معصومه متین نژاد| هر دانش آموز روزانه حدود 5ساعت از وقت خودش را در مدرسه می گذراند که اگر تعطیلات تابستان و آخرهفته و مناسبت های گاه و بیگاه را از 365روز سال کسر و در آن ضرب کنیم چیزی معادل 800ساعت درسال خواهد شد که با ضرب آن در 12سال تحصیلی فقط در مقاطع پایه و متوسطه به عددی می رسیم که چشم پوشی از آن ناممکن خواهد بود، آن هم در مهم ترین سال های زندگی که بدن درحال رشد و شکوفایی جسمانی است.
غرضمان از این دودوتا چهارتاهای ساده توجه به موضوع مهمی است که معمولا لابه لای همه مشکلاتی که در نظام آموزشی کشورمان وجود دارد، گم و نادیده گرفته می شود؛ توجه به بایدها و نبایدهای مسائل ارگونومیکی در محیط های آموزشی و مشکلات جسمانی که می تواند این غفلت ها در سال های بعد فارغ التحصیلی برای دانش آموزان ایجاددردسر کند. برای نمونه نتایج یک بررسی نشان می دهد بیش از نیمی از دانش آموزان کشورمان به دلیل وضعیت نادرست نشستن، ایستادن و راه رفتن و همچنین بی میلی به ورزش، مبتلا به ناهنجاری های اسکلتی عضلانی هستند و این زنگ خطری برای سلامت عمومی جامعه است.
برای همین امروز و در شروع سال تحصیلی جدید تصمیم گرفتیم به کمک مصیب کامل رئوف، یکی از کارشناسان بهداشت محیط و کار دانشگاه علوم پزشکی مشهد، نگاهی به این بایدها و نبایدها در محیط های آموزشی و مشکلاتی که می تواند بی توجهی به همین نکات به ظاهر ساده ایجاد کند، داشته باشیم. هرچند درسال های اخیر وزارت آموزش و پرورش هم تلاش هایی را برای بهبود این شرایط آغاز کرده است.

دردسرهای میز و نیمکتی
براساس نتایج جامع ترین بررسی که دفتر فعالیت های ورزشی آموزش و پرورش در 607 منطقه آموزشی کشور انجام داده است، میانگین ناهنجاری های قامتی و آمادگی جسمانی در پسران 47.4 و در دختران 92.9درصد و ناهنجاری های متوسط در پسران 52.15 و در دختران 67.16درصد است که رابطه مستقیمی با شرایط غیراستاندارد فضاهای آموزشی و لوازمی دارد که آن ها استفاده می کنند.
همچنین بیش از 80درصد از زمانی که بچه ها در مدرسه حضور دارند در داخل کلاس و درحالت نشسته می گذرد که جدا از مشکل غیراستاندارد بودن میز و نیمکت ها باعث بروز مشکلات زیادی برای آن ها می شود. غیراستاندارد بودنی که از آن صحبت می کنیم به تناسب نداشتن اندازه میز و صندلی ها با ابعاد بدن دانش آموزان برمی گردد که باید برای سه مقطع مختلف تحصیلی، به طور مجزا طراحی و اجرا شوند.
کارشناسان حوزه سلامت معتقدند: انتخاب میز و صندلی استاندارد برای دانش آموزان افزون بر تضمین سلامتی ستون فقرات آن ها، سطح تمرکز و یادگیری شان را هم بالا می برد. این در حالی است که نشستن روی صندلی های غیراستاندارد باعث آسیب مهره های کمری و پشتی و در درازمدت آرتروز ستون مهره ها خواهد شد. وقتی ارتفاع میز و صندلی با قامت بچه ها همخوانی نداشته باشد، آن ها درهنگام نوشتن مجبور به خم شدن هستند که این حالت در طولانی مدت باعث ایجاد قوز یا کیفوس می شود.

خمیدگی ستون فقرات یا قوز نیز
به نوبه خود ریه را تحت فشار قرار می دهد و باعث بروز اختلال در تنفس می شود که خستگی زودرس و پرخاش زیاد ناشی از آن خواهد بود. انحراف ستون مهره ها یا اسکولیوز هم یکی دیگر از این اختلالات است که درنهایت باعث تغییرشکل دنده ها در قفسه سینه می شود و فرد را درگیر اختلالات گردش خون و تنفس می کند و دردهای شایع کمری و عصبی مختلف نتیجه آن است.

