نخستین مرثیه‌سرای شعر عاشورایی در ادبیات فارسی که بود؟

محمد مرادی شاعر، منتقد ادبی و استاد دانشگاه در سلسله یادداشت‌هایی که در کانال شخصی خود منتشر می‌کند، به بررسی «شعر عاشورایی» پرداخته و این گونه شعر را از آغازین قدم‌های شعر فارسی پیگیری کرده است.

کد خبر: ۳۴۴۷۱۷

تاریخ : ۲۲ تير ۱۴۰۴ - ۱۳:۱۴

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، دقیق شدن در لحظات و دقایق و ظرایف شعر عاشورایی، از ویژگی‌های یادداشت‌های مرادی است که خواندن آن را برای علاقه‌مندان به ادبیات و شعر عاشورایی مغتنم می‌کند.

مرادی در دومین قسمت از این یادداشت‌ها، به پیشتازی کسایی مروزی در شعر عاشورایی و مرور قصیده ۵۰ بیتی او درباره عاشورا و امام حسین (ع) پرداخته است.

در تاریخ شعر عاشورایی فارسی، کسایی مروزی را نخستین مرثیه‌سرا به شمار می‌آورند. این لقب بر اساس معدود ابیات باقی‌مانده از سده چهارم، به او نسبت داده شده و یادآور قصیده‌ای است که او در پیوند با عاشورا سروده است.

کسایی شاعر شاخص ادبیات دینی و همچنین شاعر وصف و طبیعت، بر اساس اسناد موجود در سال ۳۴۱ متولد و پس از ۳۹۱ درگذشته است. از او تنها حدود سیصد بیت شعر بر جای مانده، اما جایگاهش در ادب فارسی به حدی درخشان بوده که تا قرن‌ها، شاعران از او به نیکی یاد می‌کرده‌اند.

هرچند نظر صاحب کتاب النقض را که همه دیوان او را مناقب حضرت رسول (ص) و آل ایشان دانسته، نمی‌توان پذیرفت، این اندازه مشخص است که او شاعری مذهبی بوده، چنانکه عوفی نیز در لباب‌الالباب آشکار به این نکته اشاره کرده است.

مرثیه عاشورایی کسایی، قصیده‌ای پنجاه‌بیتی است که به طور کامل، در جنگ تتمه خلاصه‌الاشعار تقی کاشانی (نسخه بانکی پور پتنه) ضبط شده؛ البته ابیات ابتدایی آن در مجمع‌الفصحا و بیت‌هایی از آن نیز در لغت فرس و ترجمان‌البلاغه نقل شده است.

در بیست و پنج بیت آغازین این قصیده، کسایی به وصف زیبایی‌های طبیعت و بهار پرداخته و سپس از بیت بیست و ششم از تغزل و وصف برائت جسته و به مقتل گریز زده است:

{$sepehr_key_136526}

بیزارم از پیاله، وز ارغوان و لاله

ما و خروش و ناله، کنجی گرفته ماوا

دست از جهان بشویم، عز و شرف نجویم

مدح و غزل نگویم، مقتل کنم تقاضا

میراث مصطفی را فرزند مرتضی را

مقتول کربلا را تازه کنم تولا (دیوان کسایی)

در ادامه، این شعر کاملاً به شیوه مقاتل موجود نزدیک می‌شود، به گونه‌ای که تاثیرپذیری کسایی از این دست آثار، به‌وضوح در توصیفات و تعابیر دیده می‌شود:

آن میر سر بریده، در خاک خوابنیده

از آب ناچشیده، گشته اسیر غوغا

تنها و دلشکسته، بر خویشتن گرسته

از خان‌ومان گسسته، وز اهل بیت آبا (دیوان کسایی)

در این قصیده کسایی بر شمر و سنان لعنت می‌فرستد و یزید را نکوهش می‌کند:

بی‌شرم شمر کافر، ملعون سنان ابتر

لشکر زده بر او بر، چون حاجیان بطحا

... صفین و بدر و خندق، حجت گرفته با حق

خیل یزید احمق، یک‌یک به خون کوشا (دیوان کسایی)

در این مقتل منظوم، نخست‌بار در ادب فارسی از علی اصغر (ع)، حضرت زینب (س) و شهربانو (س) نیز یاد شده است:

آن پنج‌ماهه کودک، باری چه کرد ویحک

کز پای تا به تارک، مجروح شد مفاجا

آن زینب غریوان، اندر میان دیوان

آل زیاد و مروان نظاره گشته عمدا… (دیوان کسایی)

در مجموع، این شعر به عنوان نخستین مقتل فارسی که حدود ۱۱۰۰ سال پیش سروده شده، جایگاهی ویژه در تاریخ ادب عاشورایی دارد.