زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ کتیبهها یادگارهایی خاموش، اما گویا هستند که آنچه بر گذشتگان ما رفته و آنچه به دست آنان ساخته شده است را قرنها با خود حفظ کردهاند. گاهی این روایتها بر کاشی و گچ نقش بستهاند و گاه بر سنگهای سخت و ماندگار حک شدهاند تا پیامشان به آیندههای دور نیز برسد.
در حرم امام رضا (ع)، سنگنوشتهها تنها زینت رواقها و دیوارها نیستند؛ هر کدام روایتگر واقعهای تاریخی، نام بانی و هنرمندی فراموششده، شعری در ستایش اهل بیت (ع) یا نشانی از روزهای تلخ و شیرینی هستند که بر این آستان گذشته است؛ از مرمرهایی مزین به آیات قرآنی تا سنگ یادمانی از توپبندی روسی در حرم.
سنگهای ضخیم مزین به خطهای ظریف
در مطلبی با عنوان «حکاکی نقش و نام بر مرمر و خارا» درباره سنگهایی گفتیم که در آستان ملائک پاسبان رضوی نه محافظ دیوارها محسوب میشدند، نه جزئی از نهرها و سنگابها و حوضهای حرم بودهاند و نه حتی نام و نشان مدفونین در حرم را بر خود داشتند. درباره سنگهایی گفتیم که در نقش کتیبه ظاهر شده بودند تا زینتبخش دیوار رواقها و صحنهای حرم حضرترضا (ع) باشند.
رواقهای دارالحفاظ، دارالسلام، گنبد حاتم خانى، دارالسعاده، مسجد بالاسرمبارک، روضه منوره و حجرههاى صحن کهنه و نو از جمله اماکنی هستند که نمونههای ارزشمندی از این کتیبههاى سنگى را در خود جای داده بودند؛ کتیبههایی که بسیاری از آنها اکنون در موزه آستان قدس جا خوش کرده است تا به عنوان میراثی گرانبها از گذشته حرم برای آینده بماند.
این کتیبهها که بیشتر از جنس سنگ مرمر و سنگ خارا هستند با کندهکارى و قلمزنى مزین شده و براى نگارش محتوای روی آنها هم عموما از خطوط ثلث، نسخ و نستعلیق استفاده شده است. چنانکه خط ثلث میزبان جملات عربى نظیر آیات قرآنى و ادعیه بوده است و خط نسخ و نستعلیق هم بستری برای کتابت وقفنامهها، شرححالنویسىها و اشعار.
ذکر سالها در قالب اعداد واقعی یا ارقام ابجد
کارشناسان قدمت اغلب این کتیبههای سنگی را از دوره صفویه تا اواخر دوره پهلوی تخمین میزنند؛ با این حال، نمونههایی نیز وجود دارد که به دورههای افشاریه، زندیه و حتی سلجوقی و تیموری تعلق دارند. در عین حال، تاریخگذاری دقیق شماری از این کتیبهها برای محققان ممکن نشده است؛ چراکه تنها بخش کوچکی از آنها باقی مانده است.
تشخیص عمر کتیبههای سنگی با سه شیوه انجام میشود. نخستین و سادهترین راه اعدادی است که روی آنها حک شده است و سال ساخت آن را نشان میدهد، مانند دو مورد از اشعار دکتر قاسم رسا، ملکالشعراى آستان قدس که محمدحسن رضوان به عنوان کاتب، ارقام ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ قمری را در کنار آنها درج کرده است.
در دومین شیوه هم، این اعداد هستند که به کمک پژوهشگران میآیند؛ اعدادی که نه به صورت عادی، بلکه در قالب حروف ابجد و معمولا در مصرع آخر اشعار ظاهر شدهاند. کتیبه شعر دبیرالملک فراهانى برگِرد روضه منوره به تاریخ ١٢٨٧قمری، کتیبه خرم بر بالاى ازاره داخل گنبد حاتم خانى به تاریخ ١٢٧١قمری، شعر قاآنى بر بالاى ازاره مسجد پشت سرمبارک به تاریخ ١١٥٠قمری و شعر دیگرى از وى در دارالحفاظ به تاریخ ۱۲۶۹ قمری نمونههایی از این دست هستند.
