مروری بر چهار سال برگزاری جشنواره فیلم فجر در قرن جدید | از حضور جواد عزتی تا پروژه سنگین ابراهیم حاتمی‌کیا

جشنواره فیلم فجر به عنوان مهمترین رویداد سینمایی کشور در سال‌های اخیر با ورود به قرن جدید، دوره‌ای متفاوت را پشت سر گذاشته است؛ دوره‌ای که می‌توان گفت هر یک از چهار سال آن به‌شدت تحت تاثیر شرایط اجتماعی زمان خود قرار داشته‌اند.

کد خبر: ۳۸۹۴۵۲

تاریخ : ۱۰ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۷:۰۲

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، از نخستین سال که جشنواره در سایه شیوع بیماری کرونا و با رعایت پروتکل‌های سخت‌گیرانه برگزار شد تا سال گذشته که تحولات پس از انتخابات زودهنگام و انتخاب رئیس جدید سازمان سینمایی، تغییرات گسترده‌ای را در روند برگزاری جشنواره رقم زد.

در این چند سال هم نام برخی فیلم‌های توقیفی همچون «قاتل و وحشی» پیوسته در جشنواره تکرار شد و هم در دوره چهل و سوم پس از مدت‌ها بخش خارج از مسابقه با چند فیلم درگیر حاشیه برگزار شد که رنگ و لعاب متفاوتی به چشنواره بخشید.

اکنون و در آستانه برگزاری چهل‌وچهارمین دوره جشنواره فیلم فجر، تاثیر شرایط اجتماعی خاص این دوره نیز همچون سال‌های گذشته کاملا ملموس به نظر می‌رسد. با توجه به چند روز باقی‌مانده تا آغاز این رویداد سینمایی که هر ساله توجه سینماگران، هنرمندان، منتقدان و مخاطبان را به خود جلب می‌کند. در این گزارش مروری داریم بر مهمترین اتفاقات دوره‌های چهلم تا چهل‌وسوم جشنواره ملی فیلم فجر.

دوره چهلم؛ دوران حذف‌های جنجالی و درخشش حجازی‌فر

دوره چهلم جشنواره فیلم فجر هم‌زمان با روی کار آمدن دولت سیزدهم و در پی آن، تغییرات گسترده در بدنه سینمایی کشور برگزار شد. این دوره در حالی به وقوع پیوست که کشور همچنان تحت تاثیر شیوع بیماری کرونا قرار داشت و همین مسئاله تمامی بخش‌های جشنواره را تحت‌الشعاع قرار داده بود.

این شرایط مانع استقبال اقشار مختلف سینماگران، هنرمندان و مخاطبان از این رویداد مهم سینمایی کشور نشد، زیرا به نظر می‌رسید با توجه به گذشت حدود دو سال از حاکم بودن شرایط شیوع بیماری کووید ۱۹ در کشور، به نوعی اکثر افراد جامعه به همزیستی مسالمت آمیز با این بیماری در چارچوب رعایت پروتکل‌های بهداشتی روی آورده بودند.

از سویی دیگر یکی از مهمترین و جنجالی‌ترین ویژگی‌های این دوره، حذف‌های مکرری بود که زمزمه‌های آن حتی پیش از آغاز جشنواره مطرح شده بود. سال ۱۴۰۰ یکی از معدود دوره‌های جشنواره فیلم فجر در سال‌های اخیر بود که در ترکیب هیات داوران آن حتی یک زن نیز حضور نداشت؛ موضوعی که در شرایط وجود زنان هنرمند و متخصص واجد صلاحیت، با واکنش‌ها و انتقاد‌هایی همراه شد. از دیگر حذف‌های خبرساز پیش از آغاز جشنواره، انصراف خودخواسته مسعود کیمیایی بود.

این کارگردان باسابقه چند روز مانده به آغاز جشنواره، در نامه‌ای اعلام کرد به دلیل حضور گسترده فیلم‌اولی‌ها و رقابت آنها در بخش اصلی، از شرکت در این دوره انصراف می‌دهد. تصمیمی که به نوعی اعتراض به سیاست حذف بخش «نگاه نو» تلقی شد.

حذف بخش نگاه نو، که با هدف ایجاد رقابتی عادلانه برای فیلم‌سازان جوان شکل گرفته بود، یکی از مهمترین تصمیمات مدیریتی این دوره به شمار می‌رفت. بر اساس این تصمیم، تمامی فیلم‌اولی‌ها به بخش مسابقه اصلی راه یافتند؛ اقدامی که از نگاه منتقدان می‌توانست شرایط نابرابری را برای کارگردانان جوان در رقابت با سینماگران باسابقه ایجاد کند. با این حال، مسئولان جشنواره این تصمیم را در راستای «جوان‌گرایی» دانسته و آن را از نقاط قوت چهلمین دوره عنوان کردند.

