نجات یافتگان

گزارشی از تلاش‌های شهرداری منطقه ثامن و بخش خصوصی برای تملک و احیای خانه‌های تاریخی

کد خبر: ۱۰۱۹۵

تاریخ : ۰۷ آذر ۱۳۹۸ - ۰۹:۰۴

نوشته

منشادی - می‌گویند شاهنامه آخرش خوش است؛ مانند قصه پر غصه خانه‌های تاریخی که با آغاز خرید و تملک ۶ خانه ازسوی شهرداری و بخش خصوصی به پایان روز‌های استرس تخریب و ویرانی خود می‌رسد. خانه‌های تاریخی که آمارشان خیلی بیشتر از این ۶ خانه اولویت‌دار است؛ درواقع ۳۰۰ خانه قدیمی و تاریخی در مشهد است که تنها ۷۹ پلاک به‌دلیل قدمت، معماری زیبا یا ویژگی‌های خاص ثبت میراث شده‌اند که بیش از ۳۰ خانه در محدوده اطراف حرم مطهر است. خیلی از این خانه‌ها ازجمله خانه حناساب، زرین‌زاده، سرای میرفخرایی یا سیدان در سایه بی‌توجهی در چندسال گذشته تخریب شده‌اند، اما شهرداری منطقه ثامن در مدیریت جدید خود تملک و خرید تعدادی از این خانه‌ها را (براساس قدمت و وضعیت ظاهری و موقعیت مکانی) در دستورکار خود قرار داده است تا گامی درراستای حفظ این خانه‌های تاریخی به‌عنوان هویت شهری مشهد بردارد؛ ازجمله این خانه‌ها می‌توان به خانه‌های تملک شده داروغه، توکلی، غفوری و کرمانی اشاره کرد که ۲ خانه احیا شده است و کاربری موزه و اداری دارد.
در همین راستا با تأمین بودجه ازسوی شهرداری مشهد و همچنین سازمان بازآفرینی شهری کشور ۶ خانه تاریخی اولویت‌دار دیگر در منطقه ثامن در دستور خرید و تملک شهرداری منطقه ثامن و بخش خصوصی قرار گرفته است. حال بعد از چندین ماه مذاکره و رایزنی، یکی از این خانه‌ها به‌وسیله شهرداری منطقه ثامن در هفته جاری تملک شد. همچنین ۴ خانه دیگر در مرحله مذاکره برای خرید ازسوی شهرداری قرار گرفت و یک خانه هم به‌وسیله بخش خصوصی تملک شد. در پرونده پیش‌رو به بهانه تملک خانه پریشانی، نگاهی خواهیم کرد به تعدادی از خانه‌هایی که در اولویت تملک قرار دارند و همچنین ۲ خانه از خانه‌هایی که شرایط خاص آن‌ها می‌طلبد تا جزو اولویت‌دار‌ها قرار بگیرند و زودتر خریداری شوند.