اما زمانی که اعداد و ارقام روی کتیبهها از بین رفته یا اصلا وجود نداشته باشند، راهحل جایگزین دیگری هم برای تخمین قدمت کتیبهها وجود دارد؛ در این روش نوع سنگ به کارگرفته شده، شیوههاى سنگتراشى و مقایسه کتیبههاى سنگى فاقد رقم با نمونههایى با دوره زمانى مشخص، معمای تخمین عمر آنها را تا حدودی حل میکند.
سنگنوشتهها، بستری برای روایت تاریخ
در بناهای تاریخی انواع مختلفی از کتیبههای سنگی وجود دارد؛ اما تنوع موضوعی کتیبههاى سنگى بهجا مانده در حرم رضوی را مىتوان به سه دسته کلى تقسیم کرد. کتیبههایی که قدیمیترین آن ها، قطعه سنگ نفیسى است که در گودبردارىهاى اطراف حرم مطهر کاوش شده و بر روى قسمتى از آن نام عبدالعزیز بنآدم متعلق به سال ۶۱۵ قمری کندهکارى شده است.
نخستین گروه، کتیبههایی هستند که روی آنان، آیات الهی قرآن، ادعیه، احادیث و صلوات بر پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) نقش بسته است. دومین نوع نیز کتیبههاى سنگى حاوى اشعاری است که عموما در ثنای امام رضا (ع)، ثواب زیارت ایشان و حضرات معصومین (ع) سروده شده است.
اما شاید مهمترین نوع کتیبهها از نظر تاریخی، سنگنوشتههایی هستند که پیام گذشتگان را از روزگاران دور به امروز آوردهاند. کتیبههایی که متن حکشده روی آنها، روایتگر تاریخ ساخت، نام بانی و معماران و استادانی باشد که آن بنا حاصل هنرآفرینی آنان است. موارد ارزشمندی مانند کتیبه مسجد قتلگاه، کتیبههاى مدارس باقریه و بهزادیه، کتیبه تعمیر رواق گنبد حاتم خانى، کتیبه ساخت بناى دارالضیافه و سنگ یادمان واقعه به توب بستن حرم امام رضا (ع) که در ادامه به معرفی برخی از نمونههای به جامانده از دوران قاجار میپردازیم.
کتیبه ساخت بناى دارالضیافه
این کتیبه قاجاری، از معدود یادگارهای باقیمانده مربوط به بنای دارالضیافه حرم امام رضا (ع) است؛ فضایی که در دوره ناصرالدینشاه برای پذیرایی و خدمترسانی به زائران در مجموعه آستان قدس شکل گرفت، چنانکه در شعر حکشده روی کتیبه هم، دارالضیافه به منزلی بهشتی برای میهمانان توصیف شده است:
«الغرض انجام، چون پذیرفت این مهمانسراى/ از پى تاریخ سال فرخ آن گشته بود/ تا که آمد میهمانى از درون بیرون و گفت /که همى نزل بهشتى منزل آید اندر آن»
سنگ کتیبه که امروزه تنها بخشی از آن باقی مانده، با طول ۵۶ و عرض ۸۳٫۵ سانتیمتر، به خط نستعلیق نگاشته شده و در رواق دارالضیافه نصب بوده است. سطح سنگ با ترنجهای تزیینی و گلهای چهارپر آراسته شده؛ نقوشی که در کنار خط نستعلیق، جلوهای رسمی و در عین حال هنری به اثر دادهاند.
متن کتیبه نیز در قالب شعری ستایشآمیز، از ساخت این بنای «همایون» سخن میگوید و به این شرح، آن را به کاخی باشکوه تشبیه میکند که از آسمان نیز برتر مینماید: «روز و شب از جان و دل فرمود سعى و اهتمام/ زآسمان انجم بجاى خشت و آجر گرد کرد / دیدى این رشک خورنق را بشمارند ازهر/ در بناى این همایون کاخ کیوان پاسبان/ تا برآورد این بنا را خوبتر از آسمان / تا ابد ماندى ورا انگشت حیرت در دهان»
کتیبه رواق گنبد حاتم خانى
این کتیبه سنگی نیز از یادگارهای دوره قاجار و مربوط به روزگار حکومت ناصرالدینشاه است؛ اثری که زمانی احتمالا در رواق گنبد حاتم خانی نصب بوده است. سنگ کتیبه با طول حدود ۱۸۴ سانتیمتر و عرض ۸۴ سانتیمتر، به خط نستعلیق نگاشته شده و در حاشیه آن نام هنرمندان و بانیان اثر دیده میشود؛ نامهایی که هرکدام بخشی از روند شکلگیری این اثر را روایت میکنند.