در این دوره از میان ۲۲ فیلم حاضر در بخش اصلی، هفت اثر فیلم‌اولی بودند که یکی از آنها موفق شد عنوان بهترین فیلم جشنواره را به دست آورد. فیلم «موقعیت مهدی» به کارگردانی هادی حجازی‌فر، نخستین اثر بلند سینمایی او، توانست سیمرغ بلورین بهترین فیلم را از آن خود کند و به‌نوعی مهر تاییدی بر رویکرد حمایتی جشنواره از فیلم‌سازان جوان باشد.

علاوه بر «موقعیت مهدی»، فیلم‌هایی همچون «علف‌زار»، «بدون قرار قبلی»، «بی‌رویا» و «ملاقات خصوصی» نیز از جمله آثاری بودند که در چهلمین دوره جشنواره فیلم فجر توجه منتقدان و مخاطبان را به خود جلب کردند.

{$sepehr_key_185490}

دوره چهل‌ویکم؛ سال سیاسی فجر و حضور متفاوت «غریب»

تنها یک سال از استقرار دولت سیزدهم در مقام اجرایی کشور و آغاز فعالیت سازمان سینمایی گذشته بود که کشور با بحرانی اقتصادی ـ اجتماعی مواجه شد. از شهریور ۱۴۰۱، ایران شرایط خاصی را پشت سر گذاشت که بر اغلب حوزه‌ها تاثیرگذار بود و در این میان، جشنواره فیلم فجر نیز که با فاصله‌ای حدود پنج ماه از این تحولات برگزار شد، تحت‌الشعاع این فضا قرار گرفت.

یکی از مهمترین پیامد‌های این شرایط، تحریم جشنواره توسط برخی چهره‌های برجسته سینمایی بود؛ مساله‌ای که تاثیر محسوسی بر فضای جشنواره و میزان استقبال از آن گذاشت. در همین راستا، بخشی از سخنان محمدرضا شهیدی‌فرد، مجری مراسم اختتامیه، بازتاب گسترده‌ای یافت؛ جایی که او اعلام کرد هنرمندانی که امسال جشنواره را تحریم کرده‌اند، به‌زودی به این رویداد بازخواهند گشت.

نشانه‌های تاثیر این تحریم را می‌شد در سخنان برخی هنرمندانی که برای دریافت جوایز خود روی صحنه می‌آمدند نیز مشاهده کرد؛ سخنانی که در مواردی رنگ‌وبوی اعتراضی به خود گرفته بود.

فارغ از مساله تحریم، چهل‌ویکمین دوره جشنواره فیلم فجر با رویداد‌های مهم دیگری نیز همراه شد. بازگشت بخش «نگاه نو» از جمله تصمیماتی بود که پس از حذف ناگهانی آن در دوره قبل و واکنش‌های گسترده، در این دوره اجرایی شد. همچنین انتخاب فیلم «سینما متروپل» به کارگردانی محمدعلی باشه‌آهنگر به عنوان بهترین فیلم جشنواره، با انتقاد‌هایی از سوی برخی منتقدان همراه شد؛ منتقدانی که این اثر را شایسته دریافت این عنوان ندانسته و داوری جشنواره را به انتخابی غیرتخصصی متهم کردند.

در میان ۲۴ فیلم حاضر در بخش اصلی جشنواره، علاوه بر «سینما متروپل»، آثاری همچون «کت چرمی» با بازی جواد عزتی، «جنگل پرتقال»، «یادگار جنوب» و «اتاقک گلی» نیز با استقبال قابل‌توجهی از سوی منتقدان و مخاطبان مواجه شدند. همچنین فیلم «غریب» به کارگردانی بهروز افخمی، که روایتگر زندگی شهید محمد بروجردی و مبارزات او با گروهک‌های تروریستی در کردستان است، از جمله آثار شاخص این دوره به شمار می‌رفت.

{$sepehr_key_185491}

دوره چهل‌ودوم؛ بالاخره نوبت به جواد عزتی رسید

در چهل‌ودومین دوره جشنواره فیلم فجر، همزمان با فروکش‌کردن ناآرامی‌های اجتماعی و استقرار نسبی مدیران فرهنگی، جشنواره پس از یک سال فضای پرتنش، جان تازه‌ای گرفت. با این حال، این دوره نیز همچون سال‌های پیش، بی‌تاثیر از سیاست‌های مدیران وقت سینمایی نبود. محمد خزاعی، مدیر وقت سازمان سینمایی، سیاست «افزایش حداکثری» را در اغلب حوزه‌ها در پیش گرفته بود؛ سیاستی که یکی از نمود‌های اصلی آن، افزایش تعداد سالن‌های سینما در دوران مدیریت او بود.

