گفتگو با حجت‌الاسلام محمدتقی سبحانی

انعکاس مبانی عقلانی در آثار میرزای اصفهانی

کد خبر: ۲۶۰۰۲

تاریخ : ۱۷ ارديبهشت ۱۳۹۹ - ۱۰:۳۱

نوشته

امید حسینی‌نژاد - میرزای مهدی اصفهانی (۱۳۰۳ ق- ۱۳۶۵ ق) عالمی از تبار فقاهت است که تحول مهمی در حوزه علمیه مشهد ایجاد کرده است. مکتب فکری او و اندیشه‌های خاص اسلام‌شناسانه‌اش تحولی شگرف در حوزه خراسان و مشهد ایجاد کرد. برخی از شاگردان او هنوز در قید حیات‌اند و از ثمرات اندیشه و فکر او یاد می‌کنند. چندی پیش به همت دکتر محمدتقی سبحانی، مدیر مؤسسه فرهنگی معارف اهل بیت (ع)، آثار مرحوم میرزا مهدی اصفهانی به زیور طبع آراسته شد. چاپ آثار این عالم بهانه‌ای شد تا در گفتگو با دکتر محمدتقی سبحانی به بررسی زوایای مختلف اندیشه‌اش بپردازیم.

اگر ممکن است سیری از تحصیلات و زندگی‌نامه فکری میرزا مهدی اصفهانی ارائه بفرمایید.
میرزا مهدی اصفهانی در حوزه عقاید مبانی خود را با اندیشه‎های فلسفی و عرفانی آغاز می‎کند. ظاهرا نزد برخی از بزرگان نجف تحصیلات فلسفی داشت، اما به‎طور مشخص در حوزه عرفان شاگرد مرحوم سید احمد کربلایی از تبار شاگردان ملاحسینقلی همدانی شد و به مراتب بالای سیر و سلوک عرفانی دست یافت و عرفان نظری و عملی را به خوبی فرا گرفت.
میرزا پس از مدتی به ایران برمی‌گردد و در طول مسیر در بروجرد با آیت‎ا... بروجردی که در آن زمان هنوز در بروجرد تدریس می‎کرد، دیدار می‎کند. بنا بر گزارشی، حدود ۲ ماه پیش ایشان می‎ماند و گفت‎وگو‌ها و مباحثاتی میانشان برقرار می‎شود. همچنین در بین راه به اراک می‌رود و زمانی که آیت‎ا... شیخ عبدالکریم حائری یزدی هنوز در اراک کرسی تدریس دارد، مدتی در درس ایشان شرکت می‎کند و اجازه‎نامه‌های علمای نجف را به شیخ عبدالکریم نشان می‎دهد و ایشان همان اجازات را تأیید می‎کند و از آنجا به سمت مشهد می‎رود.
در مشهد، در نقطه آغاز، تدریس علم اصول را شروع می‎کند و برای نخستین بار مبانی میرزای نائینی در زمان حیات خود نائینی به مشهد می‎رسد؛ این در حالی است که فرزند بزرگ مرحوم آخوند خراسانی (آقا میرزا محمد) و شاگرد دیگر آخوند یعنی حاج‌آقا حسین قمی در مشهد کرسی تدریس داشتند و مبانی درسی و فکری آخوند خراسانی در آنجا حاکم بود.

شیوه تدریس مرحوم میرزا چه ویژگی‌هایی دارد؟
از تاریخ تدریس‎های میرزا به خوبی پیداست که سیر مباحث ایشان از سنت‎های رسمی حوزوی آغاز می‎شود، ولی به تدریج با نقد آن اندیشه‎ها مراحل جدیدی را طی می‎کند. در حوزه‎ علم اصول پس از اینکه یک‌دوره کامل مبانی میرزای نائینی را تدریس می‎کند، در دوره دوم سعی می‎کند به صورت مقارن دیدگاه‎های خودش را مطرح کند. در دوره سوم به ارائه اندیشه‎های خاص خودش روی می‌آورد و دستگاه اصولی نسبتا تازه‌ای ارائه می‎کند که هرچند با مبانی اصولی نجف تفاوت دارد، ولی در چهارچوب‎های علم اصول پیرو دیدگاه‎ شیخ انصاری و میرزای نائینی است.
از آثاری که از میرزا برجای مانده می‎توان به ۲ دسته از آن‎ها اشاره کرد: پاره‎ای از آن‎ها تقریراتی مربوط به دوره‎های نخست تدریس ایشان در معارف و اصول است. دسته دوم نوشته‎هایی است که خود ایشان به خامه خویش در دوره آخر حیاتش نگاشته است که آخرین آرا و عصاره اندیشه‎های میرزا را باید در این قبیل آثار بازجست.

