مروری بر تظاهرات روز به روز مردم انقلابی مشهد در زمستان ۱۳۵۷ خورشیدی | بهمن پیروز

با خروج شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ از ایران، اوضاع کشور بیش از پیش به هم می‌ریزد. از یک‌سو اعتراضات مردمی فروکش نکرده و از سوی دیگر اعتراضات در بدنه نیرو‌های نظامی شاهنشاهی (همافران) در حال اوج‌گیری است.

کد خبر: ۳۹۱۹۰۶

تاریخ : ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۲:۳۷

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ با خروج شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ از ایران، اوضاع کشور بیش از پیش به هم می‌ریزد. از یک‌سو اعتراضات مردمی فروکش نکرده و از سوی دیگر اعتراضات در بدنه نیرو‌های نظامی شاهنشاهی (همافران) در حال اوج‌گیری است. به همین نسبت مبارزات مردم انقلابی مشهد نیز با فرارسیدن بهمن‌ماه ۱۳۵۷ وارد مرحله تازه‌ای می‌شود.

دراین ماه فعالیت گروه‌ها، احزاب و روحانیون انقلابی مشهد زمینه‌ساز شکل‌گیری تظاهرات متعددی است که رفته رفته کنترل شهر را از دست قوای نظامی خارج می‌کند و در اختیار مردم قرار می‌دهد. در خطوط زیر به برخی از همین تظاهرات می‌پردازیم که تا سرنگونی کامل رژیم ادامه پیدا کرده‌اند. گفتنی است بخش اول این گزارش که به تظاهرات مردم مشهد در دی‌ماه ۵۷ می‌پرداخت، ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ با عنوان «مشهد در مسیر انقلاب» در همین صفحه انتشار یافت.

هواپیمای امام در مشهد!

اول بهمن ماه ۱۳۵۷ اقشار مختلف مردم مشهد تظاهرات گسترده‌ای را صورت می‌دهند که کارمندان ادارات شهر نیز با آنها همراه می‌شوند و هم‌بستگی خود را اعلام می‌دارند.

۲ بهمن نیز مشهد شاهد تظاهراتی است که در دو گروه صورت می‌گیرد. بنا بر گزارش ساواک مشهد: «گروه اول از برابر مدرسه نواب حرکت کردند و مسیر خیابان شیرازی را تا میدان شهدا پیمودند و به سمت دروازه طلایی رفتند و آنجا نماز خواندند. گروه دیگر از دانشکده ادبیات حرکت کردند و به دسته اول پیوستند. گزارش کامل این تظاهرات را روزنامه خراسان چاپ کرد.» البته این تظاهرات تنها تظاهرات این روز نیست و در تظاهرات دیگری مردم پیکر دو تن از شهیدان شهر قوچان را هم‌زمان با راهپیمایی از میدان فردوسی تا حرم مطهر رضوی تشییع می‌کنند.

۳ بهمن همچنان کمک‌رسانی به زلزله‌زدگان قاین که از ۲۶ دی خانه و کاشانه خود را از دست داده‌اند، ادامه دارد. وکلا و اصناف و کارمندان مشهد استعفای حبیب‌ا.. . بهار، علی‌اکبر توتونچیان، محمد شهرستانی، احمد صبوری، محمود ضیایی، مسعود یغمایی و مهین افشار، نمایندگان مشهد و نیز عماد تربتی و جمال گنجی سناتور‌های مشهد را درخواست می‌کنند.

مطابق گزارشی که در این روز به ساواک مرکزی رفته است: «سربازانی که از یگان‌های خارج از مرکز به‌مرخصی مشهد می‌آیند به‌منزل آیت‌ا.. . شیرازی و قمی رفته و ضمن پوشیدن لباس غیر نظامی به‌صفوف مخالفین می‌پیوندند.

قرار است در چند روز آینده عده‌ای از سربازان به‌عنوان مرخصی به‌شهر رفته و به‌منازل آیات بروند و مراجعت ننمایند.» این گزارش همچنین خبر می‌دهد که «روز جاری حدود ۵ دستگاه اتوبوس مقابل منزل آیت‌ا.. . شیرازی و قمی متوقف و در جلو شیشه‌های آنها تابلویی به مضمون "کرایه جهت زیارت نمودن خمینی از مشهد به تهران ۴۰۰ ریال" نصب می‌کنند که عده زیادی از مردم به‌منظور آمدن به تهران بسیج شده‌اند.» گزارش‌های چهارم بهمن مؤید آن‌است که «۱۰ هزار نفر از مردم مشهد به منظور حضور در مراسم استقبال از امام راحل به عنوان نمایندگان مراجع و اصناف مشهد به تهران عزیمت کرده‌اند.»

