایی: رب تولیدی خراسان رضوی از نظر کیفیت و طعم، جایگاه بسیار خوبی دارد و حتی بخشی از رب تولیدشده در استانهای دیگر، با رب خراسان ترکیب میشود تا کیفیت محصول نهایی بهتر شود. سال گذشته حدود ۵۳۳هزار تن تولید گوجهفرنگی در استان داشتیم که حدود ۳۲۰هزار تن آن وارد کارخانههای رب شد. با این حال، حتی این میزان هم پاسخگوی تمام ظرفیت واحدهای موجود نیست.
***
آیا صدور مجوزهای متعدد باعث نشده است ظرفیت کارخانهها بیش از توان تأمین مواد اولیه باشد؟
هاتفی: به نظر من زمانی که این مجوزها صادر میشد، تصمیم اشتباهی نبود، چون در آن دوره بخش بزرگی از گوجهفرنگی کشور به خراسان منتقل میشد. در دهه۶۰ و ۷۰، گوجهفرنگی استانهای مختلف برای فراوری به مشهد میآمد، چون بسیاری از مناطق دیگر هنوز کارخانه نداشتند.
اما امروز تقریبا در همه استانها کارخانه رب ایجاد شده و طبیعی است که مواد اولیه در همان مناطق مصرف شود. همین مسئله باعث شده بخشی از ظرفیت خالی کارخانههای خراسان به استانهای دیگر منتقل شود یا تولیدکنندگان خراسانی در استانهای دیگر سرمایهگذاری کنند.
با این حال، همچنان استان قطب اصلی بستهبندی و بخشی از صنایع تبدیلی کشور محسوب میشود.
{$sepehr_key_216968}
***
در هفتههای پس از جنگ، صنایع غذایی و تبدیلی با تصمیماتی مانند محدودیت و ممنوعیت صادرات مواجه شدند. ارزیابی شما از اثرات تصمیمات اتخاذشده در آن مقطع چیست و امروز مهمترین چالش پیش روی صنایع تبدیلی را چه میدانید؟
هاتفی: بیش از ۹۰درصد تولیدات مجموعهای که در آن حضور دارم، صادر میشود. اصولا بخش زیادی از صنایع غذایی و تبدیلی کشور بر پایه صادرات شکل گرفته است. ایران بهدلیل شرایط اقلیمی، تنوع تولیدات کشاورزی و چهار فصل بودن، یکی از بازیگران مهم صنایع غذایی منطقه محسوب میشود و بسیاری از تولیدات ما اساسا با رویکرد صادراتی انجام میشود.
اگر صادرات حذف شود، در بسیاری از بخشها اصلا نیازی به این حجم تولید وجود ندارد. نمونه روشن آن زعفران و پسته است. تولید کشور بیش از مصرف داخلی است و این محصولات اساسا برای صادرات تولید میشوند. در صنایع تبدیلی هم شرایط مشابهی وجود دارد، هرچند، چون قیمت برخی محصولات ارزانتر است، آثار آن کمتر به چشم میآید. اما واقعیت این است که وقتی محصول وارد بازار داخلی میشود و حتی ۳۰درصد افت قیمت پیدا میکند، کشاورز آسیب سنگینی میبیند.
هاشمی: بر اساس آمار ۱۰ماهه سال۱۴۰۴، صادرات صنایع تبدیلی کشور حدود ۷۲۳میلیون دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۲درصد کاهش داشته است. سهم استان از این میزان حدود ۱۰۹میلیون دلار بوده که نسبت به سال قبل حدود یکدرصد کاهش را نشان میدهد. درمجموع، حدود ۱۵درصد صادرات صنایع تبدیلی کشور مربوط به استان است. مهمترین بازارهای صادراتی استان نیز افغانستان، ازبکستان، پاکستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان، امارات، قزاقستان و ترکیه هستند. در شرایط فعلی، مهمترین رویکرد ما حفظ وضع موجود است.
اسدی: در چنین شرایطی، وقتی دولت یکشبه و بدون اطلاع قبلی صادرات محصولی را ممنوع میکند، خسارت سنگینی به تولیدکننده وارد میشود. محصول تولید شده است و در انبار قرار دارد و کشورهای مختلف نیز برای تاریخ مصرف کالا استانداردهای متفاوتی دارند.
وقتی صادرات ناگهان متوقف میشود، هم تولید کارخانه مختل میشود و هم بازارهای صادراتی از دست میرود. کارخانهای که ۱۵۰نفر نیرو دارد و روزانه صدها هزار قوطی تولید میکند، ناچار به کاهش یا توقف فعالیت میشود. از سوی دیگر، مشتری خارجی منتظر ما نمیماند و خیلی سریع تأمینکننده دیگری پیدا میکند.