حفظ خانه طلایی به‌عنوان نمایی از پیاده‌رو
خانه‌ای که در نقشه ابتدایی طرح بهسازی بافت فرسوده اطراف حرم مطهر و خیابان‌کشی‌های آن، پیش‌بینی می‌شد تخریب شود، باگذشت ۲ سال و تلاش‌های بسیار در میانه‌های شارستان ماندگار می‌شود. این خانه هشتادساله متعلق به حسین طلایی و محل کار وی بوده است که شهرداری برای حفظ این اثر تاریخی طی ۲ سال گذشته چندین نوبت نقشه‌های خود را تغییر داد و به‌دنبال این تغییر‌ها خانه طلایی در پیاده‌رو شارستان رضوی قرار گرفت و خطر تخریب از بیخ گوشش گذشت. حسین طلایی علافی می‌کرد و به‌نوعی تاجری بنام در این عرصه محسوب می‌شد. البته تعدادی از همسایه‌ها می‌گویند که حسین طلایی در کنار علافی، لبنیاتی هم داشته است، با این همه او این خانه را باوسواس زیادی می‌سازد و در این خانه کارش را آغاز می‌کند. بعداز فوت او وارثانش که اکنون هر کدام دارای جایگاه اجتماعی بالایی هستند، تصمیم می‌گیرند خانه را حفظ کنند و به‌همین علت در قسمت‌هایی از خانه تغییراتی را به‌وجود می‌آورند؛ ازجمله تعویض در فلزی با در قدیمی و چوبی و همچنین تعمیراتی با سیمان در بدنه بنا و دیوار حیاط به‌وجود می‌آورند که البته به‌عقیده کارشناسان فرهنگی و تاریخی تغییرات و تعمیراتی نابه‌جا بوده است. با این همه خانه طلایی که شهرداری منطقه ثامن برای حفظ آن تلاش‌های بسیاری کرده است، دارای ویژگی‌های زیادی است که از جمله می‌توان به رخ‌بام این خانه اشاره کرد که با آجر‌های دندان‌موشی، کاشی‌های تک‌رنگ فیروزه‌ای و آجر‌های قلمدانی برش خورده که همچون تاجی بر سر این خانه خودنمایی می‌کند. درعین حال این خانه دوطبقه نمایی از آجر‌های چهار و شش‌گوشه نقش‌دار دارد و زیر رخ‌بام طبقه‌دوم نیز باکاشی‌کاری نره زرد، سورمه‌ای و آبی که نقش‌های هندسی ایجاد کرده، تزیین شده است. خانه تاریخی و باارزش طلایی تزیینات بسیار زیبایی در قسمت نما دارد که شهرداری نیز به علت همین ارزشمندی به هر قیمتی حتی صرف وقت و هزینه زیاد تصمیم به حفظ آن و تغییر نقشه طرح شارستان می‌گیرد. طبق گفته‌ها قرار است این خانه در سمت راست و خانه پریشانی در سمت چپ شارستان رضوی برای بازدید عموم مانند خانه داروغه بازسازی و احیا شود.

کاروان‌سرایی که نام خانه یزدان‌پرست را گرفت
۱۲۰ سال پیش حاج‌عبدالرحیم یزدان‌پرست که تازه از روسیه بازگشته بود و دوره معماری خود را در این کشور گذرانده بود، خانه‌ای را بنا کرد که امروز علاوه‌بر نمایش هویت شهر و نمایش هنر و معماری زیبای دوره قاجار، تشابه‌هایی از سبک روسی هم دارد. این معمار برجسته و تازه از روس برگشته، کاروان‌سرایی را در محله پایین‌خیابان در انتهای کوچه تکیه داروغه معروف به کوچه کشمیری‌ها را می‌خرد و برروی خاکش خانه‌اش را بنا می‌کند. می‌گویند تمام خشت‌های این خانه را خود یزدان‌پرست که دوره بنایی را در روسیه گذرانده بود، روی هم چیده و نکته جالب توجه اینکه نقشه ساخت این خانه فقط در ذهن یزدان‌پرست بوده است و هیچ‌کس نمی‌دانست که این خانه قرار است چطور ساخته شود. بااین همه این اثر تاریخی که به دست خود یزدان‌پرست ساخته شده است، تلفیقی از هنر و معماری روس و ایرانی‌اسلامی است. سقف‌های چوبی تراش خورده و پنجره‌های چوبی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بنا به‌شمار می‌رود. طاق‌های گنبدی اتاق‌ها نیز از ویژگی‌های مهم این بناست، همچنین درون حیاط این خانه تاریخی ناودان‌هایی فلزی وجود دارد که با سبک معماری آن دوران بسیار متفاوت است، اما شاید مهم‌ترین و اصلی‌ترین ویژگی این بنا هماهنگی رنگ کاشی‌ها با آجر‌های کار شده در نما باشد که اهمیت حفظ و نگهداری این اثر را دوبرابر کرده است.
این اثر تاریخی دوطبقه دارای مطبخ بسیار زیبا و همچنین اتاق‌های بزرگ و تودرتو می‌باشد که تمامی اتاق‌ها دارای سقفی گنبدی و مدور است. بعداز یزدان‌پرست خانه به فرزندانش به ارث رسید و همچنان به‌حالت مسکونی از آن استفاده می‌شد، اما در سال‌های گذشته که دیگر خانه امکان سکونت نداشت، به کارگاه قالی‌بافی واگذار شد و اکنون در اجاره است. همین ویژگی‌ها در کنار قدمت آن، شهرداری منطقه ثامن را بر آن داشت تا آستین بالا بزند و مذاکرات خود را با مالکان این خانه که پسران یزدان‌پرست هستند آغاز کند. آن‌طور که یکی از پسران یزدان‌پرست می‌گوید آن‌ها هم مایل به فروش ملک هستند تا معماری آن حفظ شود. این خانه ازجمله خانه‌هایی است که در اولویت تملک برای بازسازی و احیاست.

