مروری بر نقش محوری حرم مطهر امام رضا(ع) در خروش انقلابی مردم سال ۵۷

صحن و سرای حرم مطهرامام رضا (ع) در روز‌های قبل و بعد از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، شاهد مهم‌ترین رویداد‌ها و خروش مردم انقلابی مشهد بوده است. از حمله ماموران رژیم در آبان ۵۷ به حرم مطهر و خطبه‌خوانی تاریخی حضرت آیت الله درآذرماه که مصادف با شب عاشورا بود تا شور و شادمانی مردم در ۲۲ بهمن که به شکرانه انقلاب، در این آستان آسمانی سجده شکر گذاردند.

کد خبر: ۱۴۸۴۱۴

تاریخ : ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ - ۱۳:۳۰

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، امروز ۱۲ بهمن و آغاز سالگرد ایام‌الله دهه‌فجر و چهل‌وچهارمین سالروز پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی است که به همین بهانه برگ‌های تاریخ این آستان مقدس در روز‌های باشکوه انقلاب اسلامی مردم در سال ۱۳۵۷ را تورق می‌کنیم.

شهادت زائران مظلوم صحن عتیق

در مطالعه تاریخ انقلاب اسلامی در شهر مقدس و تاریخ ساز مشهد، لازم است، مقداری قبل‌تر از از ماه بهمن ۵۷، برگ‌های این حوادث را ورق بزنیم. به عنوان نمونه ماه‌های آبان و آذر این سال، دربرگیرنده رویداد‌های متعدد تاریخی است که مطالعه شواهد مربوط به آن می‌تواند نقش بسیار مهمی در بازشناسی روند و فرایند وقوع حادثه مهم انقلاب اسلامی باشد. دراین باره جوادنوائیان رودسری، پژوهشگر تاریخ مشهد می‌نویسد: در آبان ۱۳۵۷، هجوم مأموران رژیم پهلوی به حرم مطهر، باعث تشدید روند مبارزاتی مردم مشهد شد. در روز ۲۹ آبان این سال، تلاش رژیم شاه برای سرکوب تظاهرات مردم در صحن عتیق، باعث شهادت عده‌ای از زائران حرم رضوی شد و بخش‌هایی از ساختمان ضلع جنوبی این صحن نیز، هدف گلوله قرار گرفت.

ورود سربازان رژیم به رواق‌های اطراف روضه منوره

این پژوهشگر در ادامه می‌گوید: «در این واقعه، شاید برای نخستین‌بار، سربازان به داخل رواق‌های اطراف روضه منوره پا گذاشتند و بخش‌هایی از آینه‌کاری داخل حرم نیز، با اصابت گلوله آن‌ها تخریب شد. طبق برخی گزارش‌ها، در روز‌های بعد و به‌ویژه در پنجم آذرماه نیز، نیرو‌های نظامی رژیم، مانوری گسترده در اطراف حرم مطهر رضوی به راه انداختند و با مستقرکردن تانک‌ها در خیابان‌های منتهی به صحن موزه در مسیر خیابان تهران (امام رضا (ع) فعلی) و دیگر ورودی‌های حرم رضوی، راه عبور و مرور زوار را بستند. طبعاً این وقایع به خشم عمومی علیه رژیم پهلوی دامن می‌زد.

آموزه‌های عاشورا الهام بخش شد

تبعات حمله وحشیانه عمال رژیم ستمکار به صحن وسرای آقای مهربان، حضرت امام رضا (ع) به‌ویژه با آغاز ماه محرم در ۱۲ آذرماه سال ۱۳۵۷، وارد مرحله تازه‌ای شد که نوائیان رودسری درباره آن این طور می‌گوید: این مرحله جدید که با آموزه‌های قیام اباعبدا... الحسین (ع) درآمیخته بود، اولاً واکنش‌ها و شعار‌ها را نسبت به قبل جدی‌تر و صریح‌تر کرد و ثانیاً، باعث ورود تعداد زیادی از مردم مشهد به معرکه مبارزه با رژیم پهلوی شد. در تظاهرات روز‌های ۲۰ و ۲۱ آذرماه سال ۱۳۵۷، مصادف با تاسوعا و عاشورای حسینی، حدود یک‌میلیون نفر زائر و مجاور حضور داشتند و حضور چنین جمعیتی در یک تجمع اعتراضی، طی تاریخ شهر مشهد بی‌سابقه بود. اگر نگاهی دقیق به روند این وقایع داشته‌باشیم، درست دو روز بعد از آن تظاهرات‌های عظیم، واقعه حمله به بیمارستان امام‌رضا (ع) اتفاق افتاد؛ رویدادی که باید آن را نتیجه استیصال رژیم پهلوی در مهار مبارزات مردم شهر مشهد بدانیم.

