به گزارش شهرآرانیوز؛ در سالهای اخیر بیابانها در کشورمان و به تبع آن در خراسانرضوی، بیشتر خودنمایی میکنند و عرصهای برای جولان گردوخاک و ریزگردها شدهاند که دامن شهرها را هم میگیرد و این قدرت را خودمان با دست خودمان با تخریب مراتع، بهرهبرداری زیاد از منابع طبیعی، کندن بوتهها بهصورت غیرقانونی و... به آنها دادهایم.
بر طبق آمار، میزان وسعت بیابانهای ایران تا سالهای گذشته، ۳۲ میلیون هکتار بوده، اما اکنون بهدلایل مختلف به ۸۰ میلیون هکتار رسیده که این نشانه پیشروی عرصه بیابانها در کشورمان است. خراسانرضوی نیز جزو استانهایی است که عرصه بیابانی آن ۵/۵ میلیون هکتار و تقریبا معادل ۵۰ درصد سطح استان است و تعداد روزهای ناسالم در آن، هشداری است برای اینکه باید هرچه زودتر اقدامات بیابانزدایی انجام شود تا کمتر شاهد گردوغبارها باشیم.
سالهاست که خراسانرضوی قدم به عرصه سرسبز کردن بیابانها گذاشته است، اما این کار آسان نیست و چالشهای زیادی پیشروی آن قرار دارد که شاید مهمترین آنها، تخصیص بودجه بسیار اندک و افزونبر آن، تخصیصنیافتن بهموقع همان بودجه ناچیز است.
تخصیص فقط ۵/ ۱۷ درصد از بودجه
آماری که سیدناصر مرجانی، رئیس اداره بیابان اداره کل منابع طبیعی خراسان رضوی، دراختیار ما قرار میدهد، نشان از این دارد که مجموع بودجه مصوب ملی و استانی مربوط به بیابان زدایی در سال مالی ۱۴۰۴ (از ابتدای فروردین تا پایان اسفند ماه همان سال که البته معمولا تا اول تیر ماه سال بعد از آن هم تمدید میشود)، ۵۷ میلیارد تومان بوده است که ۳۲ میلیارد تومان از این میزان، مربوط به مصوبات ملی بوده و باید ازسوی اداره کل منابع طبیعی تأمین میشده و ۲۵ میلیارد تومان دیگر نیز درقالب مصوبه استانی، باید از سازمان برنامه وبودجه دریافت میشده، اما در عمل چه اتفاقی افتاده است؟
به دلیل شرایط ویژه کشور در سال گذشته، از مجموع اعتبارات مصوب ملی، فقط ۵/ ۳ میلیارد تومان و از اعتبارات استانی، تنها ۵/ ۶ میلیارد تومان یعنی درنهایت ۱۰ میلیارد تومان، دست استان را گرفته است؛ به عبارت ساده فقط ۵/ ۱۷ درصد از بودجه تخصیص یافته است.
با احتساب هزینه ۳۵ میلیون تومانی هر هکتار نهال کاری، به این نتیجه میرسیم که استان اگر کل این بودجه ۱۰ میلیاردی را نیز صرف نهال کاری کند، فقط میتواند ۲۸۶ هکتار نهال بکارد، این درحالی است که پروژههای دیگری مانند حفاظت از تاغ زارها و... نیز در دستورکار قرار دارد.
مرجانی درباره هزینه کرد این ۱۰ میلیارد تومان، میگوید: ۱۰۰ هکتار نهال کاری در سرخس انجام شده و علاوه بر آن در رشتخوار، بجستان و خواف نیز نهال کاشته شده که البته اجرای پروژه خواف، از طریق مشارکت بوده است. با این حال همان طور که پیشتر اشاره کردیم، مشکلات در راه بیابان زدایی فقط به کمبود بودجه محدود نمیشود، بلکه همان بودجه ناچیز نیز به موقع ارائه نمیشود و ممکن است فصل نهال کاری بگذرد.
مرجانی در این زمینه بیان میکند: در هر فصلی نمیتوانیم نهال کاری کنیم و فصل نهال کاری پاییز و زمستان است، بنابراین باید اوایل سال مالی، اعتبارات آزادسازی شود تا به شهرستان اعلام کنیم؛ آنها نیز باید آگهی مزایده منتشر کنند و این کار زمان بر است. درمجموع اعتبارات باید قبل از پاییز به دست ما برسد؛ البته در سال گذشته، اعتبارات مصوب استانی به موقع به دستمان رسید.