سال گذشته انجمن صنایع تبدیلی استان بهعنوان معین صنعت رب، کمپوت و کنسرو کشور تلاش زیادی انجام داد، اما در چنین تصمیمگیریهایی از تشکلهای تخصصی نظرخواهی نمیشود. گلایه ما از دولت همین است؛ اگر قرار است صادرات محدود یا ممنوع شود، ابتدا باید وضعیت موجود واحدها بررسی شود.
هاشمی: در موضوع ممنوعیت صادرات نیز باید توجه داشت که تصمیم اولیه بیشتر با نگاه امنیت غذایی و شرایط خاص جنگی اتخاذ شد، هرچند بهتدریج استثناها اعمال شد و محدودیت برخی محصولات برداشته شد. برای مثال درباره رب گوجهفرنگی، در جلسات کارشناسی پیشنهاد شد که این محصول مشمول استثنا شود و درنهایت این اتفاق افتاد.
با این حال، واقعیت این است که محدودیتها اگر کوتاهمدت باشند آثار بلندمدت روی بازارهای صادراتی دارند. بازارهای منطقه منتظر ما نمیمانند و رقبایی مانند چین بهسرعت جای خالی ایران را پر میکنند. وقتی تعهدات صادرکننده انجام نشود، اعتبارش در بازار خارجی آسیب میبیند و بازگشت دوباره به بازار بسیار دشوار میشود.
پیشنهاد ما همیشه این بوده که اگر قرار است محدودیتی برای تنظیمبازار اعمال شود، به جای توقف صادرات، مسیر واردات باز شود تا هم بازار داخلی تنظیم شود و هم بازارهای صادراتی کشور از دست نرود.
بابایی: به نظر من هم ممنوعیت اولیه صادرات محصولات غذایی تصمیم اشتباهی نبود، چون در روزهای ابتدایی، نگرانی جدی برای تأمین بازار داخلی وجود داشت و مردم نیز برای خرید کنسرو و کالاهای ماندگار هجوم آورده بودند.
البته این ممنوعیتها میتوانست زودتر اصلاح شود. برای مثال، ممنوعیت صادرات رب زودتر برطرف شد، اما درباره کنسرو و کمپوت این روند طولانیتر بود. با این حال، ریشه اصلی این تصمیمات را باید در نبود اطلاعات دقیق دانست. دستگاههای تصمیمگیر آمار شفافی از موجودی انبارها، سطح زیرکشت و میزان ذخایر ندارند و اگر اطلاعات دقیقتری وجود داشت، شاید تصمیمات متفاوتی گرفته میشد. امروز موضوع ممنوعیت صادرات تا حد زیادی حل شده و مسئله اصلی صنایع تبدیلی، سرمایه در گردش است.
***
مشخصا از آقای هاشمی سؤال دارم که در راستای حفظ شرایط موجود توسط وزارت صمت و سازمان صمت بهعنوان متولی در استان، چه اقداماتی انجام شده است؟
هاشمی: سال گذشته با همکاری انجمن صنایع تبدیلی، میز توسعه صادرات این صنعت برگزار شد و مسائل و مشکلات حوزه صادرات به سازمان توسعه تجارت منتقل شد. یکی از اقداماتی که در استان انجام شد، موضوع ثبت سفارش بدون انتقال ارز و همچنین واردات در قبال صادرات بود که به تأمین مواد اولیه تولید کمک کرد.
تصویبنامه هیئت وزیران در این زمینه نیز تا پایان شهریور۱۴۰۵ تمدید شده و واحدها میتوانند از این ظرفیت استفاده کنند. در کنار این موارد، تقویت کریدور شرق در دستورکار قرار گرفت، بهویژه بعد از مشکلاتی که در مسیرهای جنوبی پس از جنگ ایجاد شد. در حوزه حملونقل ریلی و جادهای نیز جلسات و پیگیریهایی انجام شده تا بتوانیم سهم صادرات استان را حفظ کنیم.
بخشی از اقدامات هم در سطح استان و با استفاده از اختیارات تفویضشده به استاندار انجام شد. از جمله در حوزه کالاهای اساسی که برخی فرایندها در استان تسهیل شد و بخشی از بروکراسیهای وزارتخانهای کاهش پیدا کرد.