خانه پرستون به‌نام ناصرالاسلام
خانه تاریخی ناصرالاسلام که یکی دیگر از شاهکار‌های هنر و معماری دوره قاجار است، به‌وسیله حاج‌حسین ناصرالاسلام بنا شده است.
می‌گویند حاج‌حسین از تاجران بنام آن دوران بوده است و به‌همین علت خانه‌ای در شأن و جایگاه اجتماعی‌اش می‌سازد. این خانه دارای ۲ جبهه اصلی و فرعی و یک حیاط مرکزی است و در انتهای کوچه کشمیری‌ها بنا شده است.
تزیینات زیبای خانه که شامل کاشی‌کاری‌ها و همچنین آجرکاری‌های منحصربه‌فرد است، این خانه را در بین سایر خانه‌های کوچه کشمیری‌ها متمایز کرده است.
شاه‌نشین این خانه که بسیار زیباست در راهرو اصلی و در ضلع شرقی واقع شده است و دارای ستون‌های چوبی بلند و زیباست.
ر‌اهرو‌های فرعی این خانه راه‌های ارتباطی مجزا به حیاط خانه دارند. علاوه‌بر این‌ها شاه‌نشین این اثر تاریخی با تلفیقی از آجرکاری و کاشی‌کاری تزیین شده است و هماهنگی رنگ کاشی‌ها با آجر‌ها به زیبایی آن افزوده است.
همچنین انواع آجرکاری‌های مهری، ابزار خورده و... در نمای بنا و در جداره‌های ایوان اصلی بنا به چشم می‌خورد که هرکدام در قاب‌های خاص با چیدمان‌های خاص در نما خودنمایی می‌کنند.
به هر روی خانه حاج‌حسین ناصرالاسلام از آن دست خانه‌هایی است که حفظ و نگهداری آن بسیار بااهمیت است و امیدواریم با این معماری و همکاری مالک ازسوی شهرداری تملک شود.

