ضرورت پیشگیری از نابینایی و کم‌بینایی کودکان با اجرای برنامه مقابله با تنبلی چشم

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تنبلی چشم را یکی از عوامل اصلی در بروز کم‌بینایی و نابینایی‌ برشمرد و گفت: تشخیص و درمان بموقع تنبلی چشم می‌تواند در حصول نتایج درمانی بهتر، بسیار کمک‌کننده باشد.

کد خبر: ۲۴۵۶۱۱

تاریخ : ۲۷ مرداد ۱۴۰۳ - ۱۰:۵۲

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، دکتر صابر مقدم پیرامون بحث تنبلی چشم و بیماری‌های ناشی از آن گفت: امروزه در همه جای دنیا روش‌های مختلفی را تعیین می‌کنند تا عواملی را که باعث ایجاد تنبلی می‌شوند، هرچه‌ زودتر کشف کنند و در کشور ما هم طبق پروتکل سیستم بهداشتی، در سنین میانگین ۴ تا ۵ سال بررسی میزان دید کودک با هدف تشخیص تنبلی چشم، انجام می‌شود که البته به نظر می‌رسد این زمان دیر باشد، چون نتیجه کاملی از درمان‌ها نخواهیم گرفت و چنانچه اقدامات تشخیصی در سنین پایین‌تر مثل ۲ سالگی آغاز شود، نتایج موثرتری را در بر خواهد داشت؛ به عبارت بهتر هر چه تشخیص زودتر صورت گیرد، میزان موفقیت در برگرداندن دید نرمال بیشتر می‌شود. اما به هر صورت در کشور ما برنامه پروتکل فعلی بهداشت، همان سنین ۴-۵ سالگی برای تشخیص تنبلی چشم است، یعنی اولین زمانی که فرد بتواند تابلوی دید را بخواند.

وی در خصوص یکی از اقدامات موثر تشخیصی جهت بررسی تنبلی چشم در کودکان ایرانی گفت: در کشور ما، از سال ۲۰۱۱ برای نخستین بار و نه بطور رسمی؛ دستگاهی با امکان تصویربرداری برای سنین خیلی پایین مورد استفاده قرار گرفت. این دستگاه دارای یک نرم افزار بود که توسط یک شرکت آلمانی ساخته شده بود و ما توانستیم با کمک سازمان بهزیستی، بودجه مورد نیاز برای خرید این دستگاه را تامین کنیم و پس از آن یک دستگاه دیگر نیز در مشهد تهیه شد و در مجموع سازمان بهزیستی ۱۵ عدد از این دستگاه را خریداری و در قالب طرح‌های تحقیقاتی به مراکز مختلف واگذار کرد.

دکتر صابر مقدم ادامه داد: نام تجاری این دستگاه، پلاس اوپتیکس بود و ما جزو اولین کسانی بودیم که از این دستگاه بهره گرفتیم، در همان زمان طرح‌های تحقیقاتی مختلفی توسط این دستگاه در کشور اجرا شد که یکی از کاملترین آنها در بریتیش ژورنال آف افتالمولوژی (BJO) به چاپ رسید و در واقع کاری بود که بنده به عنوان استاد راهنما و دوستان دیگر بعنوان رزیدنت و تیم بینایی سنجی در آن همکاری می‌کردیم و برآیند آن یک مطالعه میدانی بسیار خوب بودکه اعتبار دستگاه و قابل اطمینان بودن آن و همچنین روش اجرا را به ما اثبات کرد.

{$sepehr_key_73696}

استاد گروه چشم دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: این دستگاه هنوز هم در پروسه کار باقی مانده و در مراکز بهداشتی جهت غربال گری از آن استفاده می‌شود. در مطب‌ها و همین طور بیمارستان خاتم الانبیاء (ص) هم وجود دارد و اگر چه هنوز جزو پروتکل‌های مرسوم نیامده، ولی در خیلی مراکز بکار می‌رود. ما در این مراکز از ۶ ماهگی غربالگری را کلید زده و مشاهده کردیم که روش موفقی است و قدرت کشف خوبی در عوامل ایجاد کننده تنبلی دارد. در سطح کشور‌های اروپایی نیز به سمت همین قضیه می‌روند که عوامل ایجاد کننده تنبلی را کشف کنند؛ نه اینکه منتظر باشند خود تنبلی را کشف کنند.

دکتر صابر مقدم همچنین گفت: در حال حاضر توصیه این است که حتی از نخستین روز تولد نوزاد غربالگری شروع شود و توسط همان کارشناسی که در NICU است یا متخصص اطفال یک معاینه اکسترنال انجام می‌شود و نیاز به چشم پزشک و کارشناس خاصی هم ندارد. معاینه توسط یک دستگاه افتالموسکوپ ساده و با گرفتن رد‌رفلکس انجام می‌شود با همین تست ساده بسیاری از مریضی‌های مادرزادی را همان موقع تشخیص می‌دهد؛ مثل آب مروارید مادرزادی.

وی ادامه داد: بحث غربالگری از آنجا شروع می‌شود و در اولین فرصت (بین یکسال یا دو سال، اگر کسی دسترسی داشته باشد) توصیه می‌کنیم با دستگاه پلاس اپتیکس (یا دستگاه‌های مشابه) وضعیت چشم از نظر عیوب انکساری بررسی شود و حتی نیاز به معاینه اولیه چشم پزشک هم ندارد و کارشناس مرکز بهداشت هم اگر این دستگاه در اختیارش باشد می‌تواند انجام دهد. این دستگاه با حساسیت و ویژگی بالای ۹۰ درصدی درجه قابل قبولی از اطمینان را ایجاد کرده که برای غربالگری خیلی با ارزش است. در واقع تست‌های غربالگری ما به این حد هم نمی‌رسد و تست غربالگری نداریم که صددرصد بیماری را بتواند کشف کند. این کار در حال حاضر رایج شده و خیلی جا‌ها انجام می‌شود و بعد هم کودک به سنی می‌رسد که می‌توان میزان دید را با تابلوی استاندارد دید تعیین کرد.

