شیرین سیدی - کلنل محمدتقی خان پسیان جدا از اقدامات نظامیای که در مبارزه با فساد حکومتی در ایران انجام داده، در مقام والی خراسان نیز دست به کارهایی اساسی برای سامان دهی به وضع زندگی مردم مشهد زده است که بررسی آنها به شناختی اجمالی از این شخصیت ایران دوست نیاز دارد. قبل از رسیدن به این اقدامات باید پرسید که چرا فرد قانون مداری، چون کلنل باید دست به شورش بزند؟ دکتر یوسف متولی حقیقی معتقد است: «پسیان که در ۶ ماهه اولیه حضورش در خراسان تلاشهای فراوانی انجام داده بود، خیلی زود فهمید که حکومت ایران قبل و بعد از مشروطیت تفاوت چندانی نکرده و تنها ظاهر حکومت عوض شده است و بسیاری در ایران و مخصوصا قوام السلطنه در خراسان به دنبال اصلاحات و برآورده کردن آرزوهای مشروطه خواهان نیستند. در همین پریشان حالی است که تحولات سوم اسفند ۱۲۹۹ رخ میدهد و سیدضیاءالدین طباطبایی به نخست وزیری میرسد، شعارهای انقلابی و ضد فئودالی سید ضیا همان آرزوهای کلنل است، پس با دولت جدید صادقانه همراه میشود. در همین دوران است که کلنل، قوام السلطنه را دستگیر میکند و به تهران میفرستد و خود علاوه بر مسئولیت در ریاست ژاندارمری خراسان، استاندار هم میشود. البته ۱۰۰ روز بعد کابینه سید ضیا سقوط میکند و قوام السلطنهای که به زندان محکوم شده بود از محبس خارج و مأمور تشکیل کابینه میشود و بدون مشورت با کلنل در رفتاری کینه توزانه او را از استانداری خراسان عزل و فقط در مقام ژاندارمری ابقا میکند. قوام همچنین کسانی، چون «نجدالسلطنه» و «صمصام السلطنه» خوش نام و دارای وجهه را برای استانداری خراسان معرفی میکند، با این هدف که مقابل کلنل قرار بگیرند که همین امر سبب میشود اول شهریور ۱۳۰۰ قیام یا به تعبیری تمرد کلنل علیه حکومت مرکزی ایران و به ویژه شخص قوام آغاز شود. کلنل پسیان در واقع یک فرد ناراضی از شرایط ویژه زمان خود است و به همین دلیل به جایی میرسد که گمان میکند باید اقدامی را آغاز کند.»
این پژوهشگر تاریخ ادامه میدهد: این کلنل ناراضی از زمانه، از شهریور ۱۲۹۹ تا ۱۰ مهر ۱۳۰۰ در خراسان حضور مییابد؛ ۶ ماهش را در سمت فرمانده ژاندارمری خراسان خدمت میکند و ۳ ماهش را رسما استاندار خراسان است. دوره فرماندهی او، دوره درخشانی در تاریخ ژاندارمری کل ایران است، کلنل پسیان این ارگان پریشان را به نیرویی قوی با چندین هزار ژاندارم تبدیل میکند که شامل حقوق بگیرهای دائمی و ژاندارمهای وابسته -که البته حقوق نمیگرفته، اما درجه داشته اند- میشود.
متولی اضافه میکند: او همچنین بدهیهای ژاندارمری به آستان قدس و افراد دیگر را میپردازد، اسلحههای ژاندارمری را هم بازسازی و به روز میکند، به گونهای که ژاندارمری خراسان حتی از نمونه تهرانی اش هم بهتر و مجهزتر و قویتر میشود.
کمیتههایی برای جهاد سازندگی
نویسنده کتاب تاریخ معاصر مشهد اقدامات کلنل پسیان را در دوره استانداری اش این گونه تشریح میکند: پس از دستگیری قوام در روز ۱۳ فروردین ۱۳۰۰، ۶ ماه دوم حضور کلنل در خراسان به دورانی طلایی بدل میشود. او مخصوصا در ۳ ماهه اول این دوره که هم والی و هم فرمانده ژاندارمری و در واقع همه کاره خراسان است، تحولاتی اساسی را در نظام اداری و وضع عمرانی این خطه ایجاد میکند.
