نگاهی به ساخت خیابان آیت‌الله بهجت مشهد در مسیر زمان + عکس و سند

حدود ۱۰۰ سال پیش برای ساخت خیابان بهجت امروز، ۲ طرح توسط بلدیه و آستان قدس پیشنهاد و در نهایت راه کنونی ساخته می‌شود.

کد خبر: ۳۹۲۵۸۴

تاریخ : ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۳:۵۸

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ وقتی به نقشه‌هایی که از گذشته مشهد به یادگار مانده‌اند نگاه می‌کنیم، خیابان شاهرضا (بهجت امروز) راسته‌ای عمود بر خیابان نادری است که تا نزدیک گنبد سبز امتداد دارد، ولی برای اینکه شاکله اصلی این گذرگاه حدودا صدساله را پیدا کنیم، باید به سال‌های نخست شکل‌گیری این معبر برویم و نقشه‌هایی نزدیک به این تاریخ را نگاهی بیندازیم.

درواقع حدود صد سال پیش دو طرح پیشنهادی برای ساخت خیابان تازه و جلب اعتبارات دولتی در محدوده باغ نادری وجود داشت که اجرای هرکدام از آنها شکل مشهد را تغییر می‌داد. این گزارش درباره دو طرح آستان‌قدس و بلدیه برای این خیابان است که هرکدام مسیر پیشنهادی و دلایل خودشان را برای خیابان‌کشی داشتند.

نقشه‌ها چه می‌گویند؟

وقتی سرگرد وحید نوراللهی و سروان امیرهومن اسدی، کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر را گز می‌کردند و با مشقت آنها را اندازه می‌گرفتند تا روی کاغذ ترسیم کنند، نمی‌دانستند صد سال بعد، یکی از بهترین منابع مصور شناخت کوچه و خیابان‌های مشهد، همین نقشه‌هایی است که با دست و در مقیاس یک‌هزارم کشیده‌اند.

در یکی از این نقشه‌های دستی برجامانده از آنان که مربوط‌به پیش از سال ۱۳۰۷ خورشیدی است، می‌توانیم ببینیم خبری از خیابان شاهرضا (بهجت امروزی) نیست و تنها گذرگاه شهری مشهد، خیابان معروف عهد صفوی یعنی بالاخیابان است، اما با یافتن مقبره نادری بر روی آن، می‌توانیم سایه خیابان فرضی شاهرضا را بر روی باغ و عمارت‌های این اطلس به‌خوبی ببینیم.

پس از آن در سفر میان نقشه‌ها به سال ۱۳۱۰ خورشیدی برویم؛ به جایی که خیابان‌های ساخته‌شده با رنگ قرمز شاخص شده‌اند. روی این نقشه، خیابان شاهرضا از روبه‌روی باغ نادری تا بازارچه سراب، ساخته شده است و ادامه آن تا خیابان ارگ که با خط‌چین مشخص شده، پس از سه سال از شروع آن همچنان نیمه‌تمام مانده است.

در این زمان، خیابان ارگ (امام‌خمینی (ره))، طبرسی، تهران (امام‌رضا (ع)) ساخته شده و ساختار کنونی شهر درحال شکل‌گیری است. از روی همین نقشه‌ها و اسنادی که از آن سال برجای مانده است، می‌توانیم بفهمیم منظور از خیابانی که از آن حرف می‌زنیم، همین راهی است که از مقبره نادر شروع می‌شود، خیابان نادری را قطع می‌کند و سپس با قوسی در میانه به خیابان ارگ می‌رسد.

درواقع طرح نخست این خیابان طوری پی‌ریزی شده است که بخش ابتدایی آن، آیت‌ا... بهجت، خیابان آیت‌ا... خزعلی و خیابان شهید دیالمه کنونی (خسروی) را در برمی‌گیرد، اما چرا چنین خیابانی در مشهد ساخته شد؟ برای پیدا کردن پاسخ، باید در نامه‌نگاری‌هایی چشم بکشیم که میان اداره‌های تهران، بلدیه مشهد و آستان‌قدس‌رضوی ردوبدل شده‌اند.

طرح بلدیه رد می‌شود

آنچه در نگاه نخست می‌توان به‌راحتی از میان نامه‌ها دریافت، وجود دو طرح برای ساخت خیابان شاهرضاست. یکی از طرح‌ها پیشنهاد بلدیه است و طرح دیگر را مهندسان آستان‌قدس تهیه کرده‌اند. این دو باید بر سر مزایا و معایب با یکدیگر رقابت کنند تا یکی از آنها اجرایی شود.

