صفائی، موسویزاده - همزمان با برگزاری آیین بزرگداشت استاد محمدتقی شریعتی بیستمین برنامه انجمن توسعه گردشگری چهارباغ با همکاری سازمان فرهنگیاجتماعی مشهد و انجمن چهارسوی مشهد با بازدید از یادمانهای مرتبط با استاد در سطح شهر مشهد همراه بود. در این بازدید احسان شریعتی، فرزند دکتر علی شریعتی و خانوادهاش همراه این گروه بودند.
در این بازدید با گذری به خانه قدیمی استاد، کانون نشر حقایق اسلامی، دبیرستان ماندگار شریعتی و... علاوه بر بازخوانی این آثار، نیمنگاهی به زندگی استاد نیز صورت گرفت. اولین ایستگاه بازدید دبیرستان فردوسی بود.
دبیرستانی که از بنای تاریخی آن، این روزها فقط سردرش باقی مانده و دیگر بناهای آن از بین رفته و اثری برجای نمانده است.
شکلگیری دبیرستان فردوسی
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان درباره این دبیرستان به بازدیدکنندگان توضیح داد: در پنجم شوال۱۳۳۵ قمری به همت «میرزامحمد دانش» و جمعی دیگر از معارفپروران، دبیرستانی به نام «دانش» مشتمل بر دو کلاس تأسیس شد. این مدرسه اول به صورت هیئت مدیرهای زیر نظر عمادالسلطنه رئیس عدلیه، معاضدالوزاره رئیس تذکره، میرزا احمدخان سعیدی رئیس معارف، میرزا رضاخان کلنل، میرزااسماعیلخان، انتخابالملک و میرزامحمد دانش اداره میشد که این افراد برای تهیه «منابع عایدات» زحمتهای فراوانی متحمل شدند و بهدلیل مشکلات مالی، بنا به درخواست هیئت مدیره و همکاری رئیس معارف وقت، از سال۱۲۹۹شمسی، «دبیرستان دانش» دولتی و بودجه آن از طرف دولت تأمین شد.
رضا سلیماننوری ادامه داد: در اولین سال تأسیس، دبیرستان دو کلاس و ۳۲دانشآموز داشت. هنگامیکه دبیرستان دولتی شد، عده دانشآموزان آن به ۵۴نفر رسید. در هر سال یک کلاس به کلاسهای این دبیرستان اضافه میشد تا اینکه در سال تحصیلی۷-۱۳۰۶ دبیرستان صاحب 6کلاس کامل شد و عده دانشآموزان به ۱۴۱نفر رسید درنتیجه تعداد دبیران و بودجه سالیانه آن افزایش یافت.
وی درباره نامگذاری این دبیرستان افزود: در سال تحصیلی ۱۴-۱۳۱۳ همزمان با جشن هزارمین سال تولد حکیم و سخنور بزرگ ایران، فردوسی توسی، دبیرستان را به نام وی گذاشتند. با وجود اینکه بنای دبیرستان فردوسی در سال1313 نیمآماده بود اما این ساختمان در همان سال افتتاح شد، اما افتتاح دانشآموزی آن در سال1314 بود.
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با اشاره به حضور استاد شریعتی در این دبیرستان بهعنوان اولین مکان تدریسش گفت: بعد از کنارگذاشتن لباس روحانیت اولین جایی که استاد شریعتی به طور رسمی در آن تدریس میکند دبیرستان فردوسی بوده است. با حضور استاد محمدتقی شریعتی این دبیرستان پایگاه فرهنگیسیاسی میشود و بسیاری از اعضای کانون دانشآموختگان همین دبیرستان بودند.سلیماننوری با اشاره به دیگر فعالیتهای این مدرسه توضیح داد: البته یکی از نخستین انجمنهای اسلامی دانشآموزی مشهد هم در این مدرسه تحت تأثیر اندیشههای استاد شریعتی تأسیس شد که شهید «فغفور مغربی» از اولین شهدای انجمن اسلامی عضو آن بوده است.