این رویکرد کمی، در نخستین دوره ثبات مدیریتی خزاعی و هم‌زمان با حضور فیلم‌هایی که پروانه ساخت خود را در دوران مدیریت او دریافت کرده بودند، به‌طور مستقیم در جشنواره نیز بازتاب یافت. در اتفاقی کم‌سابقه، حدود ۳۸ فیلم در این دوره به نمایش درآمدند که از میان آنها، ۲۲ فیلم در بخش مسابقۀ اصلی، ۱۲ فیلم در بخش «نگاه نو» و ۴ انیمیشن حضور داشتند.

پس از استقبال از انیمیشن «بچه‌زرنگ» در دوره پیشین، در این دوره تعداد آثار انیمیشنی نیز افزایش یافت؛ آن هم در شرایطی که همواره بر سر حضور این گونه سینمایی در جشنواره فجر مناقشاتی وجود داشته است.

افزون بر این، تعداد سانس‌های نمایش و استان‌های میزبان جشنواره در سطح ملی نیز افزایش پیدا کرد؛ موضوعی که خزاعی بار‌ها از آن به‌عنوان یکی از دستاورد‌های مهم این دوره یاد کرده بود. در کنار افزایش تعداد فیلم‌ها، سانس‌ها و استان‌های میزبان، از «تنوع ژانری» نیز سخن گفته شد؛ هرچند تمرکز اصلی جشنواره بر ۲ ژانر کمدی و انیمیشن، به‌سختی می‌توانست مصداقی کامل از تنوع در میان ژانر‌های هشت‌گانه سینمایی به شمار آید. با این حال، برخی این روند را مقدمه‌ای برای حضور پررنگ‌تر سایر ژانر‌ها در دوره‌های بعد ارزیابی کردند.

با وجود این افزایش‌های کمی، بسیاری از منتقدان، چهل‌ودومین دوره جشنواره را فاقد ارتقای مطلوب در کیفیت آثار دانستند. نبود مضامین تازه، تکرار سوژه‌های آشنا، سهم قابل‌توجه فیلم‌های ارگانی، حذف یکی از آثار به دلیل کم‌دقتی در فرایند گزینش و در نهایت انتخاب‌های بحث‌برانگیز هیئت داوران، از جمله مهمترین دلایل ضعف کیفی این دوره عنوان شد.

در این میان، فیلم «بی‌بدن» با روایتی آشنا از یک پرونده واقعی قتل، به یکی از جنجالی‌ترین آثار این دوره تبدیل شد. این فیلم با وجود ظرفیت بالای جذب مخاطب ـ که در اکران عمومی و فروش قابل‌توجه آن نیز مشهود بود ـ به دلیل برخی بی‌توجهی‌ها در فرایند انتخاب، از بخش مسابقۀ اصلی کنار گذاشته شد؛ تصمیمی که با انتقاد‌های گسترده‌ای همراه شد و واکنش‌هایی از جمله اعتراض الناز شاکردوست، بازیگر این فیلم را در پی داشت.

از سوی دیگر، فیلم «صبح اعدام» به کارگردانی بهروز افخمی، برخلاف بی‌بدن، این بار به دلیل توجه ویژه هیات داوران، با نقد‌هایی روبه‌رو شد. این فیلم که روایتی متفاوت از ساعات منتهی به اعدام طیب حاج‌رضایی ارائه می‌داد، سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی را برای افخمی به ارمغان آورد؛ انتخابی که به دلیل کیفیت اثر و همچنین ضرورت حمایت از کارگردانان جوان، از سوی بخشی از منتقدان غیرقابل‌توجیه دانسته شد.

در کنار این حاشیه‌ها، انتخاب جواد عزتی به عنوان بهترین کارگردان بخش «نگاه نو» از دیگر اتفاقات قابل‌توجه این دوره بود؛ انتخابی که امید‌هایی را نسبت به توجه بیشتر جشنواره به سینمای کمدی و ارتقای کیفیت آن در سال‌های آینده ایجاد کرد. همچنین آثاری همچون «مجنون» ـ برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم ـ و «آپاراتچی» و «تابستان همان سال» نیز از جمله آثار مورد توجه چهل‌ودومین جشنواره فیلم فجر بودند.

{$sepehr_key_185492}

دوره چهل‌وسوم؛ یکه‌تازی فیلم‌های بخش ویژه جشنواره

در ادامه تاثیرگذاری شرایط اجتماعی ـ سیاسی بر وجوه مختلف جشنواره ملی فیلم فجر، این‌بار رخدادی پیش‌بینی‌نشده بار دیگر ساختار اجرایی نهاد‌های متولی فرهنگ و سینما را دستخوش تغییر کرد. شهادت رئیس‌جمهور دولت سیزدهم، کشور را با برگزاری انتخابات زودهنگام مواجه ساخت و در پی آن، ساختار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان سینمایی نیز دستخوش تغییراتی شد.