آبیاری سه ساله برای استقرار نهال در طبیعت
طبق گفته وی، «امسال هزینه هر هکتار نهال کاری، بیشتر از سال قبل هم خواهد شد و جدای از این، اگر بخواهیم در سطح خیلی زیاد کار کنیم، مشکل آب نیز داریم.» نهال کاری فقط منوط به کاشت نهال نمیشود، بلکه هر نهال به یک پروسه آبیاری سه ساله نیاز دارد تا بتواند در طبیعت مستقر شود. استقرار نهال به این معناست که باید بعد از این مدت به ارتفاع بیش از یک متر برسد تا بتواند برای کاهش فرسایش خاک، مؤثر باشد. مرجانی اضافه میکند: بنابراین باید در حدی نهال کاری کنیم که توان آن را داشته باشیم.
پرسش بعدی از رئیس اداره بیابان اداره کل منابع طبیعی استان، این است که چه تضمینی وجود دارد که پیمانکار بعد از نهال کاری، آبیاری مستمر را انجام دهد. او میگوید: در این زمینه درصد سبزینگی نهال را ارزیابی میکنیم و براساس آن به پیمانکار هزینه میپردازیم. البته بارانهای خوبی که در ماههای اخیر باریده، سبب شده است که بسیاری از پروژههای نهال کاری ما موفق باشد، ضمن اینکه رشد «گیاهان خودرو» بر اثر این بارندگیها نیز از فرسایش خاک، جلوگیری کرده است.
«هنوز بودجه امسال مصوب نشده است، اما به اداره کل استان اعلام کردهاند که ۵ یا ۶ برابر سال قبل پروژه تعریف کنیم؛ به همین دلیل به شهرستانها اعلام کردهایم برابر طرحهای مطالعاتی که دارند، پروژه تعریف کنند.» این جملات را مرجانی میگوید و البته این فرضیه را که احتمال دارد امسال نیز به دلیل شرایط جنگی کشور، بودجه چندانی نصیب استان نشود، تأیید میکند. او ادامه میدهد: امیدواریم امسال، تأمین اعتبار خوبی صورت بگیرد و بتوانیم طرحها را اجرا کنیم، ضمن اینکه از طریق مشارکت مردم، میتوانیم کارها را بهتر پیش ببریم.
{$sepehr_key_217313}
مشارکت ۴۰ درصدی مردم در نهال کاریها
آمار ۱۳۵۰ هکتار نهال کاری در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ که ۴۰ درصد از آن مربوط به مشارکت مردم بوده است، نشان میدهد که میتوان هم با استفاده هم زمان از اعتبارات دولتی و هم با مشارکت مردم در پروژههای بیابان زدایی، موفق بود.
مرجانی میگوید: در بعضی شهرستانها مانند نیشابور، مشارکت مردم خیلی خوب بوده است. مردم به صورت داوطلبانه به منابع طبیعی مراجعه و اعلام میکنند که میخواهند نهال بکارند. ما نیز کمک میکنیم تا کار به شیوه کارشناسانه جلو برود.
«مالچ پاشی» یکی از روشهایی است که در آن با پوشاندن سطح خاک، مانع از فرسایش آن توسط باد و آب میشوند؛ روشی که طی سالهای گذشته در منطقه سرخس انجام شده است، اما حالا رئیس اداره بیابان اداره کل منابع طبیعی آن را «قدیمی» میخواند.
او ادامه میدهد: البته سازمان منابع طبیعی درحال آزمایش روش جدیدی از مالچ پاشی در چند استان است که در این روش، مالچ پاشی با شن و ماسه انجام میشود و دیگر مانند مالچهای نفتی برای طبیعت، آسیب زا نیستند. اگر این روش جواب بدهد، به سایر استانها نیز تعمیم پیدا میکند.