تاسوعای تاریخی مشهد

این پژوهشگر تاریخ، در ادامه و وقایع هفته‌های پس از آبان و آذر چنین می‌گوید:
قدر مسلّم آن است که فرصت ماه محرم و صفر برای گسترش مبارزات علیه رژیم پهلوی، یک فرصت بسیار طلایی و مغتنم بود و به همین دلیل، مثلث رهبری انقلاب در مشهد، یعنی حضرت آیت‌ا... سیدعلی خامنه‌ای، آیت‌ا... واعظ طبسی و حجت‌الاسلام و المسلمین شهید هاشمی‌نژاد، با همکاری طلاب، دانشجویان و دیگر اقشار انقلابی، برای این دوماه طرحی ویژه را سازمان‌دهی کرده‌بودند؛ مهم‌ترین بخش این طرح، برپایی تظاهرات گسترده در شهر مشهد بود؛ تظاهراتی که از نظر جمعیت و ماهیت اعتراضات، یک سر و گردن از نمونه‌های قبلی بالاتر بود و باید تأثیر عمیقی بر روند انقلاب می‌گذاشت؛ تأثیری که نتیجه مستقیم آن، سست شدن کامل پایه‌های قدرت در حال اضمحلال رژیم پهلوی در شهر مشهد و به تبع آن، تمام استان خراسان بود.

این راهپیمایی‌ها عموماً از اطراف حرم مطهر آغاز می‌شد و مکان خاتمه آن‌ها نیز، حرم مطهر یا اطراف آن بود. یکی از بزرگ‌ترین راهپیمایی‌های انجام گرفته در این ایام، مربوط به روز ۲۰ آذر سال ۱۳۵۷ است؛ یک راهپیمایی بسیار پرشور با حضور صد‌ها هزار نفر از مردم، اعم از زائر و مجاور که با سخنرانی حضرت آیت‌ا... خامنه‌ای و قرائت بیانیه‌ای ۱۰ ماده‌ای و بسیارمهم توسط مرحوم آیت‌ا... واعظ طبسی پایان یافت؛ راهپیمایی از ساعت ۱۱ صبح روز ۲۰ آذر آغاز شد؛ مبدأ راهپیمایی، مدرسه نواب در ابتدای بالاخیابان (خیابان آیت‌ا... شیرازی فعلی) بود.

راهپیمایان به سمت میدان مجسمه (میدان شهدای فعلی) حرکت کردند و مجسمه شاه را که در وسط میدان قرار داشت، پایین کشیدند؛ این اتفاق در طول مسیر، در مکان‌هایی مانند میدان تقی‌آباد (دکتر شریعتی فعلی) و بیمارستان امام‌رضا (ع) نیز تکرار شد. این بار، شعار‌های راهپیمایان یک‌دست و با خشم بیشتری سر داده می‌شد: «مرگ بر شاه»، «مرگ بر آمریکا»، «این شاه آمریکایی اعدام باید گردد» و. راهپیمایی از مسیر خیابان بهار ادامه یافت و حدود ساعت ۱۵ در ضلع جنوبی فلکه حضرت خاتمه پیدا کرد.

آن‌جا بود که مردم، به سخنرانی آیت‌ا... خامنه‌ای گوش دادند و سپس، بعد از شنیدن هر بند از قطعنامه پایانی راهپیمایی، فریاد تکبیر سردادند. در فراز‌هایی از این قطعنامه آمده بود: «ما خواهان انهدام و الغای نظام شاهنشاهی و مرام رژیم فعلی در رفع تسلط امپریالیسم بر کشور مسلمان ایران هستیم. ما مبارزه خود را تا رسیدن به حکومت جمهوری اسلامی که مبتنی بر تعالیم اسلامی است ادامه خواهیم داد ... جنبش ما درجهت استقلال ایران است و هرگونه تجزیه‌طلبی را محکوم می‌دانیم.» این نخستین‌بار در تاریخ مبارزات انقلاب مردم مشهد بود که موضوع تغییر رژیم به نظام جمهوری اسلامی، این‌گونه و با این صراحت مطرح می‌شد.