در این میان، انتخاب رائد فریدزاده به‌عنوان رئیس جدید سازمان سینمایی در ابتدا با انتقاد‌هایی همراه بود؛ انتقاد‌هایی که سبب شد او جشنواره چهل‌وسوم را به‌عنوان نخستین میدان آزمون مدیریتی خود در نظر گیرد. فریدزاده با انتخاب منوچهر شاهسواری به‌عنوان دبیر جشنواره، تلاش کرد با تکیه بر تجربه چند دهه او در حوزه سینما، از شدت حواشی و فشار‌های انتقادی بکاهد.

با وجود تغییرات مدیریتی، برخی سیاست‌های دوره پیشین ـ از جمله تمایل به افزایش تعداد فیلم‌ها ـ همچنان در این دوره نیز ادامه یافت. در چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر، ۳۲ فیلم رئال و ۴ انیمیشن به رقابت پرداختند که در نهایت، فیلم «زیبا صدایم کن» به کارگردانی رسول صدرعاملی موفق به کسب سیمرغ بلورین بهترین فیلم شد و فیلم «پیشمرگ» نیز عنوان بهترین فیلم از نگاه تماشاگران را به دست آورد.

با این حال، مهمترین رویداد این دوره، شکل‌گیری و برجسته‌شدن «بخش ویژه جشنواره» بود؛ بخشی که چنان بر فضای جشنواره سایه انداخت که بسیاری از آثار حاضر در بخش‌های دیگر، از توجه کافی بازماندند. در میان فیلم‌های این بخش، نام فیلم «پیرپسر» ساخته اکتای براهنی بیش از سایر آثار خودنمایی می‌کرد. این فیلم نه‌تنها شور تازه‌ای به فضای جشنواره بخشید، بلکه با بازتاب گسترده در رسانه‌ها، به یکی از پدیده‌های اصلی جشنواره تبدیل شد.

«پیرپسر» حتی پیش از آغاز رسمی جشنواره نیز با تحسین منتقدان و سینماگران مواجه شده و به‌عنوان یکی از متفاوت‌ترین آثار سال‌های اخیر سینمای ایران معرفی شده بود. استقبال گسترده از این فیلم به حدی بود که چندین اکران ویژه برای آن ترتیب داده شد و فشار‌ها برای حضورش در بخش مسابقه اصلی افزایش یافت.

بازی حسن پورشیرازی در این فیلم، از مهم‌ترین نقاط قوت آن به شمار می‌رفت و واکنش‌های گسترده‌ای را در میان هنرمندان برانگیخت. تا جایی که مصطفی زمانی، هنگام دریافت سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد، پورشیرازی را در این جایزه شریک دانست و تاکید کرد در صورت حضور او در بخش مسابقه، نتیجه این بخش می‌توانست متفاوت باشد.

علاوه بر «پیرپسر»، چند فیلم دیگر نیز در بخش ویژه به نمایش درآمدند و حتی اخباری مبنی بر احتمال نمایش فیلم «قاتل و وحشی» ساخته حمید نعمت‌الله مطرح شد؛ خبری که در نهایت محقق نشد تا این اثر بحث‌برانگیز، همچنان در انتظار اکران باقی بماند.

چهل‌وسومین دوره جشنواره همچنین شاهد بازگشت ابراهیم حاتمی‌کیا در مقام کارگردان بود. فیلم «موسی کلیم‌الله» با توجه به موضوع و شیوه ساخت، توجهات بسیاری را به خود جلب کرد و بار دیگر نام این فیلم‌ساز باسابقه را بر سر زبان‌ها انداخت؛ هرچند اثر او با انتقاد‌هایی در حوزه محتوا و فرم نیز مواجه شد.

فیلم «بچه مردم» به کارگردانی محمود کریمی ـ که نخستین تجربه بلند سینمایی خود را به جشنواره آورده بود ـ نیز اثر دیگری بود که مورد توجه منتقدان قرار گرفت و از آن به‌عنوان نشانه‌ای از ظهور یک فیلم‌ساز خوش‌ذوق و نوگرا یاد شد.

در نهایت، پرونده این دوره از جشنواره با نگاهی رو به آینده و طرح دوباره موضوع نوآوری، کاهش محدودیت‌ها و ایجاد فضایی بازتر برای دوره‌های بعدی بسته شد؛ مفاهیمی که منوچهر شاهسواری نیز بار‌ها بر آنها تاکید کرده است. اکنون باید دید جشنواره فیلم فجر در چهل‌وچهارمین دوره خود تا چه اندازه خواهد توانست به وعده ایجاد تنوع، نوآوری و فاصله گرفتن از محدودیت‌های پیشین نزدیک شود.

منبع: ایرنا