نگاهی به عمارت ۷۴ ساله شهرداری مشهد | بلدیه ارض اقدس

ساخت و توسعه عمارت چهارطبقه سفید‌رنگ شهرداری مشهد واقع در میدان اصلی شهر، فرایندی بود که ۶۷‌سال به طول انجامید؛ از خرید اراضی و آغاز ساخت در سال ۱۳۱۸ تا پایان ساختمان توسعه در سال ۱۳۸۵ خورشیدی. ساختمانی که اسکان در آن به حدود چهل سال اجاره‌نشینی و خانه‌به‌دوشی مدیران شهری پایان داد. گزارش پیش رو نقبی است بر تاریخ ساخت و روزگار از‌سر‌گذشته ساختمان شهرداری بر پایه اسناد «سامانه جامع اسناد تاریخ و توسعه شهر مشهد».

کد خبر: ۳۴۹۸۳۰

تاریخ : ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۳:۱۱

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ پس از اینکه شهرداری میدان ارگ را فروخت، در نیمه دوم سال ۱۳۱۸ خورشیدی، ساخت عمارت خود را آغاز کرد. طبق فهرست بنا‌های دوره رضاشاه در مشهد، ساخت عمارت شهرداری در میدان شاه (میدان شهدا) توسط مهندس پلاک (احتمالا اهل آلمان) و تحت سرپرستی معززعطاردی، رئیس ساختمان مشهد، در مساحت حدود ۱۵۵ هزار مترمربع آغاز شد و تا یک سال بعد ادامه داشت، اما حوادث سال ۱۳۲۰ خورشیدی، یعنی آغاز جنگ جهانی دوم و اشغال ایران و مشهد توسط قوای متفقین سبب شد فعالیت‏‌های عمرانی تحت‌تأثیر این رویداد قرار بگیرد و اولویت‏‌های مملکت و البته شهر مشهد تغییر کند. به همین دلیل این ساختمان ناتمام ماند.

توصیف نوه سالار مؤید، دومین شهردار مشهد، در تابستان‌۱۳۲۰ از این ساختمان، گویای احوال آن است؛ حسین مسعودی که در این زمان دانشجویی جوان بود و پس از سیزده سال به مشهد بازمی‌گشت، بالا‌خیابانِ آن روزگار را چنین توصیف کرده است: «وارد بالاخیابان می‌‏شویم‌... مقداری پیش می‏‌رویم؛ به میدانی می‌‏رسیم که در یک طرف میدان عمارت بتنی مسلح نیمه‌کاره‌ای دیده می‌‏شود. شنیدیم که برای یکی از ادارات دولتی ساختمان می‏‌شود، ولی بعد‌ها به ما گفتند که می‏‌خواسته‌‏اند برای تمام ادارات دولتی در این نقطه شهر جا بسازند و گویا این نقشه به‌هم خورده است. در وسط میدان مجسمه‌ای در لفافه پیچیده، دیده می‏‌شود. می‏‌گویند مجسمه اعلی‌حضرت است و وقتی افتتاح خواهد شد که این میدان و خیابان‏‌های اطرافش سر‌و‌صورتی بگیرد. این‌طور که من می‌‏بینم تا ۱۰ سال دیگر هم افتتاح نمی‏‌شود.»

این ساختمان بتونی که در سمت شرقی و مرکزی (حاشیه خیابان ارگ و میدان مجسمه) در دو طبقه و در بخش غربی (خیابان دانشگاه) در چهار طبقه ساختمان شده بود، تا پایان دهه ۲۰ خورشیدی به همان صورت رها شد. البته در سال‌۱۳۲۶، پس از رفتن ارتش شوروی، تلاشی برای اتمام این مجسمه صورت گرفت ولی به جایی نرسید تا اینکه اسدا... قهرمان، شهردار مشهد، از آبان ۱۳۲۸ تا بهمن ۱۳۲۹، آگهی مناقصه تکمیل بخش شرقی این عمارت را در ۲۹ تیر ۱۳۲۹ خورشیدی منتشر کرد.

پیروز این مناقصه، پدر یکی از شهرداران مشهد پس از انقلاب اسلامی بود؛ «علی‌‏اکبر عصاران‌دربان»، پدر محمد عصاران‌دربان (شهردار مشهد در سال‏‌های ۱۳۶۶ تا ۱۳۶۸ خورشیدی). او قرارداد اتمام دواشکوب (طبقه) سمت شرقی عمارت جدید شهرداری را روز ۲۶‌شهریور‌ماه با شهردار وقت مشهد بست. این مقاطعه‏‌کار که خود مالک کوره آجرپزی هم بود، توافق کرد با بهای ۶۷۰ هزار ریال طی چهار‌ماه‌و‌نیم این قسمت را تکمیل کند. از سوی شهرداری نیز مهندس «زینل‏نیا» ناظر اجرای این پروژه بود. طبقه اول ساختمانی که به او سپرده شد در مرحله سفت‌کاری و طبقه دوم آن تنها به‌صورت نیمه‏‌کاره دیوارچینی شده بود.