***
تقریبا همه فعالان این صنعت از کمبود سرمایه در گردش بهعنوان مهمترین دغدغه فعلی نام میبرند. در شرایطی که قیمت مواد اولیه، بستهبندی، انرژی و هزینههای تولید افزایش یافته، واحدهای صنایع تبدیلی برای تأمین نقدینگی موردنیاز خود با چه مشکلاتی روبهرو هستند و چه حمایتهایی میتواند مانع کاهش ظرفیت تولید یا توقف فعالیت برخی واحدها شود؟
اسدی: قیمت مواد اولیه، قوطی، پلاستیک و کارتن چندبرابر شده و واحدهای تولیدی، دیگر توان تأمین سرمایه لازم را ندارند. قیمت تمامشده تولید نسبت به سال گذشته حدود ۲.۵تا ۳ برابر شده، اما توان مالی کارخانهها افزایش پیدا نکرده است. به همین دلیل بعید میدانم بسیاری از واحدها بتوانند حتی نصف ظرفیت سال گذشته فعالیت کنند. دولت باید برای تأمین سرمایه در گردش صنایع تبدیلی تدبیر جدی بیندیشد. اگر این حمایت انجام شود، تضمین میکنیم که در تأمین محصولات غذایی کشور هیچ کمبودی ایجاد نشود.
بابایی: در سالهای گذشته نیز تورم، فشار زیادی به صنایع وارد میکرد، اما امسال شرایط بسیار سختتر شده است. تورمی که به طور رسمی اعلام میشود با واقعیت بازار فاصله دارد و در بسیاری از اقلام، افزایش قیمتها بیش از ۱۰۰درصد بوده است. در کنار این موضوع، هزینههای جنگ، مشکلات برق و سیاستهای انقباضی بانکها نیز فشار مضاعفی ایجاد کرده است.
اکنون مواد اولیه و کالا در بازار وجود دارد و کمبودی دیده نمیشود، اما همهچیز بهشدت گران شده و فروشندگان نیز فقط نقدی کار میکنند؛ درحالیکه سال گذشته بسیاری از مواد اولیه و ملزومات بستهبندی با چکهای سه یا چهارماهه تأمین میشد. به همین دلیل مهمترین اقدام، حل فوری مشکل سرمایه در گردش واحدهاست؛ در غیر این صورت بخش زیادی از ظرفیت تولید کشور از دست خواهد رفت.
رضایی: حدود سه ماه قبل از ما خواسته شد برآوردی از نیاز صنایع مرتبط با سفره مردم، مثل لبنیات، خوراک دام و صنایع غذایی، برای تأمین سرمایه در گردش ارائه کنیم. ما در استان اعلام کردیم که این واحدها حدود ۱۹همت سرمایه در گردش نیاز دارند تا بتوانند افزایش هزینهها و رشد قیمت دلار را تحمل کنند و مواد اولیه موردنیازشان را تأمین کنند. اما درنهایت ۳۰ میلیاردتومان تخصیص داده شده بسیار ناچیز بود و عملا پاسخگوی نیاز واحدها نبود.
اسدی: صنایع تبدیلی بهدلیل فصلیبودن تأمین مواد اولیه، نیاز بیشتری به سرمایه در گردش دارند. واحدها باید در مدت کوتاهی مواد اولیه موردنیاز کل سال را خریداری کنند، در حالی که بازگشت سرمایه در این صنعت برخلاف بسیاری از صنایع دیگر ممکن است نزدیک به یکسال زمان ببرد. به همین دلیل تأمین نقدینگی و سرمایه در گردش برای ادامه فعالیت این واحدها اهمیت ویژهای دارد.
رضایی: تمرکز اختیارات در تهران باعث شده استانها نتوانند متناسب با شرایط خود تصمیمگیری کنند و واگذاری بخشی از اختیارات به استانها میتواند تصمیمگیریها را سریعتر و مؤثرتر کند. بسیاری از مسائل قابل پیشبینی است، اما معمولا پس از بروز بحران برای حل آنها اقدام میشود.
در آستانه فصل برداشت برخی محصولات مورد نیاز صنایع تبدیلی، هنوز برای تأمین برخی نهادهها و مواد اولیه مانند شکر برنامهریزی دقیقی نشده است. از سوی دیگر، کنترل قیمتها در شرایط افزایش هزینهها بر کشاورزان و تولیدکنندگان فشار وارد کرده است. در حال حاضر مهمترین مسئله واحدهای تولیدی تأمین نقدینگی است و جهاد کشاورزی بیشتر امکان پیگیری و انتقال مسائل را دارد تا تأمین مالی.
بابایی: یکی از مشکلات اصلی کشور، تمرکز منابع و تصمیمگیری در تهران و توزیع رانتی امکانات است. بسیاری از تولیدکنندگان شهرستانی مجبورند برای دریافت منابع، سهمیه یا تسهیلات در تهران حضور داشته باشند و این روند باعث میشود که بخشی از امکانات به شکل ناعادلانه توزیع شود.
هاتفی: دقیقا موضوع دیگری که میخواستم بر آن تأکید کنم، ضرورت واگذاری اختیارات بیشتر به استانهایی مانند خراسان رضوی است. اقتصاد استان عمدتا بر پایه بخش خصوصی شکل گرفته و همین مسئله باعث شده این استان در حوزه صادرات، عملکرد موفقتری نسبتبه بسیاری از استانهای کشور داشته باشد.