خانه تاریخی پریشانی احیا می‌شود
خانه تقریبا صدساله موسوی که معروف به «پریشانی» است، ازجمله خانه‌هایی است که با نما و سردر ورودی باابهتش و کاشی‌کاری‌های فیروزه‌ای که شاهکار تلفیق هنر و معماری دوره قاجار و پهلوی اول است، چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.
یک‌قرن پیش حاج‌آقا نعیمی، تاجر معروف و پول‌دار محله نوغان، تصمیم می‌گیرد خانه‌ای با معماری‌ای که دوست دارد برای خود بسازد. زمینی ۸۰۰ متری در نوغان ۶ خریداری می‌کند و با معماری به‌روز آن زمان یعنی معماری قاجاری-پهلوی اول خانه‌اش را بنا می‌کند. سیدمهدی موسوی‌پریشانی که قبل از تملک شهرداری مالک این خانه بوده است، خاطرات پدر و مادرش از این خانه را چنین روایت می‌کند: «صاحب اولیه این خانه شخصی به‌نام نعیمی بود، قدیم‌ها می‌گویند نعیمی به‌واسطه شغلش یعنی نانوایی بسیار متمول بوده است و وقتی تصمیم می‌گیرد این خانه را بسازد، بزرگ‌ترین زمین این اطراف را به‌متراژ ۸۰۰ متر خریداری می‌کند و ساختمان را می‌سازد. وقتی پدرم خانه را خرید، نواده‌اش می‌گفت پدربزرگم این خانه را با ذوق و هنری که داشت ساخت و به‌همین علت هرکسی که این خانه را می‌بینید، احساس می‌کند خانه نفس می‌کشد.»
به هرحال این خانه در سال ۱۳۶۷ سرنوشتش با موسوی‌ها گره می‌خورد. آن روزی که سیدمحمد موسوی بعد از روضه در خانه اقوام برای رسیدن به خانه‌اش به‌جای اینکه راسته خیابان دریادل را انتخاب کند، کوچه‌پس‌کوچه‌های نوغان را انتخاب می‌کند و نما و ایوان این خانه او را محسور می‌کند. موسوی از چند همسایه درباره خانه و صاحب‌خانه می‌پرسد و با هزاران زحمت خانه را با مبلغ یک‌میلیون و ۱۰۰ هزار تومان خریداری می‌کند و چند دانگ از خانه را به‌عنوان هدیه به‌نام همسرش حدیقه جمیلی می‌زند. به‌همین علت خانه به‌نام همسر موسوی یعنی جمیلی پریشانی معروف می‌شود.
از مهم‌ترین ویژگی‌های خانه پریشانی سردر ورودی آن است. این نمای زیبا با آجر‌های نقش‌دار و کاشی فیروزه‌ای رنگ ساخته شده است و رو به گذر است و دسترسی نمای بنا همراه‌با نقوش متنوع آجری که در سراسر بدنه ظاهری آن مشاهده می‌شود، از همین سمت بنا امکان‌پذیر است. تلفیق این نقش و نقوش با کاشی‌های نره و دندان‌موشی فیروزه‌ای که در بدنه و رخ‌بام بنا اجرا شده است، همچنین وجود ستون‌های ایوان با آجر‌های منقوش در هر طبقه با فرمی متناسب در میانه بنا، از ویژگی‌های شاخص این ساختمان است.
ایوان خانه هنوز هم خیلی زیباست، اما با بارش برف سنگین چندسال قبل، قسمتی از آن ریزش کرده است. مالک سابق این خانه می‌گوید: «قبل از ریزش، ایوان ۳ قوس نیم‌دایره داشت که بر روی ۲ ستون در میان نما بنا شده بود. علاوه‌بر این‌ها این خانه هشتی بسیار زیبایی دارد که محل اصلی ورود و خروج مالکان بود.
بدنه رو به حیاط بنا، سراسر از آجر‌های نقش‌دار پوشیده شده و فضای بالای پنجره‌ها سنتوری و با آجر‌های منقوش مزین شده است.»
این خانه با چنین معماری و قدمت در مکانی قرار داشت که در پیاده‌سازی طرح شارستان باید خراب می‌شد، اما شهرداری منطقه ثامن با کمی تغییر قدم در حفظ خانه برداشت. به‌دنبال این تغییر مسیر، خانه تاریخی پریشانی این روز‌ها با اجرای طرح شارستان رضوی درحاشیه طرح واقع شده است و بعداز چندین سال رایزنی شهرداری منطقه ثامن با مالک، هفته جاری ازسوی شهرداری تملک و خریداری شد. شنیده‌ها حاکی از آن است که با تملک این خانه شهرداری آن را مانند خانه داروغه مشهد بازسازی و احیا خواهد کرد و بازدید از خانه را برای عموم آزاد می‌کند؛ ضمن اینکه نمای زیبای خانه نیز از خیابان‌های اطراف مشاهده خواهد شد.