هم‌زمان با چهارم بهمن برای همگان مشخص است که حکومت هیچ نیرو و قدرتی برای اداره شهر ندارد، پس به دستور آیت‌ا.. . قمی انجمن‌هایی در محلات شهر مشهد تشکیل می‌شود تا برای حراست از اموال مردم، نگهبانان شبگرد برای محله‌های مختلف شهر انتخاب شود. همچنین گویا مردم دیگر نیازی به برپایی راهپیمایی نمی‌بینند و بیشتر در جلسه‌های سخنرانی بزرگان انقلاب شرکت می‌کنند.

بنا بر گزارش ساواک مشهد «امروز (۴ /۱۱ /۵۷) در مشهد تظاهرات عمده‌ای روی نداد و تنها سخنرانی‌هایی در سالن شهرداری و سالن اجتماعات دادگستری طبق روز‌های گذشته اجرا شد.» برگزاری سخنرانی در این مکان‌ها از این جهت است که کارکنان استانداری و فرمانداری مشهد طبق اعلامیه‌ای با مردم و مراجع تقلید اعلام هم‌بستگی کرده‌اند.

در این روز، اما یک اتفاق ویژه می‌افتد و آن خبر فرود آمدن هواپیمای امام در مشهد است. از چند روز قبل و پس از خروج شاه همواره صحبت از بازگشت امام به کشور است. بنا بر گزارش ساواک «در ساعت ۱۴ روز ۴ بهمن ۵۷ آقای مهندس بازرگان با آقای خمینی تماس حاصل کرده و قرار شده است که فردا شب در درجه اول هواپیمای حامل خمینی در فرودگاه مشهد و در درجه دوم در فرودگاه تبریز و چنانچه در این دو فرودگاه نشد در فرودگاه شیراز به‌زمین بنشیند.»

راهپیمایی زیر بارش برف

در روز ۵ بهمن جلسه سخنرانی شهید هاشمی‌نژاد با حضور ۱۰ هزار نفر در سالن ورزشی تربیت‌بدنی مشهد برگزار می‌شود، اما تظاهراتی از سوی مردم انقلابی در مشهد برگزار نمی‌شود. در این روز، اما آن‌طور که گزارش ساواک نوشته «حدود ۳ هزار نفر از طرف‌داران قانون اساسی در میدان یادبود مشهد اجتماع و در مسیر خیابان‌های ششم بهمن فلکه تقی‌آباد و بالعکس مبادرت به راه‌پیمائی آرام نمودند و در ساعت ۱۳:۱۵ بدون هیچ حادثه‌ای متفرق گردیدند.

راهپیمایان ضمن حمل پرچم ایران و عکس‌های حضرت علی و پلاکارد‌هایی حاوی استقلال آزادی، قانون اساسی برای پشتیبانی از قانون اساسی و تمامیت کشور و پشتیبانی و تأیید دولت قانونی فعلی شعار می‌دادند. در انتهای مسیر قطعنامه‌ای در زمینه خواسته‌های فوق قرائت و قرار شد فردا ساعت ۹ راهپیمایان با کثرت بیشتری مجددا برنامه فوق را تکرار نمایند.»

تظاهرات حکومتی در ششم بهمن تکرار نمی‌شود؛ اما به جای آن ارتشیان لشکر ۷۷ خراسان در حمایت از همافران، اعتصاب غذای ۴۸ ساعته خود را شروع می‌کنند. آنها هم‌بستگی خود را با مردم اعلام می‌کنند و می‌گویند که حکم تیر را در مقابل مردم اجرا نمی‌کنند.

۷ بهمن‌ماه، اما مصادف است با ۲۸ صفر و رحلت پیامبر اسلام (ص) و وفات امام حسن مجتبی (ع). از چند روز قبل بیوت مراجع سراسر کشور از مردم خواسته بودند که مردم در این روز راهپیمایی کنند. از همین‌رو مردم مشهد هم‌زمان با ۲۸ صفر و زیر بارش برف با سردادن شعار‌هایی علیه بختیار و شاه و در حمایت از امام از چهارراه شهدا راهپیمایی خود را شروع می‌کنند.

تظاهرکنندگان پس از عبور از خیابان نادری، فلکه اطراف حرم، خیابان طبرسی، خیابان کمربندی و پایین خیابان در صحن موزه آستان قدس رضوی گرد هم می‌آیند. گزارش ساواک در ۷ بهمن ۱۳۵۷ تعداد راهپیمایان را «حدود ۵۰ هزار نفر» ذکر می‌کند.

