مسجد پنج‌گنبدی به یاد «دوات‌دار» دربار صفوی

به توصیه محراب‌خان بعد از فوتش بیشتر اموال او وقف شد

کد خبر: ۳۸۰۴

تاریخ : ۳۱ مرداد ۱۳۹۸ - ۰۲:۲۹

نوشته

المیرا منشادی - محراب‌خان، دوات‌دار دربار صفوی، همان اندازه که گرفتن دوات جلو شاه برایش مهم بود، خدمت به مردم و امنیت آن‌ها را هم ضروری می‌دانست. شاید به همین دلیل بود که بعد از فوتش اموالش را وقف کردند؛ از مسجد و آب‌انبار بگیرید تا بیمارستان مخصوص جذامیان که همه به نام واقفش یعنی محراب‌خان به یادگار مانده است. در میان تمام وقفیات او مسجد محراب‌خان در محله نوغان به دلیل چند مرتبه بازسازی در دوره‌های مختلف، هنوز هم سر پاست. این هفته به بهانه روز مسجد سراغ این وقف بزرگ محراب‌خان رفته‌ایم؛ مسجدی که ویژگی‌های زیادی داشته و دارد و هنوز هم نام و یاد محراب‌خان در آن زنده است. مسجدی که زائران امام‌رضا(ع) ساعتی را در آن استراحت می‌کنند.

محراب‌خان، والی خیر مشهد و مرو
از محراب‌خان اطلاعات زیادی در دست نیست. تمامی اطلاعات ما به چند صفحه تاریخی که تاریخ‌نویسان مشهدی نگاشته‌اند، خلاصه می‌شود. بر اساس همین اطلاعات، او یکی از رجال بزرگ عصر صفوی و از کارگزاران دربار بوده است. او از دوات‌داری شاه در سال 1011قمری به حکومت مشهد رسید. 7سال در مشهد حکومت کرد و بعد از آن به مرو رفت و تا زمان فوتش والی و حاکم این شهر بود. محراب‌خان در مدت امیری بر مشهد ابنیه و عمارات خیری هم از خود به جا گذاشت و بنا بر کتاب «منتخب التواریخ» مسجد محراب‌خان در محله نوغان، حوض‌انبار و قلعه محراب‌خان، بیمارستان و آسایشگاه جذامیان و دیگر ابنیه خیریه در مشهد را او ساخته است.
محراب‌خان قاجار (قاجار به دلیل نسبت او با ایلی به همین نام بود که از آسیای میانه به ایران آمدند و شاه عباس بزرگ به گرگان امروزی کوچشان داد) در سال 1032 درگذشت و جسدش را از مرو به مشهد آوردند و در حرم امام رضا(ع) دفن کردند. او را در امور دولتی و حکومتی مرد بسیار لایقی می‌دانستند که از مراتب پایین به مقام‌های بالا رسیده بود.

نجات مشهدی‌ها از یورش ازبک‌ها
ماندگاری نسل مشهدی‌ها مدیون سرداری به نام محراب‌خان است که اگر در دشت خاوران مقابل ازبک‌ها نمی‌ایستاد، مشهدی‌ها هم مانند نیشابوری‌ها قتل عام می‌شدند. در سال 1026قمری، زمانی که ازبکان هوس حمله به ایران را کردند و بر سر راه خود شهرها و روستاهای زیادی را نابود کردند، به نزدیک مشهد که رسیدند با سپاه بزرگ محراب‌خان روبه‌رو شدند و با شکست سنگین از ایران می‌روند. البته این آخرین باری نبود که محراب‌خان جلو ازبکان ایستاد. او در سال‌های حکومتش در مشهد و مرو بارها جلو ازبکان در دشت خاوران ایستاد و می‌توان گفت که پیش جنگ و قراول امنیت شهرهای خراسان و مشهد بود.

مسجد پنج‌گنبدی که نشان مشهد بود
مسجد محراب‌خان یکی از وقفیات بزرگ این دولتمرد دربار صفوی است که درست در سال فوت او، یعنی 1032قمری ساخته شده است. این مسجد در نزدیکی دروازه نوغان و بنا بر معماری آن دوره بنا شد. این مسجد در ابتدای ساختش 5 گنبد داشته است که گنبدهایش قبل از رسیدن به دروازه شهر خودنمایی می‌کرده و نشان مسافران برای رسیدن به مشهد بوده است. این گنبدها امروزه خراب شده و به جای آن سقف شیروانی ساخته شده است. این مسجد 408ساله چندبار بازسازی شده که آخرین آن 49سال پیش بوده است. در آخرین بازسازی آن سنگ قبری در زیرزمین مسجد بدون نام و نشان کشف شده است که قدیمی‌های این محله می‌گویند امکان دارد در این مسجد فرد بزرگی دفن شده باشد.

محراب‌خان با وقفیاتش زنده است
مسجد پنج‌گنبد محراب‌خان که یادگار اوست و یکی از مساجد مهم مشهد در گذشته‌های دور محسوب می‌شد، هنوز هم پابرجاست و درهایش شبانه‌روز به روی مسافران و نمازگزاران باز است، اما چند برنامه محدود در آن برگزار می‌شود و این روزها بازسازی دیگری در آن برای تعمیر درِ ورودی آغاز شده است.
گفتنی است؛ بیمارستان و آسایشگاه جذامیان و همچنین یک مزرعه در شمال‌شرق مشهد که وقف روضه رضویه می‌باشد، با نام محراب‌خان به یادگار مانده است.