پیشنهاد ما این است که بخشی از اختیارات وزارتخانهها و دستگاههای مرتبط، بهصورت پایلوت به استان واگذار شود تا تصمیمگیریهای اجرایی و روزمره در خود استان انجام شود. تجربه برخی تصمیمات اخیر هم نشان داده که هر جا اختیارات بیشتری به استانها داده شده، روند تنظیمبازار و تأمین کالا موفقتر بوده است.
{$sepehr_key_216967}
***
آنطور که میگویید صادرات برای بسیاری از واحدهای صنایع تبدیلی نه یک مزیت، بلکه شرط ادامه فعالیت است. با این حال، تجار از مشکلاتی مانند رفع تعهد ارزی، اختلاف نرخ ارز، دشواری انتقال پول، تغییر مقررات صادراتی و از دست رفتن بازارهای هدف گلایه دارند. شما با این چالشها چه برخوردی داشتهاید؟
هاتفی: در حوزه صادرات، یکی از مهمترین مشکلات ما رفع تعهد ارزی است. اصل رفع تعهد را زیر سؤال نمیبریم، بلکه مشکل ما شیوه اجرای آن است. در مقاطعی، بانک مرکزی ارز صادراتی را با نرخ نزدیک به بازار آزاد خریداری میکرد و اختلاف قیمت بسیار محدود بود، اما امروز دوباره فاصله نرخها به حدود ۲۰ تا ۳۰هزار تومان رسیده است. این یعنی صادرکننده عملا باید کالای خود را ارزانتر بفروشد تا بتواند رفع تعهد انجام دهد. در چنین شرایطی صادرات برای تولیدکننده صرفه اقتصادی خود را از دست میدهد.
بابایی: حتی پیش از جنگ هم مشکلات بانکی وجود داشت. ما در امارات حساب شرکتی داشتیم و برای انجام یک فرایند بانکی فقط از داخل ایران ایمیلی ارسال شد که در کمتر از ۴۸ساعت حساب مسدود شد، صرفا بهدلیل اینکه آیپی ایران شناسایی شده بود. در چنین شرایطی چطور میتوان انتظار داشت صادرکننده، مسیر بانکی رسمی برای انتقال ارز داشته باشد؟
اسدی: درخواست ما این است که دولت شرایط فعلی را بهعنوان «فورس ماژور» برای صنعت در نظر بگیرد و در موضوع رفع تعهد ارزی و تسهیلات بانکی سختگیریها را کاهش دهد. امروز ۷۰ تا ۸۰درصد بخش خصوصی بدهکار است و حتی وقتی تسهیلاتی هم تصویب میشود، در تهران به دلیل مسائل رفع تعهد متوقف میشود.
از سوی دیگر، صادرکننده برای انتقال پول مجبور است چندین بار کارمزد پرداخت کند؛ یکبار به صرافی، یکبار برای اظهارنامه و یکبار هم از محل اختلاف نرخ ارز سامانهها متضرر میشود. با این شرایط طبیعی است که انگیزه صادرات کاهش پیدا کند. واقعا کسی که امروز در این شرایط تولید و صادرات انجام میدهد، قهرمان است؛ چون ادامهدادن در این فضا کار بسیار سختی شده است.
بابایی: در موضوع واردات یا رفع تعهد ارزی هم همین وضعیت وجود دارد. تولیدکننده مجبور است هزینههای اضافی پرداخت کند یا برای انجام امور ساده، مسیرهای پیچیدهای را طی کند. حتی در روزهای اخیر برخی بانکها اعلام کردهاند که امکان تحویل ارز در شعب مشهد وجود ندارد و تولیدکننده باید ارز را به تهران منتقل کند. این مسئله علاوهبر هزینه، ریسک امنیتی هم ایجاد میکند.
هاتفی: ما در کشوری فعالیت میکنیم که تحت تحریمهای بانکی قرار دارد؛ نه امکان گشایش السی داریم و نه امکان انتقال رسمی پول از طریق سیستم بانکی. صادرکننده ناچار است از طریق صرافیها کار کند، اما در عین حال از او خواسته میشود منشأ ارز خود را اعلام کند. نتیجه این شرایط، شکلگیری هزینههای اضافی و حتی برخی رویههای غیرشفاف است.
نبود تجارت ترجیحی با کشورهای همسایه و افزایش تعرفه واردات محصولات ایرانی، مزیت صادراتی صنایع تبدیلی را کاهش داده است. در حالی که مواد اولیه از کشور خارج میشود، ارزش افزوده نهایی نصیب رقبای منطقهای میشود. بیثباتی در سیاستهای صادراتی، عامل تضعیف بازارهای خارجی است که تبعات این تصمیمات درنهایت به تولیدکنندگان و کشاورزان بازمیگردد.