مردم مشهد دو روز بعد (۹ بهمن) به مناسبت ۳۰ صفر و سالروز شهادت امام رضا (ع)، دوباره از چهارراه شهدا و خیابان خسروی تا میدان موزه راهپیمایی می‌کنند. در این راهپیمایی که با حضور نیرو‌های نظامی، شهربانی و فرمانداری برگزار می‌شود و هاشمی‌نژاد علیه بختیار و کارشکنی او در آمدن امام به کشور سخنرانی می‌کند.

تلگرافات وارده ساواک در همین‌باره می‌گوید: «قبل از ظهر روز ۹ بهمن ۵۷ تظاهرات و راه‌پیمائی آرام با شرکت مردان و زنان بالغ بر یک صد هزار نفر در مشهد به‌نفع خمینی و علیه دولت فعلی انجام و بدون هیچ حادثه‌ای ساعت ۱۳ خاتمه یافت در خاتمه تظاهرات، هاشمی‌نژاد سخنرانی و به مردم ابلاغ شد تا اطلاع ثانوی از ساعت ۲۱ الی ۲۱:۳۰ ا.. . اکبر بگویید.»

روزنامه خراسان، اما با عکس‌هایی که از راهپیمایی این روز چاپ می‌کند، تیتر می‌زند: «تظاهرات یک میلیون نفری در مشهد ـ یک بار دیگر شهر مشهد زیر پای یک میلیون نفر لرزید.»

در راهپیمایی ۹ بهمن تذکر داده می‌شود که «فردا سه‌شنبه به مناسبت واقعه خونین روز‌های جمعه و شنبه تهران روز عزای عمومی اعلام می‌شود و مغازه‌ها تعطیل خواهد بود.» از همین رو در ۱۰ بهمن آن‌طور که کیوانی، گزارشگر ساواک مشهد، نوشته است: «از صبح روز ۱۰ بهمن ۵۷ حدود ۹۰ درصد مغازه‌ها و اکثر ادارات دولتی به‌علت اعتراض به بسته بودن فرودگاه‌های کشور و حادثه تهران تعطیل و تاکنون (ساعت ۱۲:۳۰) روز جاری هنوز باز نکرده‌اند.»

مراجع و روحانیت و برخی از مردم مشهد نیز در اعتراض به این کارشکنی‌ها در حرم رضوی متحصن می‌شوند که جامعه دانشگاهیان، جامعه پزشکان و جامعه فرهنگیان، قضات دادگستری، وکلا، کارگران کارخانه‌ها و بانک‌های پارس و سپه و اصناف با آنها اعلام هم‌بستگی می‌کنند. همچنین آن‌طور که در کتاب «انقلاب اسلامی مردم مشهد از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی» نوشته رمضانعلی شاکری آمده است: «جامعه دانشگاهیان مشهد از باشگاه دانشگاه تا محل تحصن راهپیمایی کردند و در مسیر به نظامیان گل دادند.»

بایکوت شادی ورود امام

به هر روی تحصن‌ها، اعتصابات و اعتراضات سراسری کار خود را می‌کند و دولت ناچار می‌شود باند فرودگاه مهرآباد را برای نشست پرواز ۷۴۷ ایرفرنس پاریس تهران باز کند. هواپیمای امام ساعت ۹:۲۷ صبح ۱۲ بهمن به زمین می‌نشیند. اغلب سند‌ها و گزارش‌های ساواک در این باره سکوت کرده‌اند و خبری منعکس نمی‌کنند، اما به هر حال گزارش نوبه‌ای اطلاعاتی شماره ۵۴ اداره سوم ستاد بزرگ ارتشیاران این خبر‌ها از دوازدهم بهمن درج می‌شود: «ساعت ۱۰ روز ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ طبقات مختلف مردم [مشهد]به مناسبت ورود آیت ا.. . خمینی مبادرت به توزیع شیرینی و روشن نمودن چراغ‌های ماشین خود نمودند. ضمنا چماق به‌دستان رانندگان را وادار به روشن نمودن چراغ‌های ماشین می‌نمودند.»