***
۵/۵ میلیون هکتار:
مساحت اراضی بیابانی در استان
۴۷۰ هزار هکتار
سطح رخسارههای بیابانی فاقد پوشش گیاهی
۴۷/ ۲ میلیون هکتار
وسعت مناطق تحت تأثیر فرسایش بادی
۳۰ کانون
بحرانی فرسایش بادی
۲۶ /۱ میلیون هکتار
مساحت کانونهای بحرانی فرسایش بادی
۵۹۲ هزار هکتار
سهم خراسان رضوی از جنگلهای بیابانی کشور
۴۰۰ هزار هکتار
مساحت جنگلهای دست کاشت
رتبه یک
جایگاه استان در جنگلهای دست کاشت
۲۷۳ هزار هکتار
مساحت جنگلهای طبیعی
***
ایجاد اولین ایستگاه بیابان زدایی کشور در خراسان رضوی
مرجانی با اعلام اینکه اولین ایستگاه ایران (تثبیت شن و عملیات نهال کاری) در منطقه حارث آباد سبزوار شروع به کار کرده است، اضافه میکند: تاکنون اقدامات بیولوژیکی و مدیریتی خوبی نظیر تولید نهال، جمع آوری بذر، مدیریت جنگلهای دست کاشت، ایجاد بادشکن زنده و غیرزنده، نهال کاری از طریق گونههای بومی منطقه مانند تاغ، قره داغ و... در استان انجام شده است.
طبق اعلام رئیس اداره بیابان منابع طبیعی استان، یکی از اقدامات بیابان زدایی که در شهرستان سبزوار انجام شده، مدیریت هرزآب کال شور است. در این راستا، ۷۵۰ هکتار عملیات مدیریت هرزآب با هدف استفاده از سیلاب، اجرا شده است و درنتیجه آن، دشتی که بدون پوشش گیاهی بوده، اکنون تبدیل به دشتی پوشیده از تاغ و سایر گونهها شده است. سرخس نیز از این قاعده مستثنا نیست و از سال گذشته، طرح جامع مقابله با فرسایش بادی در این شهرستان به اجرا درآمده است.
طرح جامع مقابله با فرسایش بادی سرخس؛ معطل دستگاهها
«طرح جامع مقابله با فرسایش بادی» در سرخس به دلیل گردوغبارهایی که طی چند سال اخیر در این شهرستان به پا میشد و حتی سروکله آن به مشهد هم میرسید، تهیه شده و درقالب آن، ۵ زون عملیاتی نیز برای دستگاههای مختلف همچون آستان قدس رضوی، جهادکشاورزی، منابع طبیعی، راه آهن، اداره کل پایانهها و راه ها، پالایشگاه خانگیران و... تعریف شده است.
پاسخ مرجانی به این پرسش که این دستگاهها تاکنون چقدر به اقداماتی که باید انجام میدادهاند جامه عمل پوشاندهاند، این است: تاکنون چندان کاری انجام نشده است؛ به همین دلیل، نامهای به دبیرخانه (سازمان محیط زیست) زدهایم تا به دستگاهها اعلام کنند که کار را شروع کنند. او ادامه میدهد: شرکت نفت نیز وعده داده است که ۲۰۰ میلیارد تومان بودجه برای شهرستان سرخس در نظر بگیرد و امیدواریم این بودجه ارائه شود. اما هنوز کاری در راستای طرح جامع انجام نشده است.
{$sepehr_key_217312}
خسارت ۱۳۰ میلیاردی کانونهای فرسایش بادی به استان
آسیب کانونهای بحرانی فرسایش بادی، چیزی فراتر از گردوغباری است که ما مشاهده میکنیم و طبق برآوردها، این کانونهای بحرانی، سالانه حدود ۱۳۰ میلیارد تومان به زیرساخت ها، اماکن مسکونی و زیست محیطی استان، خسارت وارد میکنند.
تجربه موفق چین دور از دسترس ما نیست
بیابان زایی بعد از دو چالش تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین، سومین چالش مهم جامعه جهانی محسوب میشود که این موضوع، اهمیت دوچندان مقابله با این پدیده را نشان میدهد؛ در چنین شرایطی، استفاده از تجربه موفق سایر کشورها علاوه بر تأثیر بر سرعت پیشبرد کار، میتواند از هزینههای دوباره مطالعه و پژوهش نیز بکاهد.
اگر بخواهیم به تجربه موفق کشورها نگاهی بیندازیم، چین یکی از آن نمونه هاست که بیابانهایی به مراتب بدتر از ایران داشته و اکنون آنها را به سرزمینهایی حاصل خیز و سرسبز تبدیل کرده است، پس این موضوع برای ایران نیز دور از دسترس نیست. البته چینیها اعلام کردهاند بیابان زدایی در ایران به مراتب راحتتر از چین است؛ چراکه آنها الگوی بیابان زدایی را اجرا میکنند که برپایه فقرزدایی و با کمک صنایع کویری امکان پذیر شده است و بر این اعتقاد هستند که ایرانیها نیز این امکان را دارند و زمینهای ایران صدبرابر چین، مستعد رویش گیاهان است.