خانه قدیمی استاد
دومین مکان مورد بازدید قرار گرفته از سوی دکتر احسان شریعتی و دیگر افراد حاضر در این تور، سرای بلور بود؛ مکانی که شاید در ظاهر جز چند مغازه لوازممنزلفروشی چیز دیگری در آن به چشم نمیخورد اما آنطور که میگفتند این بازار با تخریب منزل استاد محمدتقی شریعتی ایجاد شده است.
سلیمان نوری دراینباره توضیح داد: استاد شریعتی از سال1328 این خانه را خریداری کرد و همراه با خانوادهاش در آن مستقر شد. دکتر علی شریعتی ایام جوانی خود را قبل از رفتن به اروپا در سال۱۳۳۷ در این خانه گذرانده است. وقتی علی شریعتی در بازگشت از فرانسه به ایران بازداشت میشود، خانوادهاش به همین مکان میآیند و در قسمت جنوبی همین خانه مستقر میشوند تا وقتی که دکتر آزاد میشود. استاد پس از بازگشت در سال۱۳۴۲ همراه با همسر و فرزندانش به مدت یک سال در همین خانه زندگی کرده است.
دبیرستانی ماندگار
دبیرستان دکتر علی شریعتی سومین مکان بازدید شده در جریان تور یادمانهای استادمحمدتقی شریعتی بود. این دبیرستان در طی سالیان گذشته دچار تغییر و تحولات بسیاری شده به طوری که از بنای اولیه آن که شبیه ساختمان بیمارستان امام رضا(ع) بوده این روزها نهتنها اثری باقی نمانده است بلکه مدیران آموزش و پرورش به دنبال این هستند تا همین بنای باقیمانده را هم از بین ببرند و به بنای اداره کل آموزش و پرورش اضافه کنند.
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان در این مکان گفت: مهمترین دبیرستانی که از ١٣٠٤ به بعد، خارج از سیستم دولتی تأسیس شد، مرکز پیشدانشگاهی و دبیرستان دکتر علی شریعتی امروز یا همان دبیرستان شاهرضای سابق بود. این دبیرستان تا سال ١٣٠٩ بهعنوان ضمیمه مدرسه رضویه در اداره آستان قدس رضوی فعالیت میکرد. از دبیرستان شاهرضا به عنوان نخستین آموزشگاهی که سیکل دوم با گرایش ادبی صادر میکرد، دانشآموختگان بنام و بزرگی بالیدهاند که همواره ستارگان پرفروغ آسمان ادب و هنر این مرز و بوم بهشمار میروند.از آنجا که منشأ این دبیرستان، مدرسه رضوی است، در اصل این آموزشگاه با بیش از ١٧٠سال قدمت، از مدارس قدیمی نوین مشهد محسوب میشود.
سلیمان نوری ادامه داد: برای اولینبار در سال١٣٠٧ شمسی دو کلاس اول و دوم متوسطه و در سال١٣٠٨، کلاس سوم متوسطه در محل این آموزشگاه دایر و همه مدارس آستان قدس به نام «شاهرضا» موسوم شد. این اقدام بخشی از فعالیتهای محمدولیخان اسدی، نایبالتولیه آستان قدس بود که ضمن گسترش فعالیتهای آموزشی، اقدام به ساخت فضای آموزشی به سبک جدید برای این دبیرستان کرد.