ساواک همچنین در گزارش دیگری می‌نویسد: «۱-بعدازظهر روز ۱۲ بهمن ۵۷، عبدالکریم هاشمی‌نژاد یکی از روحانیون قشری افراطی و طرف‌دار خمینی در مشهد، در مجلس ترحیمی که جهت کشته‌شدگان حوادث اخیر شهر مزبور در مسجد جامع گوهرشاد مشهد تشکیل بوده ضمن سخنان تحریک‌آمیزی گفته است:

«حوادث مشهد حرکت ملت ایران را کند نمی‌کند، ما بر مشکلات فائق خواهیم شد. رژیم دیکتاتوری قصد دارد انسان‌ها را در ایران از بین ببرد، ولی جلادان باید بدانند ملت ما مبارز است و رژیم جلاد و این نظام پادشاهی را نمی‌پذیرد. ما همان‌طوری‌که دولت نظامی را به زانو درآوردیم، دولت شاپور بختیار را هم که اربابش در حال فرار است شکست خواهیم داد.» ۲- مقارن ساعت ۲۳ تعدادی از عوامل آشوبگر به‌منزل یک استوار بازنشسته به‌نام غلامرضا حسن‌زاده در شهر مشهد هجوم برده و پس از مضروب نمودن یادشده منزلش را به‌آتش کشیده‌اند. نامبرده متعاقبا در بیمارستان فوت شده است.»

با این‌حال بیشتر روزنامه‌های کشور همچون روزنامه خراسان و آفتاب شرق منتشرشده مشهد به انعکاس این رخداد بزرگ می‌پردازند.

پس از ورود امام به کشور، نیرو‌های انقلابی اختیار شهر‌ها را به دست می‌گیرند. در مشهد نیز نیرو‌های مردمی که مسلح هستند، اختیار شهر را به دست می‌گیرند. در یکی از گزارش‌های ساواک که مربوط به مسلح بودن مردم است، آمده: «۱-شب هنگام از بیمارستان شاهرضا مشهد به‌طرف مأمورین فرمانداری نظامی تیراندازی شد. ۲- درجه‌داری از لشکر مشهد با لباس شخصی در بیرجند شناسائی و پس از کشتن وی قطعات بدن او را بر سرچوب در داخل شهر گرداندند.» برخی از اسلحه‌هایی که در دست است مربوط است به حادثه ۹ دی که طی آن سربازان تجهیزات و اسلحه‌های خود را می‌گذارند و فرار می‌کنند.

این تجهیزات آن‌طور که در گزارش ساواک با عنوان «آمار دقیق پرسنل وسائل و تجهیزات مفقود و منهدم شده لشکر ۷۷ مشهد در روز‌های ۹ و ۱۰ دی ۱۳۵۷» آمده، به این شرح است:

«کشته: افسر یک‌نفر. مفقود شده: درجه‌دار ۱۰ نفر و سرباز ۴۹ نفر. پرسنل مراجعت کرده: درجه‌دار ۳ نفر و سرباز ۸ نفر. جنگ‌افزار: تفنگ ژ ۳ ـ ۵۲ قبضه، تیربار ۶۲ /۷ شش قبضه، تیربار ۷ /۱۲ دو قبضه، کلت پنج قبضه، فشنگ ۶۲ /۷ سیزده هزار و نود و پنج عدد، فشنگ ۷ /۱۲ ششصد و سی عدد، فشنگ کلت چهل دو تیر، خشاب خالی تفنگ صدو‌پنجاه سه عدد، نارنجک دستی اشک‌آور سی‌وپنج قبضه، بی‌سیم از انواع مختلف سیزده دستگاه، ماسک ضد گاز سی‌ودو دستگاه، تانک منهدم شده‌ام ـ ۴۷ یک‌دستگاه، تجهیزات کامل انفرادی پنجاه دست، فشنگ پلاستیکی سیصد‌و‌سی‌و‌یک تیر و خودرو‌های مختلف شش دستگاه.»

وجود چنین تجهیزاتی در دست مردم سبب می‌شود که قوای حکومت نظامی دولت بختیار در مشهد هیچ قدرتی نداشته باشند. همچنین امام نیز حکم نخست‌وزیری بازرگان را امضا کرده و او از ۱۵ بهمن با معرفی وزرایش، دولت موقت انقلاب اسلامی را شکل می‌دهد تا به اوضاع کشور رسیدگی کند و اوضاع را سامان دهد.

از همین‌روست که تظاهرات گسترده روز ۱۵ بهمن مشهد که با حضور زنان و به همراه تشییع پیکر یک شهید انجام می‌گیرد، عمده شعارهایش درباره برکناری بختیار و استقرار حکومت اسلامی است. مشابه این تظاهرات در روز ۱۶ بهمن ماه نیز برگزار می‌شود. تظاهرات این روز گسترده‌تر است؛ چراکه خبر‌هایی درباره راهپیمایی‌های همافران همدان و دزفول و بندرعباس و شیراز به گوش مردم مشهد رسیده است.