قدمی برای ماندن خانه محمدسعید و علی اکبرزاده
این روز‌ها المان یکی از خاص‌ترین سردر‌های تاریخی مشهد را کنار سردر بوستان بزرگ ملت از سمت میدان آزادی می‌بینیم؛ سردری که مربوط به خانه تاریخی اکبرزاده می‌شود. این خانه تاریخی پلاک ۹۴ کوچه آیت‌ا... بهجت ۳ و کمرکش کوچه ساسان است که از یک طرف به میدان شهدا و از طرف دیگر به خیابان آیت‌ا... شیرازی می‌رسد. خانه تاریخی اکبرزاده میراث محمدسعید و علی اکبرزاده است که تا قبل از آتش‌سوزی دهه ۶۰ (راهی برای تبدیل خانه به مخروبه و متروکه) مسکونی بوده است و نواده‌های اکبرزاده در آن ساکن بودند. البته اکبرزاده‌ها که بعد‌ها صاحب این خانه شدند، خانه را از فردی که آن را بنا کرده بود به‌نام حاج‌عبدالجواد چارق‌دوز می‌خرند. چارق‌دوز که شغلش بزازی و البته چارق‌دوزی بود، خانه‌اش را در دوران قاجار بنا می‌کند. می‌گویند حاج‌آقا فردی بسیار باسلیقه و باذوق و به هنر بسیار علاقه‌مند بود؛ ساخت خانه‌اش را به دست یک معمار روس-ایرانی می‌سپارد و خودش برای نظر دادن هر روز به ساختمان می‌آمد. پس از فوت مالک، خانه را غلام‌حسین اکبرزاده می‌خرد و بعد از آن به پسرانش ارث می‌رسد. ویژگی خانه اکبرزاده نمای بیرونی آن است که با آجرکاری‌هایی به‌شکل دندان‌موشی تزیین شده است و طاق شمسی آن نشان از ذوق هنری صاحب اصلی آن دارد. همچنین شاه‌نشین‌ها همراه با سنگ‌های مرمر و کاشی‌کاری‌های زیبا از ویژگی‌های خانه اکبرزاده به‌شمار می‌رود. با این همه روح تجمل‌گرا و باشکوه سازنده خانه را در جای‌جای این اثر تاریخی با معماری خاص و زیبایش می‌توان دید. این خانه ۱۰ هزار تومانی دوران قاجار، این روز‌ها حال‌وروز خوشی ندارد و در طرح مصوب آن هنوز کاربری‌ای برای آن تعیین نشده است و پیشنهاد کاربری در بستر تاریخی آن هنوز در دست مشاور است. این درحالی است که شهرداری از چندوقت قبل رایزنی‌هایی برای تملک این ملک را با مالکانش آغاز کرده، اما هنوز مذاکراتش به سرانجامی نرسیده است. جای امیدواری است تا با رایزنی‌ها قدمی درراستای حفظ آن، که این روز‌ها با آمدن زمستان بخش زیادی از آن به‌دلیل ریختن سقف و دیوار، آب باران و برف را خواهند خورد، برداشته شود.

خانه اعیانی زرعی و چوبکاری که حفظ می‌شود
خانه تاریخی و زیبای کوچه ملاهاشم، کوچه حمام برق از حدود ۱۰۰ سال پیش تاکنون چشم‌های زیادی را به‌سوی خود جلب کرده است. مالک اصلی این خانه حاج‌غلامرضا عربی رستمی یکی از باغدار‌های بنام مشهد قدیم بوده است. رستمی بعد از ساخت خانه مدتی در آنجا ساکن می‌شود و با تقاضای حاج‌علی قاضی که در بالاخیابان علافی داشته است، خانه‌اش را به این دوست می‌فروشد. بعد از مدتی حاج‌رضا زرعی این خانه را از برادر همسرش یعنی قاضی می‌خرد و با هنر ذاتی چوبکاری‌اش، این خانه را به زیبایی هرچه تمام‌تر تزیین می‌کند. حاج‌رضا علاوه‌بر نجاری، آشپز و شکسته‌بند ماهری نیز بوده است که حدود ۴ سال پیش فوت می‌کند. معماری خانه مربوط به دوران جهش معماری ایران یعنی معماری دوره پهلوی اول است و سقف‌های چوبکاری آن به عظمت اثر می‌افزاید. همچنین طاقچه‌های زیبای اتاق‌ها اکنون خراب شده‌اند، اما در دوران اوج خود نشان از هنر صاحب‌خانه داشته‌اند و امکان احیایش وجود دارد. بااین حال اگر آن روز‌هایی که زهرا زرعی دختر حاج‌رضا در این خانه ساکن بود، یواشکی سرکی از لابه‌لای در فلزی ورودی خانه به حیاط می‌کشیدید، از معماری باشکوه و زیبای آن متعجب می‌شدید. این خانه صدساله که امروز برای حفظ و مرمت ازسوی بخش خصوصی تملک شده است، ویژگی‌های زیادی دارد که ازجمله آن می‌توان به کاشی‌کاری‌های فاخر آن اشاره کرد؛ کاشی‌کاری با رنگ‌های زرد، لاجوردی و قرمز که به خانه نمایی اعیانی بخشیده است. این کاشی‌کاری‌ها بیشتر در بالای پنجره‌ها به‌صورت سنتوری دیده می‌شود و در نوع خود بسیار هنرمندانه و زیبا هستند. شاید این خانه از دید برخی‌ها به‌جز معماری داخلی و کاشی‌کاری ویژگی خاص و حتی نمای جالب و زیبایی ندارد، اما باید گفت خانه زرعی جزو خانه‌هایی است که قدمت و اصالت برهه‌ای از تاریخ و هویت شهر مشهد را به‌دوش می‌کشد که حفظ آن برای تاریخ‌دوستان در اولویت بوده است و برهمین اساس طی سال‌های گذشته بار‌ها با مالکان آن که ورثه زرعی بزرگ هستند، مذاکره شده است. این خانه هم جزو آن خانه‌هایی است که به بخش خصوصی برای تملک ازسوی شهرداری و میراث‌فرهنگی پیشنهاد شد و آن‌طور که دختر زرعی می‌گوید در چند هفته گذشته تملک شده است.

