تاریخ اقتصادی مشهد از سنگ‌تراشی تا شهری صنعتی | کارمان با «هرکاره» رونق گرفت

نگاهی به تاریخ اقتصادی مشهد که از پیشه سنگ تراشی به یک شهر صنعتی در ۱۰۰ سال اخیر تبدیل شد.

کد خبر: ۳۱۶۰۸۷

تاریخ : ۲۴ بهمن ۱۴۰۳ - ۱۴:۳۹

نوشته

شیرین سیدی | شهرآرانیوز؛ شهر نوغان، پیش از آنکه به‌واسطه دفن پیکر مطهر حضرت‌رضا (ع)، به شهری زیارتی تبدیل شود، وجهه صنعتی و تجاری داشت؛ ماهیتی که همچنان در کنار جایگاه زیارتی‌اش آن را حفظ کرده است. روایت دعای امام‌رضا (ع) برای برکت سنگ‏‌تراشان این شهر را حتما شنیده‏‌اید یا احتمالا در «شاهنامه» اشارات گاه‌وبیگاه فردوسی به ظروف «هرکاره» را دیده‏‌اید که خودش گواه رونق پیشه سنگ‏‌تراشی در مشهد بوده است.

از سوی دیگر، موقعیت جغرافیایی دشت مشهد که میان دو رشته‌کوه قرار دارد و همچون گذرگاهی ویژه، شهر‌های شرق ایران بزرگ را به مرکز متصل می‏‌کند، این منطقه و بازارش را به پایگاهی برای بازرگانان بدل کرده بود. این ظرفیت‏‌ها را در توصیف مقدسی، جغرافی‌دان سده چهارم هجری، از نوغان می‏‌توان دید: «بازار‌ها بر‌گرد جامع‏‌اند؛ در تراشیدن دیگ سنگی ماهرند. مردم تردست‌اند، ولی به کمبود آب گرفتارند.»

با وجود این کمبود آب، کشاورزی در دشت مشهد، به‌ویژه حاشیه کشف‏‌رود، رونق داشت و آن‌چنان بود که این منطقه در حوزه زراعت نیز حرف برای گفتن داشت. زندگی بر پایه کشاورزی و سنگ‏‌تراشی ادامه داشت و حتی یورش‏‌های مغول و تیمور که شهر‌های بزرگ خراسان مثل مرو، نیشابور و تابران توس را ویران کرد، غیرمستقیم به آبادانی مشهد انجامید. مردمان این شهر‌ها که چاره‏‌ای به‌جز مهاجرت نداشتند، مشهد پذیرای آنها شد و این‌چنین جمعیتش رو به فزونی گذاشت تا نیروی کار به‌عنوان یکی از شاخص‌های تولید نیز در آن افزایش یابد.

از دوره صفویه که مذهب شیعه رسمیت یافت و تعداد زائران با سیاست‌های شاهان صفوی رو به فزونی گذاشت، علاوه بر کشاورزی و سنگ‏‌تراشی، قالی‏‌بافی و خدمات اقامتی و رفاهی به زائران نیز به چرخه اقتصاد مشهد اضافه شد. اما وضعیت ناآرام ایران در سده هفدهم میلادی سبب شد از گردونه انقلاب صنعتی در جهان عقب بمانیم و با تأخیر از اواخر سده هجدهم، مشهد اولین‏‌ها را در این حوزه تجربه کرد که در ادامه به آن می‏‌پردازیم.

از صنعت بومی تا فناوری غربی

صنعتی‌شدن مشهد برپایه بهره‏‌وری از تولیدات کشاورزی، با همت تاجران و سرمایه‌گذاران و البته دولت‌مردان حرکتش را آغاز کرد. سال‌۱۲۷۲ خورشیدی کارگاه قالی‏‌بافی عمواوغلی در مشهد تأسیس شد و تا میانه سده چهاردهم خورشیدی همچنان قالی‌بافی، ریسندگی و صنایع وابسته به آن محرک اصلی اقتصادی مشهد بود، به‌طوری‌که تا این زمان نیمی از کارگران مشهد در قالی‏‌بافی فعالیت می‏‌کردند.