کلنل در نقش فرمانده اقتصادی
متولی حقیقی سروسامان دادن به اوضاع اقتصادی خراسان را یکی دیگر از کارهای موفق کلنل میداند و میگوید: او با تشکیل یک کمیته مالی و با همکاری مسیو دوبوآ، پیشکار مالیه و گمرک خراسان، فهرست بدهکاران مالیاتی را مشخص میکند و مالیاتهای عقب مانده بازرگانان و ثروتمندان را میگیرد تا هزینه خدمات عمرانی را که مدنظر دارد فراهم کند. دیگر فعالیت شاخص اقتصادی کلنل در اداره آستان قدس است، آن زمان ۱۲۰۰ نفر حقوق بگیر آستانه هستند که معمولا هم موروثی به آنجا راه یافته بوده، اما کارایی نداشته اند، بنابراین کلنل با تعدیل گسترده، تعداد حقوق بگیران را به ۹۰ نفر میرساند، اما صندوقی هم برای آن دسته از کارکنان اخراجی که وضع مالی مناسبی ندارند به راه میاندازد که به این افراد کمک شود. همچنین بانک تأسیس میکند، اما ارزان کردن گوشت و نان از سوی اوست که با استقبال مردمی روبه رو میشود.
ساخت اولین سیلوی خراسان
این پژوهشگر تاریخ ساخت اولین ساختمان سیلو در خراسان و ایران برای نگهداری غلات را جزو کارهای عمرانی کلنل بیان میکند و میگوید: کلنل ساختمان سیلو را میسازد تا مشکل کمبود گندم را در خراسان برطرف کند، همچنین کمیتهای پنج نفره برای اداره مشهد همانند شورای شهر تشکیل میدهد و «مشیر همایون» خوش نام را به سمت شهردار مشهد منصوب میکند که پیاده روسازی کنار خیابان ها، سروسامان دادن به روشنایی شهر با کمک نیروی برق و برق کشی برخی از کوچههای شهر از اقدامات این فرد است.
بهداشت و هنر در سایه امنیت
متولی حقیقی در برقراری امنیت در روزگار ناآرام اوایل قرن حاضر نیز به نقش کلنل پسیان اشاره میکند و میگوید: کلنل با توجه به جایگاه نظامی اش دستور جمع آوری تسلیحات را از میان مردم صادر میکند و همچینن کمیتهای به نام «عدالت» تشکیل میدهد تا به شکایت مردم از حکومت و اشخاص دیگر رسیدگی کند. به گفته متولی فعالیت شاخص دیگر کلنل مبارزه با استعمال تریاک است که به واسطه آن «کمپی ایجاد میکند تا معتادان بتوانند آنجا ترک کنند.» او میگوید: بهداشت در آن روزگار وضعیت بسامانی نداشته، مخصوصا که طاعون نیز در بخشی از خراسان شیوع پیدا کرده بوده است. از این رو او کمیته بهداشت تشکیل میدهد و با ایجاد پستهای قرنطینه که به نوعی بیمارستان صحرایی بوده اند به مبارزه با طاعون میپردازد. کلنل همچنین از هنر و فرهنگ هم غافل نبوده و گزارشهایی از برگزاری کنسرت و اجرای نمایشنامه در دوران او در دست است.
وصله تجزیه طلبی به کلنل نمیچسبد
طغیان کلنل با اعتراضات در چند نقطه دیگر ایران همراه است که حکومت مرکزی به بهانه تجزیه طلبی آنها را سرکوب میکند متولی حقیقی میگوید: هم زمان با حرکت کلنل در خراسان، چندین گروه دیگر در ایران مشغول مبارزه با حکومت مرکزی هستند که از این میان ۲ مورد شاخصتر هستند، یکی حرکت میرزا کوچک خان در گیلان علیه انگلیس و روسیه و در ادامه حکومت مرکزی ایران و دیگری حرکت شیخ محمد خیابانی در آذربایجان. عدهای هم میرزا کوچک خان و هم شیخ محمد خیابانی را متهم به تجزیه طلبی کرده اند، با این استدلال که آنها میخواسته اند در محدوده جغرافیایی قیامشان حکومتی تشکیل بدهند و آن بخشها را از ایران جدا کنند. این اتهام متوجه کلنل پسیان هم هست، اما پایه استواری ندارد و کمتر کسی باور میکند شخصی از آذربایجان به خراسان بیاید با این قصد که خراسان را از ایران جدا کند، اقدامات کلنل هم در جهت پیشرفت و ترقی ایران و خراسان به عنوان بخشی از این کشور بوده است، اما نباید از این غافل شد که هر کدام از این افراد باید اقدامات اصلاحی خود را در مرکز حکومت پیگیری میکرده ا ند. این را هم باید گفت که او ارتباطهای خارجی چندان زیادی نداشته است. برخوردهای او محدود به خرید مقداری اسلحه از عشق آباد و استقبال از سفیر وقت شوروی است که قصد تهران داشته و مسیر قوچان را برای ورود به ایران انتخاب کرده بوده است. همچنین کلنل به شدت ضد انگلیسی بوده و در واقع عامل اصلی سقوط او هم توطئه انگلیسی هاست.