وی یادآور شد: به همین منظور در اراضی باغ عنبر، با نظارت مهندس طاهرزاده بهزاد با مبلغ ٤١٠هزار ریال دبیرستان جدیدی احداث شد و این مجموعه که با امکانات مناسبی ساخته شده بود، در سال تحصیلی١١-١٣١٠ بهطور رسمی افتتاح شد و کار خود را آغاز کرد. در این زمان تعداد دانشآموزان ثبتنامی آموزشگاه، ٢٤٠نفر و اولین فارغالتحصیلان را دو نفر ذکر کردهاند. به علت تغییر و تحولات آموزش و نظارت و هدایت دولت بر سیستم آموزشی، این دبیرستان در سال١٤-١٣١٣ به اداره معارف واگذار شد و اداره فرهنگ، مدرسه را از آستان قدس خرید و مدتی آقای بیرجندی مدیریت مدرسه را برعهده گرفت.دبیرستان نمونه ماندگار دکتر علی شریعتی مانند خیابان ارگ در دهه 1308 آغاز و 1314 تمام شده جایی که بازدید از آن صورت گرفت، بخش نوساز مجموعه بود. از جمله دانشآموختگان این آموزشگاه میتوان به مهدی اخوان ثالث، فریدون مشیری، احمد شاملو، محمدرضا شجریان، احمد و محمود خیامی و... اشاره کرد. همچنین فرهیختگانی مانند علی اکبر فیاض، محمد پروین گنابادی، محمد زوار، علی اکبر شهابی، ابراهیم موثق عاملی، سید احمد خراسانی، استاد شریعتی و... مصدر خدمت و تدریس بودهاند.
ماجرای ثبت «شاهرضا»
وی یادآور شد: در تمام کشور در دوران پهلوی اول خیابانها و مکانهایی به نام «رضا شاه پهلوی» ایجاد و ثبت شد اما در مشهد اغلب به جای این عنوان از عنوان «شاهرضا» استفاده شد که دو پهلو بود و از القاب امام رضا(ع) هم محسوب میشد تا دیدگاه متشرعین را که با سلطنت زاویه داشتند هم تأمین کند. نکته جالب اینکه سال1314 بعد از واقعه گوهرشاد که اسدی نایبالتولیه سابق محاکمه شد، یکی از جرمهایش همین نوع نامگذاری بود.
بخشنده، مدیر دبیرستان شریعتی، هم با استقبال از این بازدید بهویژه حضور خانواده مرحوم دکتر علی شریعتی در این دبیرستان، گفت: این اتفاق آغاز یک کار فرهنگی بوده که جایش تاکنون خالی مانده است.
وی با اشاره به ماندگار نامیدهشدن دبیرستان شریعتی ادامه داد: این دبیرستان در 50سال گذشته بیشترین تأثیرگذاری فرهنگی را برای استان و شهر داشته است.
بخشنده از تعلق خاطر افرادی میگوید که نسبت به این دبیرستان دارند و هر کجا که هستند برای بازدید محل تحصیلشان به این دبیرستان میآیند.
خیریه مرتضوی
چهارمین مکانی که گروه در آن حاضر شد مرکز خیریه مرتضوی بود که بر تابلو آن سال تأسیسش 1342ثبت شده بود.
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان درباره این خیریه گفت: در سال1342 با تفسیر آیه «اریت الذی یکذب بالدین فذالک الذی یدع الیتیم» توسط مرحوم محمدتقی شریعتی و تأثیر آن بر بانیان این مرکز شرایط برای تأسیس بنیاد خیریه مرتضوی به نام مولا مرتضی علی فراهم شد. این خیریه مکان نگهداری کودکان بیسرپرست است که سالهاست فعالیت میکند.
در انتهای ساختمان خیریه کتیبهای بزرگ قرار داشت که بر روی آن نوشته شده بود: «در سال1348 پس از اقامه نماز عید قربان و زمین اهدایی مرحوم محمد صادق فاتح به مساحت 3500متر مربع به وسیله آیتا... حاج میرزا جواد آقا تهرانی کلنگ ساختمان زده شد. در سال1378 با کمک افرادی نیکوکار به مدیریت آقای مهندس علی اصغر نجات بازسازی شد.»
مدیر مرکز خیریه مرتضوی هم توضیح داد: علاوهبر نگهداری کودکان بیسرپرست از کمکهای این خیریه تاکنون 60 الی 70مدرسه در سطح استان خراسان بزرگ ساخته شده است. ابتدا در این مکان 90کودک بیسرپرست نگهداری میشدند و این روزها آمارش به 30کودک رسیده است.