اولین مؤسسه بافندگی ایران سال‌۱۳۰۴ خورشیدی توسط یک مهاجر قفقازی در مشهد تأسیس شد. همچنین، در این سال‌ها در کنار دستگاه‏‌های دستی پارچه‏‌بافی و کارگاه‏‌های کوچک نساجی، کارخانه‏‌های کوچک سیگارسازی نیز باتوجه‌به تولید توتون در نزدیکی مشهد، شکل گرفت. یک مورخ فرانسوی در سال‌۱۲۷۸ خورشیدی از فعالیت سه کارخانه سیگارسازی در مشهد خبر داده است.

صنعت دیگری که باتوجه‌به حضور دامداران در مراتع وسیع خراسان در ردیف نخستین کارخانه‏‌های مشهد نشست، صنعت چرم‌سازی بود. حدود سال‌۱۲۷۰ خورشیدی چهار دستگاه دباغی بیرون دروازه نوغان فعال بود، اما از آبان ۱۳۱۰ برپایه فناوری غربی، اولین محصولات کارخانه چرم‏‌سازی «گیلاس» راهی بازار شد. کارخانه «روغن تمیز خراسان» سال‌۱۳۱۲ خورشیدی تأسیس شد تا روغن‌گیری از دانه‏‌های روغنی نیز از شیوه سنتی خارج شود.

بوقی که ساعت مردم مشهد بود

در میان کارخانه‏‌های بزرگ و کوچکی که در دهه دوم سده چهاردهم خورشیدی سر برآوردند، دو کارخانه «قند آبکوه» و «نخریسی خسروی» به نماد صنعت مشهد تبدیل شدند. صدای بوق آنها جزو زندگی مردمی شده بود که حتی در این کارخانه‏‌ها فعالیت نمی‌کردند.

کارخانه قند آبکوه سومین کارخانه قند ایران بود که با کمک مهندسان اهل چک‌اسلواکی در زمینی به‌مساحت حدود ۲۸‌هکتار در زمین‌های آبکوه مشهد در آبان ۱۳۱۵ افتتاح شد. این کارخانه نتیجه تست مثبت کاشت چغندرقند در زمین‏‌های آستان‌قدس‌رضوی بود، زیرا دوبرابر بیشتر از پیش‏‌بینی اولیه از زمین‏‌های آبکوه چغندر برداشت شد و همین امر کشت این محصول و تولید قند را در مشهد افزایش داد.

برای رسیدن به زمان به‌صدا‌درآمدن بوق کارخانه نخریسی، لازم است به عقب‏‌تر برویم و از زمینه‏‌های شکل‏‌گیری آن بگوییم. مشهد بازار مهم پشم خراسان بزرگ بود. سال‌۱۲۹۰ خورشیدی عرضه حدود ۴۵۰ تن پشم در آن ثبت شد، سال ۱۳۰۴ امتیاز دایرکردن کارخانه پشم‏‌بافی به «دانکهوس» آلمانی داده شد و اردیبهشت ۱۳۱۳ هم کارخانه پشم‏‌ریسی و ریسندگی «هارطونیان» در این شهر تأسیس شد.

کارخانه تخصصی پشم‏‌شویی نیز سال ۱۳۱۵ راه‏‌اندازی شد، اما در نهایت، تبلور این عرصه در ظهور کارخانه مدرن «نخریسی خسروی» بود که ساخت آن از سال ۱۳۰۶ شروع و در اسفند ۱۳۱۶ افتتاح شد. این کارخانه حدود ۶.۶ هکتار وسعت داشت و در آن مکانی برای نگهداری کودکان کارگران در نظر گرفته شده بود. نخریسی چنان صنعت کارآمدی شده بود که تا سال ۱۳۵۱ دست‌کم پنج کارخانه مدرن ریسندگی در مشهد فعال شدند.

صنایع باورنکردنی مشهد

کبریت‌سازی از قدیمی‏‌ترین صنایع مدرن ایران است که در تبریز شکل گرفت و شعبه‏‌ای از آن سال ۱۳۰۷ به مشهد آمد. مبل‌سازی نیز با وجود لوکس‌تلقی‌شدن در دوره پهلوی اول در مشهد پا گرفت و جزو صنایع صدساله این شهر است.

صنایع خوراکی نیز در کنار تهیه صنعتی آرد و نان، کمپوت و کنسروسازی، از سال ۱۳۰۸ به‌ابتکار یک یزدی در مشهد شروع به فعالیت کردند. صنعت شکلات‌سازی هم با کارخانه «گلزار» متعلق به کاظم کوزه‌کنانی، از سال‌۱۳۱۱ خورشیدی تأسیس شد و از سال ۱۳۲۷ نیز کارخانه‏‌های نوشابه‌سازی در این شهر دایر شدند و با گسترش شهرنشینی، اولین کارخانه شیر و لبنیات پاستوریزه مشهد نیز دی‌۱۳۴۵ افتتاح شد.

