شکیبا افخمی راد | شهرآرانیوز؛ مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب که قرار است در روزهای آینده در مشهد و چند شهر دیگر برگزار شود، بیتردید یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر ایران خواهد بود؛ رویدادی که صدها دوربین برای ثبت لحظات مختلف آن روشن خواهد شد. اما آیا ثبت چنین واقعهای فقط به معنای تصویربرداری از جمعیت و مراسم است؟ آیا انبوه تصاویر، خودبه خود به حافظه تاریخی یک ملت تبدیل میشوند؟
محسن اسلام زاده، مسعود زارعیان و محمدمهدی خالقی، سه مستندساز مشهدی، در گفتوگو با ما به این پرسشها پاسخ دادهاند. آنها همچنین درباره الزامات، دغدغهها و فرصتهای مستندسازی در این وداع ملی صحبت کردهاند.
قدم اول؛ داشتن قصه و روایت
محسن اسلام زاده، مستندساز، با تأکید بر اهمیت تاریخی مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب، میگوید: ما با یک رویداد بزرگ ملی و در عین حال یک پیچ تاریخی روبه رو هستیم؛ اتفاقی که باید به درستی و از زوایای مختلف ثبت شود. طبیعی است که بسیاری از مستندسازان هم احساس مسئولیت میکنند و دوست دارند در ثبت این واقعه نقش داشته باشند، اما نگرانی من این است که برخی، قصه و روایت را فراموش کنند و بدون ایده مشخص سراغ دوربین بروند.
به نظر او، اگر فیلم سازی ایده مشخصی ندارد، بهتر است دوربینش را روشن نکند و مانند باقی مردم در مراسم حضور داشته باشد. این فیلم ساز ادامه میدهد: در چنین رویدادهایی اگر بدون فکر و سوژه مشخص فیلم برداری کنیم، حاصل کار چیزی جز مجموعهای از پلانهای عمومی و تکراری نخواهد بود؛ تصاویری که ماندگار نخواهند شد.
اسلام زاده که باور دارد مستندسازی چنین مراسمی باید بر پایه روایت شکل بگیرد، بیان میکند: اگر میخواهیم اثرمان برای آیندگان باقی بماند، باید پیش از آغاز مراسم، قصه و شخصیتهای خود را پیدا کرده باشیم. لازم هم نیست همه فیلم مان به مراسم تشییع اختصاص داشته باشد؛ ما میتوانیم بخش بزرگی از روایت را خارج از مراسم پیش ببریم و از مراسم تشییع فقط چند پلان داشته باشیم.
این مستندساز با اشاره به تنوع نگاهها در ساخت مستند، میگوید: این تنوع اتفاق خوبی است. به نظر من حتی اگر چند مستندساز روی یک سوژه مشترک کار کنند، تفاوت زاویه نگاه آنها باعث تولید آثار متفاوت خواهد شد. نکته مهم، داشتن ایده است. اسلام زاده باور دارد سوژههای فراوانی برای روایت وجود دارد؛ از مهمانان خارجی و پیروان ادیان مختلف گرفته تا کسانی که از نقاط دور کشور برای شرکت در مراسم میآیند یا تجربه و خاطرهای ویژه از رهبر شهید انقلاب دارند.
به گفته او، هرکدام از این افراد میتوانند محور یک روایت انسانی باشند و همین روایت هاست که یک مستند را ماندگار میکند. اسلام زاده در پایان، مهمترین موضوعی را که باید در این مراسم ثبت شود، احساس مردم میداند.
او میگوید: خیلی از حکام کشورهای مختلف با شکوه میآیند و غریبانه میروند؛ اتفاقی که نشان دهنده نارضایتی مردم از آن هاست. اما آنچه ما پیشتر در مراسم تشییع حضرت امام (ره)، شهید حاج قاسم سلیمانی و شهید آیت ا... رئیسی شاهد بودیم، حضور و احساس مردم بود. در مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب نیز همین خواهد بود. از همین رو مهمترین چیزی که باید ثبت شود، حزن، دل بستگی و حضور مردم است؛ حضوری که نشان دهنده رضایت مردم از رهبرشان است.
ضرورت ثبت تصاویر خلاقانه
مسعود زارعیان، مستندساز، باور دارد مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب از رویدادهای مهم تاریخ معاصر ایران خواهد بود و ثبت آن فقط یک مأموریت رسانهای نیست، بلکه مسئولیتی تاریخی برای مستندسازان به شمار میرود.
او با اشاره به تجربه تشییع پیکر حضرت امام خمینی (ره) میگوید: در سالهای اخیر انواع مراسم مهم را تجربه کردهایم؛ از تشییع حضرت امام (ره) گرفته تا مراسم شهید حاج قاسم سلیمانی و شهید آیت ا... رئیسی. تصاویری که از این گونه مراسم ثبت و ماندگار شد، امروز بخشی از حافظه جمعی مردم ایران است و نسلهای بعد نیز این رویدادها را از دریچه همان تصاویر خواهند شناخت.
زارعیان با تأکید بر اینکه موقعیت امروز کشور، اهمیت مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب را دوچندان میکند، یادآور میشود: این مراسم در فضایی برگزار میشود که جامعه ایران ماه هاست روزهای دشواری را پشت سر گذاشته و هنوز آثار آن بر فضای عمومی کشور سایه انداخته است.