کانونی برای نشر حقایق
مکان بعدی، کانون نشر حقایق اسلامی در محله چهارباغ بود که این روزها به مغازه فروش تولیدات پلاستیکی تبدیل شده است.
سلیمان نوری درباره آن گفت: در سالهای پس از شهریور1320 که حزب توده فعال شد به دلیل ضعف نیروهای مذهبی که خود محصول مبارزه با دین در دوره رضاخان بود توانست عده زیادی از جوانان را به کام اندیشههای مادی و الحادی بکشاند، شماری از نیروهای مذهبی تلاش کردند تا برابر آن بایستند و دین و ایمان مردم را پاسداری کنند. در این میان، در هر یک از شهرها که امکان وجود رهبری فکری مناسب بود، تلاشهایی آغاز شد. در مشهد یکی از این افراد محمدتقی شریعتی بود که زمانی در کسوت روحانیت بود و در دوره رضاخان به اقتضای شرایط لباس را کنار گذاشته بود.
وی ادامه داد: استاد به همراه عدهای جالب توجه از فرهیختگان متدین مشهد از جمله مرحوم طاهر احمدزاده با ایجاد کانون نشر حقایق اسلامی در سال1323، مبارزه با افکار تودهای را آغاز کردند. همزمان تلاش کردند تا افکار و اندیشههای دینی را هم بازسازی کرده با انحراف و تحریف مبارزه کنند. این کانون در ادامه فعالیتهای مذهبی خود در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت درگیر سیاست هم شد و بعدها به همین دلیل با محدودیتهایی روبهرو و به مرور تعطیل شد.
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان یادآور شد: میراث استاد اولین پایگاه روشنفکری در مشهد و حتی ایران بوده است، مشهد احزاب و فرقههای مختلفی مانند حجتیه و وابستگان به حزب توده و... داشته که در آن زمان مرحوم شریعتی با برپایی کانون نشر حقایق به مقابله با آنها برخاست. اگر سحابی و بازرگان پدران روشنفکری هستند، استاد شریعتی پدربزرگ آن محسوب میشود.
سلیمان نوری با اشاره به اینکه مکان کنونی به همت آقای فهمیده حفظ شده است، توضیح داد: سقف و کفپوش ساختمان از همان زمان است که سقف با ستونهای چوبی آن هنوز هم شکل و شمایل و حتی برگزاری جلسات در آن زمان را برای مخاطب در ذهن به تصویر میکشد و با وجودی که تاکنون دو الی سه بار درخواست ثبت این مکان به میراث داده شده است اما هنوز اتفاق خاصی نیفتاده است.
آخرین مقصد این گروه در حرم مطهر رضوی و بر سر مزار استاد بود تا یاد و خاطرش را با خواندن فاتحهای گرامی بدارند
احسان شریعتی پس از بازدید از بناهای به یادگار مانده از استاد خواستار حفظ و بهرهبرداری درست از آثار معماری مرتبط با خاندان شریعتی در مشهد شد و گفت: «کانون نشر حقایق اسلامی» یکی از بناهای ملی و بهنوعی از آثار تاریخی به شمار میرود که متأسفانه امروز بسیار غریب مانده و نیازمند توجه بیشتر مسئولان برای ثبت این بنا هستیم.
وی ادامه داد: این بناهای تاریخی علاوهبر سبقهای که دارند، هر کدام از آنها بهنوعی محل پرورش و رشد شخصیتهای بزرگ مانند استاد محمدتقی شریعتی، دکتر علی شریعتی، بودهاند که امروز بسیار غریب افتادهاند و آنطور که باید از آنها استفاده نمیشود.
نوه استاد شریعتی با بیان اینکه مشهد و خراسان همیشه مرکز مقاومت فرهنگی بوده است، گفت: این توقع تاریخی از این شهر وجود دارد که نقش تاریخی خودش را دوباره ایفا کند و به صحنه بیاید.