البته به‌ظاهر، طرح شهرداری از میان بازار سراب، می‌گذشته و به خیابان ارگ، متصل می‌شده است. این مسئله در نامه‌ای که نایب‌التولیه آستان‌قدس به تهران نوشته، مشهود است. در این سند در توصیف مسیر پیشنهادی شهرداری آمده است: «راه دیگری را که فرض نموده‌اند و می‌خواهند آن را تعقیب نمایند، در امتداد باغ ملی و سراب واقع می‌شود...»

در دفاع از طرح آستان‌قدس و رد نقشه بلدیه، دلایلی هم در مکاتبات ذکر شده است. نایب‌التولیه آستان‌قدس هم در یکی از نامه‌هایش درباره خیابان هزارودویست‌متری پیشنهادشده ازسوی بلدیه، در ۲۸ مهرماه ۱۳۰۷ خورشیدی، عباراتی بدین مضمون نوشته است: «در طول راه، مساجد و تکایا و رقبات موقوفه متعددی است که خیابان به آنها می‌خورد.

خط خیابان در طول بازار سراب به همین دلیل مستقیم نیست و ساخت آن، محتاج به تشکیل زاویه در چند نقطه می‌شود و از منظر زیبایی شهری، بهایی ندارد. همچنین خیابان سراب امکان توسعه ندارد؛ زیرا موانع بی‌شمار مذهبی ازقبیل قبرستان، مساجد، تکایا و آب‌انبار‌های متعدد دارد و نمی‌توان عرض آن را وسعت داد. هرگاه عابران بخواهند از باغ‌عنبر وارد بالاخیابان شوند، به قسمت غیر آباد خیابان می‌رسند و در این قسمت، عبورومرور شکل نخواهد گرفت.»

نبود آب جاری در طول خیابان پیشنهادی بلدیه، از دیگر معایبی است که محمد ولی خان اسدی نایب‌التولیه آستان‌قدس آن را پیش می‌کشد و می‌نگارد: «از همه عیوب مهم‌تر، عدم آب جاری در این خط است که به این صورت، شارع به این وسیعی غیرمشجر مانده و معلوم است در تابستان و زمستان به چه صورت درخواهد آمد.»

پس از این توضیحات، اسدی تیر خلاص را هم می‌زند و در دفاع از طرح خود می‌گوید: «لازم می‌داند عقیده متخصصین فنی را نیز اضافه نموده و عرض نماید که مهندسین و معماران نیز نقشه طرح‌شده از طرف آستانه را از هر حیث ارجح به نقشه طرح‌شده بلدیه می‌دانند...، چون ممکن است اعتبار دولتی سال جاری، بیهوده مصرف و تمام شود. متمنی است مراتب را به عرض برسانید تا دستور اجرا صادر گردد.» شاید همین توضیحات است که اجرای این طرح را ناکام می‌گذارد تا جای آن را خیابان شاهرضای آستان‌قدس بگیرد.

از مفاد این نامه‌ها می‌توان فهمید چقدر کشیدن این خیابان برای آستان‌قدس مهم بوده است که می‌خواهد بدون واسطه، آن را به سرانجام برساند.

خیابانی عریض برای کشیدن تراموا!

در مقابل طرح بلدیه، نقشه مهندسان آستان‌قدس قرار دارد که از دل آن، خیابان شاهرضا بیرون می‌آید. در میان مکاتبات موجود از سال‌های نخست قرن ۱۳ دلایل با حساب‌وکتاب آستان‌قدس از طرح پیشنهادی خود را هم می‌بینیم.

در گوشه‌ای از این دفاعیات مکتوب، خیابان شاهرضا چنین توصیف شده است: «این خیابان با عرض ۳۳ متر مقدمه آن که قریب به ثلث است، شروع شده و به خط مستقیم از میدان ارگ -بین اداره فواید عامه و گمرک- ابتدا و مقابل باغ نادری عمود به خیابان علیا می‌شود و خیابان علیا را به دو قسمت متساوی تقسیم می‌نماید و بعد‌ها نیز به طرف شمال، ممتد خواهد شد که شهر را به دو قسمت شرقی و غربی قسمت خواهد نمود.»