تظاهرات روز به روز

روز هفدهم بهمن تظاهرات مردم دوباره در حمایت از حکم امام در انتصاب بازرگانان به نخست‌وزیری شکل می‌گیرد؛ اما در اسناد ساواک انعکاسی ندارد. از دلایل فرعی چنین بایکوتی اگر بگذریم، نپرداختن ساواک به تظاهرات مردم یک دلیل اصلی دارد؛ در این روز مجلس شورای ملی لایحه انحلال سازمان اطلاعات و امنیت کشور را تصویب می‌کند.

با این‌حال، ادارات شهرستانی ساواک و دایره اطلاعات همچنان گزارش‌های پراکنده‌ای از اقدامات و حرکات مردم ثبت می‌کنند؛ از جمله دایره اطلاعات در گزارشی از ۱۷ بهمن ۱۳۵۷ به ساواک مشهد می‌نویسد: «بدین‌وسیله تعداد ۳۸ برگ عین اوراق مضره که توسط اشخاص ناشناس در شهرستان مشهد پخش و وسیله مأمورین جمع‌آوری گردیده جهت بهره‌برداری به پیوست ۱ فرستاده می‌شود.»

پیوست این گزارش، یک برگ اعلامیه با عنوان «شاپور بختیار مجری توطئه جدید امپریالیسم آمریکا و رژیم شاه» است که در مقدمه آن آمده: «امپریالیسم آمریکا در پی توطئه جدیدی است تا از نابودی حتمی رژیم سرمایه‌داری وابسته در ایران جلوگیری نماید، چرا که با سرنگونی این رژیم وابسته و ضد مردمی یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های سلطه و نفوذ غارتگرانه خود را در منطقه و حتی در جهان از دست خواهد داد.»

از همین‌روست که خبر اجتماع و راهپیمایی‌های ۳۰۰ هزار نفری مردم رشت، گردهمایی ۸۰ هزار نفری مردم شیراز در شاهچراغ، تظاهرات ده‌ها هزار نفری مردم آبادان و حرکت دسته‌هایی از مردم در خیابان‌های اهواز، تظاهرات گروه‌های مختلف در کرمانشاه، تظاهرات هزاران تن از زنان و مردان شهرکرد و روستا‌های اطراف، راهپیمایی پانصد هزار نفری در کرج، حرکت مردم شهرضا، تظاهرات ۵۰ هزار نفری مردم چالوس، راهپیمایی حدود ۵ هزار نفر از مردم بوشهر و حرکت یک میلیون نفری مردم مشهد در سطح شهر، بیشتر در مطبوعات انعکاس می‌یابد تا گزارش‌های ساواک و دایره‌های اطلاعاتی شهرها.

{$sepehr_key_188382}

تظاهرات این روز مشهد از مقابل مسجد کرامت و چهارراه شهدا به سوی خیابان امام خمینی (عدل پهلوی) انجام می‌گیرد و به موازات آن بانوان مشهدی در مسجد گوهرشاد و صحن موزه حرم تجمع می‌کنند.

مشابه این تظاهرات ۱۹ بهمن ماه نیز برگزار می‌شود. مردم در حالی که عکس‌هایی از امام در دست دارند از مسجد کرامت به سمت حرم حرکت می‌کنند. جمعیت از دیگر مسیر‌های منتهی به حرم نیز می‌آیند تا در حرم شنونده قطعنامه این تظاهرات باشند که توسط آیت ا.. . واعظ طبسی قرائت می‌شود. مردم مشهد ۲۰ بهمن دوباره در حرم جمع می‌شوند؛ چرا که مجلس یادبود ۴۰ تن از شهدای واقعه ۹ و ۱۰ دی ماه در مسجد گوهرشاد برگزار می‌شود.

مشهد به طور کامل در دست انقلابیون است و آن‌طور که بزرگان انقلاب اعلام کرده‌اند، تظاهرات مردم تا پیروزی انقلاب به صورت هر روزه برگزار می‌شود. ۲۱ بهمن علاوه بر اینکه نمایشگاه عکس شهدا در باشگاه دانشگاه مشهد گشایش می‌یابد، راهپیمایی مردم نیز در حمایت از حرکت همافران تهران از مسجد کرامت شروع می‌شود و از مسیر میدان شهدا، خیابان امام خمینی (پهلوی) تا خیابان خسروی و خیابان تهران ادامه می‌یابد.

در نهایت روز ۲۲ بهمن خبر پیروزی انقلاب اسلامی توسط مردم ایران و سقوط رژیم شاهنشاهی از رادیوی ملی پخش می‌شود و به موازات آن مردم مشهد دوباره به خیابان‌ها می‌آیند، این بار، اما نه برای تظاهرات بلکه برای شادی.

منبع: کتاب انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، جلد‌های کتاب ۲۱، ۲۴ و ۲۵