وی با اشاره به نقش خاندان خود اظهار کرد: استاد شریعتی مفسر قرآن بود که با سبک جدیدی جوانان را به سمت دین جذب میکرد از همین حیث میراث فرهنگی استاد را میتوان در ابعاد مختلف بررسی کرد.
شریعتی ادامه داد: بعد از شهریور1320 شرایط مشابه شرایط پس از انقلاب سال57 بود، به این صورت که مظاهر و مناسک و آیینهای سنتی که محکوم و مطرود بودند و سرکوب میشدند، آزاد شدند و مردم به شکل تناقضآمیزی همزمان با اشغال ایران احساس آزادی میکردند، در قطب دیگر روشنفکران به مارکسیسم و حزب توده و انقلاب اکتبر گرایش پیدا کردند.
او خاطرنشان کرد: استاد در دهه20 روش گفتوگو را انتخاب میکند و در اوج درگیریهای دهه20 که گاه با زد و خورد هم همراه است، استاد شریعتی با روش گفتوگو به خیابان میرود و با سنتیها یا روشنفکران گفتوگو میکند. گفتوگو روشی بود که دکتر شریعتی در کلاسهای خود در مشهد از آن استفاده میکرد و این روش را که یک روش نوآورانه در آنزمان به شمار میرفت، از پدرش آموخته بود.
شریعتی با بیان اینکه راستگویی و خلوص دین مهمترین وجه اخلاقی استاد است، گفت: استاد شریعتی قطب سومی را بین سنتگرایی و مدرنیته چپ و راست بنا نهاد و توانست آشتی بین ایمان و امر توسعه و پیشرفت و همچنین آزادی و عدالت ایجاد کند و مدل این راه توسط دکتر شریعتی ادامه پیدا کرد و چنان درخششی داشت که خود دکتر شریعتی در سایه قرار گرفت.
وی خاطرنشان کرد: ممکن است کسی فکر کند نام شریعتی برای ما امتیازهایی میآورد، ولی ما آقازاده نبودیم و نام ایشان برای ما جز مشکل و دردسر ایجاد نکرد، به شکلی که الان من به طور رسمی شغلی ندارم. اما شریعتی باید مستقل و منتقد و معلم در بین مردم بماند که میماند و شریعتی ادامه خواهد یافت.
خواسته دوستداران شریعتی
رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان که برگزارکننده تور بازدید از یادمانهای استاد شریعتی بود، درباره درخواست احسان شریعتی برای ثبت بنای کانون نشر حقایق اسلامی توضیح داد: ثبت ملی بنای «کانون نشرحقایق اسلامی» از خواستههای تمام دوستداران شریعتی در کشور است که مرداد سال گذشته ابوالفضل مکرمیفر، مدیرکل میراث فرهنگی خراسان، در گفتوگو با رسانهها و اردیبهشت امسال نیز محمدحسن طالبیان، معاون میراث کشور، در جلسه با هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ قول تحقق آن داده شده بود.