او ادامه میدهد: مردمی که در این مراسم شرکت میکنند، همان مردم مبعوث هستند که در ماههای گذشته چهره شهرهای کشور را تغییر دادهاند و حالا قرار است در یک وداع تاریخی شرکت کنند. همین مسئله و بغضی که بیش از صد روز است در گلوی تک تک مردم ایران باقی مانده است، حال وهوای این تشییع را با همه مراسم گذشته متفاوت میکند.
زارعیان شخصیت رهبر شهید انقلاب را یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار در شکل گیری این حضور گسترده مردمی میداند و بیان میکند: با توجه به جایگاه ایشان در تاریخ معاصر و ایستادگی شان در برابر ابرقدرتها و استکبار جهانی، طبیعی است که این مراسم فقط یک رویداد داخلی نباشد و نگاه بسیاری از مردم و رسانههای جهان نیز متوجه آن باشد.
این مستندساز با تأکید بر نقش مستندسازان در ثبت چنین لحظهای، میگوید: مستندساز در وهله اول باید یک مشاهد ه گر خوب باشد. او باید بتواند واقعیت را ببیند، آن را تحلیل کند و با زبان سینما برای آیندگان روایت کند.
به گفته زارعیان، در این مراسم صدها دوربین روشن خواهد شد، اما همه این تصاویر ماندگار نخواهند شد. او که باور دارد آنچه در ذهن مخاطب باقی میماند، نگاه خلاقانه فیلم ساز است، بیان میکند: هر مستندساز باید زبان شخصی خود را پیدا کند. اگر همه فقط به ثبت نماهای عمومی از جمعیت بسنده کنند، اتفاق تازهای رخ نخواهد داد.
هنر مستندساز این است که از دل یک رویداد مشترک، روایت منحصربهفرد خود را پیدا کند. زارعیان با بیان اینکه حتی برخی منتقدان رهبر شهید انقلاب نیز این واقعه را رویدادی تاریخی میدانند، میگوید: بسیاری از فیلم سازان با گرایشهای مختلف، دوربینهای خود را آماده کردهاند تا مراسم تشییع را ثبت کنند و همین نشان میدهد که با یک واقعه استثنایی روبه رو هستیم.
{$sepehr_key_227416}
ثبت هنرمندانه مراسم درکنار پخش زنده
محمدمهدی خالقی، مستندساز، نیز بر این باور است که در نخستین گام، تنهاگروهی که میتوانند بخشهایی از مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب را به صورت هنرمندانه ثبت کنند، مستندسازان هستند و دیگرهنرها در مراحل بعدی میتوانند به این واقعه مهم بپردازند. او ادامه میدهد: رسانه ملی وظیفه پوشش زنده مراسم را بر عهده دارد، اما ثبت ماندگار این رویداد، وظیفه مستندسازان در حوزه فیلم و عکس است.
خالقی با اشاره به تجربه مستندسازی مراسم تشییع حضرت امام خمینی (ره) میگوید: آن تجربه نشان داد که اگر یک رویداد تاریخی به درستی مستندسازی شود، سالها بعد نیز ارزش خود را حفظ خواهد کرد. هنوز هم مستندی که توسط گروهی از فیلم سازان از آن مراسم ساخته شده، مهمترین مرجع تصویری از مراسم تشییع امام (ره) است. او باور دارد در مقایسه با انواع مراسم سالهای گذشته، امروز آمادگی بیشتری برای سامان دهی مستندسازان وجود دارد. به گفته این مستندساز، جلسات هماهنگی و برنامه ریزی برای صدور مجوزها صورت گرفته که نشان میدهد تجربههای گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
خالقی یکی دیگر از دغدغههای خود را کم تو جهی به ظرفیت مستندسازان بومی، به ویژه در مشهد، بیان میکند و ادامه میدهد: فیلم سازان هر شهر، شناخت دقیق تری از فضای اجتماعی، جغرافیا و سوژههای آن منطقه دارند. به همین دلیل انتظار میرود در چنین رویدادهایی از ظرفیت آنها بیش از گذشته استفاده شود.
وی باور دارد پوشش مراسم باید براساس تقسیم کار انجام شود تا همه اقشار اجتماعی، مسیرهای مختلف و روایتها متنوع دیده شوند. او بیان میکند: لزومی ندارد همه یک موضوع را ثبت کنند. اگر هماهنگی مناسبی میان گروهها شکل بگیرد، میتوان از تکرار جلوگیری کرد و در عوض، تصویری جامعتر از این مراسم به دست آورد.
این مستندساز در پایان، با اشاره به کمبود حمایت مالی از پروژههای مستند، میگوید: ممکن است فیلمهای کوتاه و شخصی با انگیزه فردی از مراسم تشییع ساخته شوند، اما تولید آثار بزرگ و ماندگار بدون حمایت مالی بسیار دشوار است.
امیدوارم در کنار توجه به پوشش زنده تلویزیونی، زمینه تولید مستندهای فاخر و هنری نیز فراهم شود؛ آثاری ماندگار که سالها بعد بتوانند روایتگر یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر ایران باشند.