امتیازات مباحث معارفی میرزا مهدی اصفهانی را نسبت به سایر مباحث معارف بزرگان تشریح کنید.
همان‎طور که گفتم میرزا مهدی اصفهانی را باید از تبار متکلمان و محدثان شیعه دانست و در مقابل خط فیلسوفان و عارفان قرار داد. میرزا منتقد جدی اندیشه‎های فلسفی و عرفانی است و در مقابل از مبانی کلامی و حدیثی شیعه دفاع می‎کند. البته روش میرزا در نقد اندیشه‌های دیگران، با معیار‌های علمی و با تکیه بر مبانی عقلانی و وحیانی است. به گمانم ۳ نکته اساسی در اندیشه و آثار ایشان وجود دارد که می‎تواند به عنوان امتیازات این شخصیت به حساب بیاید: نکته اول این است که ایشان «روش اجتهادی» را در حوزه عقاید دینی باب می‎کند. همان‎طور که مستحضرید در گذشته تاریخ تشیع، ۲ جریان در درون اندیشه شیعه وجود داشت: یکی جریان محدثان و دیگری جریان متکلمان. جریان محدثان بر میراث وحیانی تکیه می‎کردند، اما کار اجتهادی عمیق و گسترده‌ای روی این میراث انجام نمی‎دادند.
نکته دوم این است که ایشان به صورت توأمان از عقل و وحی بهره می‎گیرد. بر خلاف اتهامی که به میرزا نسبت می‎دهند و وی را اخباری معرفی می‎کنند، هرکس به آثار میرزا مراجعه کند، کاملا روح عقل‎گرایی و توجه به مبانی عقلانی را در آثارش می‎بیند.
امتیاز سوم ارائه دستگاه فکری و معارف منظومه‎ای از شناخت‌های اعتقادی است. بسیاری هستند که در ابوابی از عقاید، رساله‎ها و کتاب‎های علمی و اجتهادی نوشته‎اند و به گره‌گشایی از معضلات فکری پرداخته‌اند و سعی کرده‌اند که همین روش عقلی‌نقلی را پیاده کنند؛ اما اینکه در تمام بخش‎های معارف، آن هم به صورت منسجم، مباحث به هم بافته شده باشند و یک شبکه از گزاره‎های اعتقادی ارائه شده باشد، از امتیاز‌های میرزای اصفهانی است.

گویا ملاقاتی میان مرحوم میرزا و مرحوم حضرت امام (ره) رخ داده و گفت‎وگویی میان آنان صورت گرفته است. در‌این‌باره اگر مطالبی هست، بیان بفرمایید.
نقل‎هایی درباره دیدار امام خمینی (ره) با میرزا مهدی اصفهانی بیان شده است. گویا علی‌رغم اختلاف نظر‎هایی که در باب فلسفه میان ایشان برقرار بود و میرزا هم این تفاوت دیدگاه‌ها را دورادور می‌دانست، ظاهرا در یکی از سفر‌ها که مرحوم امام به مشهد مشرف می‌شوند، در ملاقاتی که به صورت تصادفی در حرم میان آن ۲ رخ می‌دهد، میرزا با وجود تفاوت سنی و جایگاهی که داشته است، در مقابل ایشان تواضع بسیار می‌کند. وقتی اطرافیان سبب این رفتار را از میرزا می‌پرسند، ایشان اشاره می‌کند که حاج آقا روح‌ا... کتاب کشف‌الاسرار را در نقد کتاب اسرار هزارساله نوشته و به دلیل این خدمت، شایسته ستایش و تکریم است. این قضیه نشان می‌دهد که اختلاف میرزا با فلاسفه اختلاف شخصی و اخلاقی نبود؛ و به هر حال حریم فکر و اندیشه را با بحث‌های اخلاقی خلط نمی‌کردند.