نیمنگاهی به زندگی استاد محمدتقی شریعتی
محمدتقی شریعتی (مزینانی) در سال۱۲۸۶ در خانوادهای مذهبی و ریشهدار در مزینان زاده شد. پدرش شیخ محمود و پدربزرگش آخوند ملا قربانعلی، معروف به آخوند حکیم، از روحانیون شیعه منطقه مزینان بودند. در سال۱۳۰۷ به مشهد رفت تا تحصیلات حوزوی خود را در حوزه علمیه مشهد که از نظر شناختهشدگی علمی پس از حوزه علمیه قم در رتبه دوم قرار داشت ادامه دهد. پس از گذراندن دروس مقدمات و در حالی که دوره سطح را آغاز کرده بود، حوزه علمیه را به قصد تدریس در مدارس ملی ترک کرد. او بر این باور بود که آینده کشور به سرنوشت جوانان تحصیلکرده گره خورده است و باید به نحوی اسلام را به آنان آموزش داد که با ملزومات دوران مدرن همخوانی و سازگاری داشته باشد. درنتیجه محمدتقی شریعتی دو سنت دیرپای خانواده را کنار گذاشت، اول آنکه پس از اتمام دوران تحصیل به مزینان که منزلگاه سنتی خانوادهاش محسوب میشد بازنگشت؛ دوم آنکه با وجود برخورداری از تحصیلات حوزوی، برخلاف آبا و اجدادش به جای بر تن کردن عبا و بر سر گذاشتن عمامه، کت و شلوار فرنگی پوشید و کلاه شاپو بر سر گذاشت. شریعتی تصمیم گرفته بود که خود به آموزش جوانان بپردازد؛ جوانانی که در پندار او عامل تغییر یا روشنفکران اسلامی آینده بودند. برای نیل به این اهداف شریعتی مجبور بود که ادبیات فراگیرد، شبیه آنان سخن بگوید و همانند آنان لباس بپوشد تا بلکه جوانان را مجذوب خود کند. پس از آنکه رضاشاه در سال ۱۳۲۰ بهاجبار سلطنت را ترک کرد، فعالیتهای دینی و سیاسی که تا آن هنگام کاملاً تحت کنترل بود، دوباره از سر گرفته شد. از سویی فعالیتهای حزب توده گسترش یافته بود و از سوی دیگر احمد کسروی اساس تشیع را زیر سؤال برده بود و آن را انحراف از اسلام میخواند. تحت این شرایط بود که محمدتقی شریعتی در سال ۱۳۲۰ کارزاری تکنفره را برای نشر آنچه او روح متعالی و مترقی اسلام میدانست آغاز کرد. در سال ۱۳۲۳ کانون نشر حقایق اسلامی را با هدف مقابله با نفوذ بیخدایی که توسط کمونیستها ترویج داده میشد، در مشهد بنیان گذارد. استاد محمدتقی شریعتی را میتوان از افرادی دانست با رویکرد نوگرایانه و اصلاحطلبانه به دین، فعالیت خود را آغاز کرد و تأثیرات زیادی در این زمینه برجای گذاشت. از مهمترین اقدامات او نیز میتوان به تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی اشاره کرد.
گذری به زندگی نوه استاد
احسان شریعتی در ۱۲شهریور ۱۳۳۸ در مشهد متولد شد. تحصیلات اولیه را تا پنجم دبیرستان در ایران گذراند. او سپس از ایران خارج شد و سال آخر دبیرستان را در آمریکا (سیاتل، واشینگتن) گذراند. در سال ۱۳۵۶ دیپلم فلسفه را در آمریکا گرفت. در همان سال پدرش درگذشت. او پس از مرگ پدر دیگر به آمریکا بازنگشت و به فرانسه رفت. در سال ۱۳۵۷، دیپلم دومش را در رشته ادبیات و علوم انسانی گرایش فلسفه دریافت کرد و در نهایت وارد دانشگاهی در شهر اکس ان پروانس در جنوب فرانسه شد و رشته فلسفه را انتخاب کرد. او در سال ۱۳۵۸ که مشغول به تحصیل سال اول رشته فلسفه در دانشگاه بود، به ایران بازگشت، واحدهایی را معادلسازی کرد و در دانشگاه ملی (شهیدبهشتی) پذیرفته شد و به مدت یک سال، رشته فلسفه را در این دانشگاه ادامه داد که مسئله انقلاب فرهنگی پیش آمد. او در سال ۱۳۶۰ به پاریس برگشت و یک سال پایانی مقطع کارشناسی فلسفه را در اکس ان پروانس ادامه داد و موفق به اخذ این مدرک در ۱۹۸۱ میلادی شد.احسان شریعتی با ادامه تحصیلات خود، موفق به اخذ مدرک دکترای خود از دانشگاه سوربن پاریس در سال ۲۰۰۷ میلادی (۱۳۸۶ شمسی) شد و در سال ۱۳۸۶ و به مناسبت سیامین سالگرد درگذشت علی شریعتی به ایران برگشت و در نیمسال اول تحصیلی سال ۸۸_۱۳۸۷ به تدریس در دانشگاه تهران مشغول شد.