ساخت لوازم صنعتی منزل سال ۱۳۲۰ با تأسیس اولین کارخانه بخاری‏‌سازی در مشهد آغاز شد، اما اوج کارخانجات صنعتی را می‏‌توان در خودروسازی دید که برادران «خیامی» آن را در مشهد بنیان گذاشتند. سال ۱۳۴۸ ساخت کارخانه تولید قطعات اتومبیل در مسیر شاهراه آسیایی مشهد آغاز شد و این کارخانه سال ۱۳۵۲ به بهره‌برداری رسید.

سال ۱۳۵۶ «کارخانجات ایران‌ناسیونال» در مشهد قصدشان را برای تولید فولکس‌واگن اعلام کردند که با تحولات زمان انقلاب این پروژه ناتمام ماند تا گام بزرگ بعدی در تحول صنعتی به سال‏‌های پس از انقلاب اسلامی موکول شود. در واقع از سال ۱۳۶۲ با آغاز ساخت شهرک صنعتی توس مشهد در کیلومترپانزده جاده مشهدقوچان، حساب کارخانه‏‏‌ها آرام‌آرام از مشهد جدا شد و صنعت از شهری که در حال گسترش بود، فاصله گرفت. شهرک صنعتی توس اکنون ۴۰۱ هکتار مساحت دارد و گروه‏‌های تولیدی برق و الکترونیک، پلاستیک، خدماتی، سلولزی، شیمیایی، غذایی، فلزی، خدماتی، نساجی و... در آن فعالیت می‏‌کنند.

{$sepehr_key_107620}

خدمات گردشگری، بال اقتصاد مشهد

هتل‏‌ها و مراکز اقامتی در شهری که اقتصادش در وهله اول حول زیارت می‏‌گردد، یک کانون مالی مهم هستند. بر این اساس، با آغاز حرکت به‌سمت شهرسازی مدرن در ابتدای سده چهاردهم خورشیدی، ساخت مهمان‌خانه یا هتل‏ نیز شروع شد. هتل «توس» را که تیر ۱۳۰۰ پذیرای سه مهمان روس بوده است، می‏‌توان از اولین هتل‏‌های مشهد دانست.

همچنین بنا به گزارش «مکتب شاپور» تا سال ۱۳۱۴ دو هتل «پارس» و «شرق» در خیابان پهلوی (امام‌خمینی (ره) کنونی) و همچنین ۳۱ مسافرخانه، یک پانسیون و هفت کافه و رستوران در مشهد فعال شده بودند. در سال‌های پایانی دهه ۳۰، با آمدن قطار و افزایش مسافران، تعداد هتل‏‌ها و مسافرخانه‏‌ها هم افزایش یافت. سال ۱۳۵۳ مشهد شش هتل درجه‌یک و ۹ هتل درجه‌دو و ۲۹ هتل درجه‌سه داشت. در سال‌های پایانی سده چهارده خورشیدی این تعداد به دویست هتل یک تا پنج‌ستاره رسید.

در بخش پایانی، اما باید از بازرگانان و بازار‌های مشهد یاد کرد که این اقتصاد را پویا نگه داشته‏‌اند. کتاب «تاریخ اقتصادی مشهد» که بخش عمده اطلاعات این جستار نیز بر پایه آن نگاشته شده، از ۴۶ بازرگان برجسته مشهد در دوره ناصرالدین‌شاه تا انقلاب اسلامی نام برده است که صنف یا تجارت‌خانه‏‌ای را مدیریت می‏‌کرده‌اند.

در همین دوره بود که بازار بزرگ شهر از سرشور تا طبرسی (جنوب تا شمال شهر) و حتی در قالب بازار زنجیر در جوار ابنیه حرم‌مطهر امام‌رضا (ع) به‌مثابه شریانی حیات‌بخش از قرن‏‌ها پیش در جریان بوده است. با ساخت فلکه اول و دوم حضرتی، خیابان‏‌های جدید به چند تکه تقسیم شدند و اکنون بازمانده آن را در قالب بازار‌های سرشور و فرش می‏‌توان دید. پاساژ‌ها و فروشگاه‏‌های بزرگ نیز جانشین سرا‌ها و تیمچه‏‌های سنتی شدند.