اولویتی برای خانه تاجر پاکستانی
از معدود خانه‌های تاریخی باقی‌مانده مشهد که می‌تواند نمونه بارز هنر و معماری خاص دوران قاجار باشد؛ خانه محمدی تاجر معروف مشهد قدیم است. از مالک اصلی این خانه اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما طبق تحقیقات محلی ۱۰۰ سال پیش در اوج شکوفایی معماری قاجار در این خانه، شخصی به نام صراف که تاجر خوش‌نامی بود، زندگی می‌کرده است. صراف ۳۰ سال در خانه باشکوهش که در آن دوران کم از خانه درباریان و اشراف نداشت، زندگی می‌کند و ۷۰ سال پیش آن را به تاجر خوش‌نام پاکستانی به‌نام محمدی می‌فروشد و به‌همین علت این خانه در بین مشهدی‌ها با نام خانه محمدی شناخته می‌شود. این خانه ویژگی‌های زیادی دارد، اما مهم‌ترین ویژگی آن معماری‌اش است که به‌وضوح می‌توان معماری باشکوه دوره قاجار را در نمای بیرونی و داخلی خانه دید. نوع خاص تزیینات و آجرکاری‌ها که ترکیبی از شکل‌های دوران خود و شکل‌های وام‌گرفته شده دوران بعدی خود به‌دلیل تعمیرات است، از خصوصیات بارز خانه محمدی به‌شمار می‌رود. از دیگر ویژگی‌های این خانه جهت‌گیری یکی از اضلاع حیاط به‌جانب قبله است که بیشترین میزان سایه را در ساعات تب‌آلود تابستان فراهم می‌کند و هم زمینه نفوذ بیشتر حرارت و نور را به اعماق اتاق‌ها در فصل زمستان ممکن می‌کند. این خانه دوطبقه‌ای پایین‌تر از سطح خیابان، تنها یک ورودی از سمت شرق دارد و تزیینات نمای آن کاشی‌کاری و آجرکاری‌های زیبایی است. بخش‌هایی از نمای زیبای خانه تخریب شده است، اما نوع آجرکاری آن خفته راسته یک‌طرفه جناغی است که در نوع خود بی‌نظیر است. این خانه ۱۱ پنجره‌ای، جدای از قدمت ویژگی‌های زیادی دارد که نیاز است قبل از اینکه این خانه سرنوشتی همچون خانه امینی پیدا کند، ازسوی مسئولان به‌ویژه مسئولان شهرداری منطقه ثامن که چندی است روی تملک خانه‌های قدیمی دست گذاشته‌اند، خریداری و تملک شود.