یکی از چالش‏‌های مقاطعه‏‌کار و مسئولان شهرداری کیفیت آجر‌های به‌کار‌رفته بود؛ موضوعی که حتی به تعطیلی موقت پروژه هم انجامید. ۲۰ مهرماه که هنوز یک ماه از آغاز کار نگذشته بود، مهندسان شهرداری به سبب کیفیت مصالح به‌کار‌رفته در آجرچینی توسط مقاطعه‌‏کار از ادامه کار تا تأمین مصالح مرغوب جلوگیری می‏‌کنند. البته تا دو روز بعد این توقف عملیات ساختمانی فقط محدود به بخش آجرچینی پروژه می‏‌شود و آهک‌‏مالی ادامه می‌‏یابد.

در نهایت ۲ آبان‌ماه و پس از تغییر آجر‌های تهیه‌شده، این فرایند هم مجدد آغاز می‌‏شود و تا پایان آذرماه این بخش مهم طرح تقریبا به پایان خود می‌‏رسد ولی سرمای هوا سبب می‌‏شود دیگر اقدامات محقق نشود؛ بنابراین یک بار مدت قرارداد تا پایان سال ۱۳۲۹ تمدید می‌‏شود ولی از‌آنجا‌که بخش‌‏های باقی‌مانده همچون رومالی ساختمان و رنگ‌‏آمیزی برای قوام یافتن، نیاز به آب‌و‌هوای مناسب داشت، به‌ناچار بار دیگر این قرارداد را تمدید می‏‌کنند. در کنار این عوامل که گلایه شهرداری را از زمان‌بندی نامناسب مقاطعه‏‌کار در پی داشت، عصاران نیز از پرداخت نشدن بموقع صورت‌وضعیت‌ها و همچنین تصمیم یک‌باره برای بتون‏‌ریزی کف که زمان پروژه را افزایش می‏‌داد شکایت داشت.

از ۲۸ فروردین‌ماه عبدالوهاب اقبال مسئولیت شهرداری مشهد را به عهده می‏‌گیرد. او در اولتیماتومی به پیمانکار از او می‏‌خواهد ساختمان را تا نیمه‌اردیبهشت‌ماه تحویل دهد. از طرف دیگر، مناقصه لوازم برقی (از سیم وکلید و پریز تا لوستر و زنگ اخبار) ۳۱ فروردین ماه برگزار و ۱۱ اردیبهشت‌ماه قرارداد با الکتریکی نورافشان بسته می‌شود. مناقصه در و نرده‏‌های عمارت هم روز ۱۸ اردیبهشت برگزار ‏شد؛ بنابراین این زمان هم محقق نگشت. پس از این اقدام در تیرماه رنگ‏‌آمیزی ساختمان هم انجام شد و در نهایت سوم مردادماه‌۱۳۳۰، پیمانکار اتمام پروژه را اعلام کرد.

روز دهم مرداد‌ماه هم مقرر می‌شود که شهرداری به ساختمان جدید منتقل شود؛ اما پیمانکار می‌خواهد کمیسیونی تشکیل و طی آن تحویل موقت انجام شود. این کمیسیون صبح روز جمعه، ۱۲ مردادماه، در محل عمارت برگزار و ساختمان تحویل شهرداری و عصر همان روز هم اثاث‏‌کشی به ساختمان جدید انجام می‏‌شود.

۱۳ مردادماه‌۱۳۳۰ شهرداری به ساختمان جدید نقل‌مکان کرده بود. در این تاریخ عبدالوهاب اقبال، نامه‏‌ای به انجمن شهر نوشته و به این انتقال اشاره کرده است. روزنامه خراسان نیز خبر نقل مکان شهرداری را چنین نوشته است: «ساختمان جدید که برای شهرداری از چندی قبل بنا شده است، چون قسمتی از آن فعلا نیازمندی شهرداری را مرتفع می‌‏سازد، خاتمه یافته است؛ لذا در آخرین ساعت [کاری]روز پنجشنبه، ۱۱ مرداد، شهردار تصمیم انتقال شهرداری را به عمارت جدید گرفت و بعدازظهر پنجشنبه و جمعه تمام تشکیلات اداری و کلیه شعبات شهرداری به محل جدید انتقال یافت و این سرعت‌عمل و فعالیت در شهرداری بی‏‌سابقه بود.»

به‌این‌ترتیب در یک عصر گرم جمعه، طلسم ساختمان شهرداری شکسته می‌شود و بالاخره مسئولان شهری مشهد در ساختمان متعلق به خود اسکان می‌یابند. پس از این در چند‌مرحله تکمیل و توسعه این ساختمان ادامه پیدا می‌کند. در نیمه دهه ۳۰ قرن ۱۴ خورشیدی بخش غربی تکمیل و در پایان دهه‌۴۰ دو طبقه فوقانی بخش شرقی ساخته می‌شود. در اوایل دهه ۸۰ نیز ساختمان توسعه را در پشت این ساختمان آغاز می‌کنند که شرح هر‌کدام از آن ها خود برگی از خاطرات این ساختمان ۹۶ ساله است.

{$sepehr_key_142189}