به ظاهر طول این خیابان ۱۰۳۰ متر بوده و یکی از مزیت‌های آن بر خیابان هزارودویست‌متری شهرداری، همین کوتاه‌تر بودن آن است. دیگر فوایدی که برای اجرای این خیابان در نامه‌ای از دولت به نایب‌التولیه آستان‌قدس ذکر شده، چنین است: «اقصر فاصله است از ارگ به آستان‌قدس. در امتداد خیابان هیچ یک از اماکن متبرکه، عمومی یا مذهبی واقع نمی‌شود که لازم به خرابی باشد.

امتداد آن به سمت شمال‌شرقی از کنار باغ‌مقبره نادرشاه افشار عبور می‌نماید که بر ابهت تاریخی این بنا می‌افزاید. این خیابان با عرض کافی در آتیه برای عبورومرور همه قسم وسایل نقلیه و برای کشیدن تراموا و یا واگون (واگن) مناسب است. چند محله بزرگ مشهد ازجمله سرشور، ارگ، سراب، خیابان علیا، محله نادری و نوغان را به هم وصل می‌کند. هشت‌آباد که از اراضی آستان‌قدس است را آباد می‌کند.»

شاید همین دلایل است که آستان‌قدس را مجاب می‌کند تا در ساخت این خیابان، مشارکت و بر اجرای این طرح، اصرار کند. البته ارزشمند شدن املاک آستانه که در مجاورت این خیابان قرار می‌گیرند، نیز در این پیگیری بی‌تأثیر نیست.

{$sepehr_key_189134}

خیابانی از دل کوچه‌ها

طبق محاسباتی که مهندسان آستان‌قدس داشته‌اند و بعد‌ها در مکاتبات نایب‌التولیه به آن استناد شده است، وسعت کل خیابان شاهرضا، ۳۴ هزارو ۱۶۰ مترمربع است. زمان نگارش نامه‌ها هم ساخت ۲۸۰ متر ابتدایی، رو به اتمام بوده است. این بخش، یک‌سوم ابتدایی مسیر خیابان است که طبق نقشه حدود ۵ هزارو ۵۵۲ متر از باغ نایب‌التولیه را در بر می‌گیرد و توسط این نهاد به طرح خیابان، واگذار و با هزینه خودش روبه‌راه و قابل‌تردد می‌شود.

مسیر انتخابی ۱۳ هزارو ۶۲۰ مترمربع از منازل مسکونی را دربر می‌گیرد و اجرای طرح، نیاز به خریداری ۵۸ باب سکونتگاه دارد. این منازل، خانه‌هایی نقلی و کم‌ارزش هستند و اغلب به کسبه و صنعتگران خرده‌پا تعلق دارند. مجریان طرح معتقدند بیشتر مالکان این منازل، چون در حاشیه خیابان واقع می‌شوند، به‌صورت داوطلبانه برای ترقی املاکشان، زمین موردنیاز خیابان را واگذار می‌کنند.

بخشی از اسطبل کنسولگری انگلیس، از اراضی گمرک خراسان و منزل رئیس بانک شاهی از ملک‌های وسیع و ارزشمند این مسیر محسوب می‌شود که حدود ۱۳ هزارو ۳۲۸ مترمربع را دربر می‌گیرد و ظاهرا جلب رضایت مالکان آن آسان است.

طبق برنامه، مجریان قصد دارند از اراضی الندشت به صاحبان این سه ملک واگذار کنند تا رضایتشان، جلب شود و مسیر ساخت خیابان شاهرضا را هموار کنند. خانه‌های صادق‌اف و فیاض‌اف، از املاک پرب‌های مسیر، با خیابان‌کشی از میان آن و تبدیل بخشی از ملک به دکان‌های تجاری، ارزشمندی بیشتری می‌یابد و جای نگرانی برای خیابان‌سازان به منظور دستیابی به این املاک وجود ندارد. مابقی مسیر نیز -حدود ۱۶۵۹ مترمربع- کوچه و دالان است و به خیابان اضافه می‌شود.

طبق نقشه، بخشی از کوچه سراب، کوچه حمام حاج‌هاشم‌خان، کوچه آقای دکتر حشمت، بخشی از کوچه شوکت‌الدوله، کوچه جنب منزل ملک‌تبریزی، بخشی از کوچه حوض‌مونس، کوچه پشت کنسولگری و بخشی از کوچه ارگ، قربانی این طرح توسعه می‌شوند و تعدادی دالان ازجمله دالان نجار‌ها هم در خیابان حل می‌شوند. انگار همه خرده‌مسائل دست به دست هم داده‌اند تا مسیر خیابان شاهرضا به دست آستان‌قدس به شکل فعلی آن اجرا شود.