دکتر صابرمقدم همچنین گفت: خوشبختانه در این زمینه آگاهی در مدارس و مهدکودک‌ها خیلی بالا رفته است و همکاران متخصص اطفال و پزشکان عمومی هم آگاهی خوبی دارند و ارجاعات به موقعی میدهند؛ در عین حال نیاز است که باز هم کار کنیم.

وی در توضیح عوامل ایجاد کننده تنبلی چشم نیز بیان داشت: این عوامل یکسری عیب‌های انکساری و شماره‌های خاصی است که اگر به موقع عینک تجویز نشود، چشم تنبل میشود و اصلاح این تنبلی کار سختی است. مثلا کسی که چشمی با شماره ۷ دارد اگر عینک برای او تجویز نشود و در ۵ سالگی بفهمیم و عینک دهیم، هر چند که عینک می‌دهیم، اما دید او هیچ وقت کامل نخواهد شد، به خاطر اینکه سلول‌های مربوطه اصلا رشد نکردند و این یعنی تنبلی چشم. در واقع تنبلی یعنی سیستم بینایی در یک سطوحی عقب مانده و رشد نکرده و حتی در صورت تجویز عینک، هیچ وقت دید کاملی برای مریض تامین نخواهد شد.

در واقع یک قسمت‌هایی از تکامل باید بلافاصله بعد از تولد صورت بگیرد و این قسمت‌ها متکی به این هستند که ما محرک داشته باشیم. اگر این تحریک درست انجام شود، سیستم مربوطه به موقع رشد می‌کند و از این جهت کشف زودهنگام عیوب چشم بسیار مهم است. مثلا اگر همان ماه اول تولد بفهمیم نوزادی آب مروارید مادرزادی دارد، بلافاصله عمل کرده و عیب انکساری را اصلاح می‌کنیم و عینک و لنز تجویز می‌شود. یا اگر افتادگی پلک شدید وجود دارد، سریعاً آن را باز می‌کنیم، تا تصویر در شبکیه تشکیل شود و مانع ایجاد تنبلی چشم شود. اگر ما در ۵ سالگی افتادگی پلک را عمل کنیم فقط نقش زیبایی خواهد داشت و دید چشم بر نمی‌گردد؛ لذا بحث پیشگیری خیلی مهم است و ما در واقع از یک نابینایی یا کم بینایی قابل پیگیری صحبت می‌کنیم که اگر انجام ندهیم فرد برای تمام عمر دید خوبی نخواهد داشت و شاید در شغل خود، دریافت گواهی نامه و خیلی مسائل در آینده مشکل داشته باشد و این موارد هزینه اجتماعی برای جامعه نیز بوجود می‌آورد. در صورتیکه اگر این هزینه را صرف تشخیص به موقع و جلوگیری از نابینایی می‌کردیم، شاید با یک دهم هزینه‌ای که امروز این فرد در جامعه دارد می‌توانستیم این کار را انجام دهیم و جلوی نابینای اش را بگیریم.

عضو هیات علمی دانشگاه در پاسخ به این پرسش که آیا بحث ژنتیک هم در تنبلی چشم موثر است یا خیر گفت: قطعاً ژنتیک بر روند بینایی تاثیر می‌گذارد و کسی هم نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد، اما سوای بعضی از بیماری‌ها که از طریق کروموزومال و از طریق والدین به ارث می‌رسند مانند کوررنگی کلاسیک که قابل پیشگیری نیست (مگر با جلوگیری از بارداری)، با بعضی از اقدامات مانند کسب اطمینان از واکسیناسیون مادران بر علیه سرخجه قبل از بارداری یا انجام توصیه‌های بهداشتی مانند عدم مصرف برخی از دارو‌های شناخته شده، نوشیدنی‌های الکلی، سیگار و ... بخصوص در سه ماه اول بارداری، می‌توان تا حدود زیادی از ابتلا به بیماری‌هایی مانند اختلالات شبکیه، آب مروارید مادرزادی و... پیشگیری کرد، بنابراین خط اول پیشگیری این است که با بعضی از بیماری‌های ویروسی مواجهه صورت نگیرد و یا اگر مواجهه پیدا کرد و بررسی‌ها و غربالگری نشان داد که جنین مشکل جدی دارد، اجازه ندهیم جنین بدنیا آید، تا یک معلول به جامعه اضافه نکنیم.

در سطح بعدی پیشگیری، در مورد نوزادانی که متولد می‌شوند، بسیار مهم است که بیماری‌های بدو تولد آنها کشف شود تا در واقع از این طریق بتوانیم جلوی تشدید علائم بیماری را بگیریم. در این مرحله، برخلاف مرحله‌ی پیش از تولد (که ممکن است ناگزیر به حذف جنین باشیم) ما فقط می‌خواهیم بفهمیم کودک نیاز به عینک دارد یا نه؟ و حواسمان باشد که عینک بزند. والدین حوصله به خرج دهند و برای فرزندشان ۲ ساعت در طول روز وقت بگذارند، یک چشم کودک را ببندند و...

به کار گیری بعضی از دستورالعمل‌های ساده دیگر مانند محدود کردن زمان استفاده از موبایل و تبلت نیز می‌تواند نتایج موثری را در پیشگیری از بیماری‌های چشم داشته باشد.