خطبه شورانگیز در حرم مطهر امام رضا (ع)

نوائیان رودسری درباره این روز‌های پرشور و هیجان و خروش مردم انقلابی مشهد، این طور می‌گوید: روز بعد، یعنی روز عاشورا، ۲۱ آذر سال ۱۳۵۷، دوباره این حماسه تکرار شد و این‌بار ابعاد وسیع‌تر و ماناتری را به خود گرفت؛ شور و اشتیاق عمومی برای حضور در این راهپیمایی، ناشی از یک خطبه تاریخی بود؛ خطبه‌ای که در حرم مطهر رضوی ایراد شد. شب ۲۱ آذر سال ۱۳۵۷ فرا رسید؛ شب عاشورا بود و مراسم خطبه‌خوانی در حرم مطهر امام رضا (ع) مانند سنت هرساله برقرار. خطبه‌خوانی سنتی دیرین در این مکان مقدس محسوب می‌شود؛ سنتی که احتمالاً از دوره صفویه به این‌سو شکل گرفته‌است و آن را در شب‌های عاشورا و آخر صفر، برگزار می‌کنند.

محتوای این مراسم، مرثیه‌خوانی در مصیبت اهل‌بیت (ع) است؛ اما خطبه‌خوان، قبل از شروع محور اصلی سخنانش، کار خود را با نام بردن از حاکم زمانه آغاز می‌کند. تا پیش از آن شب تاریخی، همیشه خطبه را به نام شاه می‌خواندند؛ اما آن شب، با آن راهپیمایی گسترده‌ای که مردم مشهد رقم زده و قطعنامه‌ای که از آن حمایت کرده‌بودند، دیگر جای فعالیت وابستگان به رژیم نبود. مردم در صحن عتیق گرد آمدند. برخی از مسئولان هم آمده بودند، ولی هیچ‌کس جرئت نداشت برخلاف خواست ملت که سرنگونی رژیم را می‌خواستند، حرفی بزند.

در این شرایط حساس، سیدی خوش‌بیان که سیمایش برای اهالی مشهد آشنا بود و سخنانش مقبول، پشت بلندگو قرار گرفت تا خطبه‌خوانی شب عاشورا را آغاز کند؛ خطبه‌ای نه به نام شاه و ...، بلکه به نام خواست مردم و انقلاب مقدس اسلامی آن‌ها. حضرت آیت‌ا... خامنه‌ای نخستین خطبه‌خوانی انقلابی تاریخ حرم را با سخنان خویش آغاز کردند؛ سخنانی که به شدت حضّار را تحت تأثیر قرار داد. ایشان خطاب به امام هشتم (ع) گفتند: «یابن رسول‌ا...! از شما معذرت می‌خواهم که طاغوتیان هرساله مراسم امشب را در کنار تو برپا می‌کردند، در حالی که نه به تو ایمان داشتند و نه به جدت حسین (ع). ما خراسانی‌ها فقط نظاره‌گر آن‌ها بودیم. نه چاره‌ای داشتیم و نه توانی. ساکت بودیم.»

واکنش مردم انقلابی در اجتماع حرم مطهر چه بود؟

ادامه ماجرای این اجتماع به  روایت نوائیان رودسری این طور است: این سخنان آیت الله خامنه ای، موجی از همهمه و گریه را در صحن ایجاد کرد؛ سخنان ایشان با اشاره‌ای به حوادث خونین روز عاشورا و مقاومت یاران حضرت اباعبدا... (ع) ادامه یافت و سپس، به موضوع قیام و انقلاب مردم ایران ختم شد. ایشان خطاب به برخی مسئولان که در مراسم حاضر بودند، گفتند: «نکته‌ای را از تاریخ انقلاب فرانسه به شما یادآوری می‌کنم. حاکمان فرانسه در آن زمان انتظار سقوط حکومتشان را نداشتند.

۲۰ روز پیش از پیروزی انقلاب فرانسه، خیرخواهان، حاکمان را به تسلیم در برابر اراده ملت فراخواندند، اما آنان بر لجاجت و تکبر خود پافشاری کردند. انقلاب برخلاف میل حاکمان پیروز شد. اینک یکی دو ماه بیشتر به پیروزی ما نمانده است. شما را نصیحت می‌کنم و می‌گویم با مردم به نیکی رفتار کنید.» این هشدار، در واقع یک پیش‌بینی تاریخی نیز محسوب می‌شد؛ یک پیش‌بینی دقیق که بر آگاهی از تاریخ و بینش صحیح نسبت به تقدیر الهی استوار بود. درست دوماه بعد از این خطبه‌خوانی تاریخی، رژیم پهلوی در ۲۲ بهمن سال ۱۳۵۷ توسط ملت بزرگ ایران از صفحه تاریخ محو شد. خطبه‌خوانی در شب ۲۱ آذرماه سال ۱۳۵۷، نه فقط نخستین خطبه خوانی انقلابی در تاریخ حرم مطهر رضوی، بلکه مژده‌ای به همه آزادی‌خواهان و رنج‌دیدگان بود که به زودی فصل آزادی فرامی‌رسد و «دیو چو بیرون رود، فرشته درآید.»

منبع: آستان نیوز