بانی کتیبه، محمدعلیبیگ افشار، از حکمرانان خراسان در دوره ناصرالدینشاه بود و اجرای آن با اهتمام مشهدی باقر به پایان رسید. منبتکاری اثر را هنرمندی به نام قاسم انجام داده و کتابت آن نیز به دست آقا محمدخان صورت گرفته است.
در ردیف بالای کتیبه، «اذن دخول حرم»، «بسما... الرحمن الرحیم» و نام منبتکار حک شده است. در متن اصلی کتیبه نیز در کنار دعایی برای ورود به حرم، به ساخت و اتمام ازاره رواق در عهد ناصرالدینشاه اشاره شده و نام محمدعلیبیگ افشار و مشهدی باقر در متن آمده است. این سنگنوشته افزون بر ارزش مذهبی، سندی از حضور هنرمندان منبتکار و کتیبهنویس عصر قاجار در حرم رضوی است. نام «قاسم» که در حاشیه کتیبه آمده، از جمله هنرمندانی است که در منبتکاری و کتیبهنگاری آستان قدس فعالیت داشته است و ردّ هنر او در آثار دیگری از این دوره نیز دیده میشود.
{$sepehr_key_219900}
سنگ یادمان واقعه به توپ بستن حرم امام رضا (ع)
این سنگ یادمان، یکی از تلخترین و در عینحال مهمترین روایتهای تاریخی حرم امام رضا (ع) را در خود حفظ کرده است؛ یادبودی از واقعه به توپ بستن حرم در اواخر دوره قاجار، که در سال ۱۳۳۰ قمری برابر با ۱۲۹۱ خورشیدی ساخته شد. جنس این سنگ که امروز در مخزن سنگ موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود، از مرمر سفید است و با ابعاد ۱۴۶ در ۷۵ سانتیمتر، متنی بلند و منظوم را در قالب ۲۳ سطر نستعلیق در خود جای داده است.
ترکیببندی اثر حالوهوایی آیینی و رسمی دارد. متن درون طرحی محرابی نوشته شده و پیرامون آن با قاببندی مستطیلشکل، نقوش اسلیمی و رنگآمیزی تزیین شده است. کتابت اثر را غلامحسین کیمیا قلم انجام داده، محمدتقی موسوی منبتکار آن بوده و اشعار کتیبه سروده هاشم هاشمنسب است. در حاشیههای سنگ نیز نام هنرمندان و وابستگان آستانه ثبت شده؛ از جمله حسین موسوی که نقاشباشی آستانه مبارکه بوده است.
شعر کتیبه با توصیف روزهای آشوب آغاز میشود؛ روزگاری که «روضه سلطان دین» در میان فتنه و غبار فرو رفت و فضای حرم، به تعبیر شاعر، چون ماهی در محاق و خورشیدی در غبار دیده میشد. شاعر، آشوب را حاصل جهل و شقاوت میداند و از بارش «تگرگ آتشین» بر گلستانی سخن میگوید که روحالامین بر آن سایه افکنده بود. در بخشهای میانی نیز اندوه واردشده بر خاندان پیامبر (ص) و حرمت شکستهشده حرم با زبانی ادبی و سوگوارانه توصیف میشود.
اما متن تنها روایت ویرانی نیست؛ بخش پایانی کتیبه به بازسازی و آبادانی دوباره حرم اختصاص دارد. شاعر از اقدام نیرالدوله و خادمان آستانه برای مرمت این درگاه سخن میگوید و حضور شاه در آغاز بازسازی را ثبت میکند؛ جایی که به روایت کتیبه، شاه نخستین آجر را با دستان خود بر جای مینهد. در پایان نیز ماده تاریخ اثر با عبارت «طاق ایمان شد به این عمران به معنی پایدار» آمده است.