وضعیت درست نشستن

تعریف کردن میز و نیمکت هایی که با جثه دانش آموزان در هرمقطع تحصیلی بیشترین تناسب را داشته باشد یک ضرورت است. بااین حال باید به این نکته هم توجه داشت که همه دانش آموزان از رشد جسمانی یکسانی برخوردار نیستند و باید برای میز و نیمکت های هر مقطع تحصیلی نیز انعطاف هایی را قائل شد یا با تدابیری مانند استفاده از زیرپایی یا تشکچه ای برای نشستن مشکل برخی از آن ها را حل کرد. اگر می خواهید بدانید؛ میز و صندلی که بچه ها از آن ها استفاده می کنند ارگونومیک است یا نه، این نکات را در هنگام نشستن بچه ها درنظر بگیرید.
هنگام نشستن بچه ها کف پاهایشان باید صاف روی زمین قرار بگیرید.
وقتی دانش آموز می نشیند بین پشت زانو و صندلی او یک فاصله کوچک به اندازه یک مشت بسته شده وجود داشته باشد تا هیچ فشاری از قسمت سطح نشیمنگاه بر قسمت خلفی ران وارد نشود.
بین بالای ران و سطح زیرین میز برای حرکت آزاد پاها باید فضای مناسبی وجود داشته باشد.
آرنج ها هنگامی که باز و عمودی هستند تقریبا باید در سطحی عمود بر میز قرار بگیرند.
در ناحیه کمری و زیر تیغه های شانه یک تکیه گاه مستحکم و بین تکیه گاه پشت و نشیمنگاه فضای کافی وجود داشته باشد. صندلی های تک نفره بهترین گزینه هستند و میز و صندلی هم به میز و نیمکت ترجیح دارد.
ارتفاع میز باید درحدی باشد که فاصله کتاب با چشم دانش آموز کمتر از 40 سانتی متر باشد.
صندلی باید به شکلی باشد که دانش آموز بتواند به میز نزدیک شود و دست هایش را به آن تکیه بدهد. بهتر است سطح میز نسبت به سطح تراز 15درجه به سمت دانش آموز شیب داشته باشد.
استفاده از رنگ مناسب برای میز و صندلی در فضاهای آموزشی نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. به ترتیب سفید، نارنجی، بنفش، قرمز، سبز و آبی بهترین گزینه ها هستند. انعکاس رنگ میزها هم باید بیشتر از 20 و کمتر از 56 درصد باشد تا کنتراست خسته کننده کتاب و کاغذ وجود نداشته باشد.

استانداردهای محیط آموزشی

افزون بر میز و نیمکت ها که بچه ها ارتباط مستقیمی با آن ها دارند، محیط آموزشی هم مانند تخته کلاس یا رنگ در و دیوار نیز باید از استانداردهایی برخوردار باشد.
درصورت چند طبقه بودن ساختمان مدرسه حتما کلاس های اول و دوم باید در طبقه همکف یا اول مستقر شوند.
ارتفاع مناسب کلاس با توجه به وضعیت اقلیمی محیط و مسائل تهویه و نور 4 متر تعریف شده است.
در صورتی که در کلاس سکوی تدریس در نظر گرفته می شود ارتفاع آن باید 25 سانتی متر ، موازی دیوار جلویی و با عرض یک متر باشد .
فاصله تخته کلاس تا ردیف اول دانش آموزان نباید کمتر از 2متر باشد. ارتفاع نصب آن هم باید به نحوی باشد که لبه پایین آن 50 سانتی متر بالاتر از سطح متوسط ارتفاع شانه دانش آموز در حالت نشسته باشد .
رنگ سقف و دیوارها باید روشن و مات باشد و برای دیوارها در حدامکان از رنگ های آبی روشن، کرم، بژ یا سبز نیلی کم رنگ استفاده کرد.

عامل مهم نور و صدا
روشنایی نامناسب محیط های آموزشی و سروصدای زیاددرکنار عوامل فیزیکی دو عامل مهم در بروز مشکلات بینایی، عصبی و یادگیری هستند که باعث بروز احساس خستگی و خمودگی و افزایش میزان اشتباهات در دانش آموزان می شوند. نتایج یک بررسی در ایران نشان می دهد
75 درصد کلاس ها و 5.6 درصد راهروها کمتر از حد استاندارد از نورمناسب برخوردارند. این موضوع می تواند شیوع یازده درصدی عوارض و مشکلات چشمی در دانش آموزان را هم تاحدی توجیه کند. براساس استانداردهای تعریف شده میزان نورمناسب برای کارگاه ها بیش از 500 لوکس، کلاس ها بین
300 تا 500 لوکس و راهروهای پرتردد در حدود 100تا 150 لوکس است.نتایج حاصل از یک بررسی دیگر هم نشان می دهد حدود معیار ترجیحی آلودگی صدا و تراز معادل فشار صوت داخل کلاس ها به دلیل تراکم زیاد دانش آموزان، فرسودگی ساختمان مدارس، استقرار مدارس در محله های شلوغ و پرترافیک نظیر حاشیه بزرگراه ها و خیابان های اصلی، همجواری با مدارس دیگر در مجتمع های آموزشی، فعالیت های ساختمانی همسایه ها و نیز نبود مکان اختصاصی مناسب برای زنگ ورزش، بالاتر از حدود استاندارد پیشنهادی برای هر دو شاخص است و تأثیر مستقیمی در بروز اختلال در تمرکز دانش آموزان دارد. (حد استاندارد پیشنهادی برای این گونه محیط ها 35 دسی بل است)