درباره «میخائیل شولوخف» نویسنده روس برنده نوبل ادبیات | صدای رود دُن و تصویر تاریخ یک ملت

میخائیل آلکساندروویچ شولوخوف، یکی از چهره‌های برجسته ادبیات قرن بیستم که موفق به دریافت جایزه نوبل ادبیات شد، نامی است که هنوز پس از گذشت چهار دهه از درگذشتش، در بازار کتاب‌های جهانی و قلب خوانندگان ادبیات تاریخی زنده است. به بهانه سالروز درگذشت این شخصیت ادبی، زندگی و آثار او را مرور کردیم.

کد خبر: ۳۹۴۱۳۹

تاریخ : ۰۲ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۴:۰۳

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، شولوخوف نه تنها به‌عنوان یک رمان‌نویس بزرگ شناخته می‌شود، بلکه یکی از معدود نویسندگان شوروی بود که توانست با بیانی انسانی، قدرتمند و تأثیرگذار تاریخ تلاطم‌بار روسیه را تصویر کند.

از دن جنوبی تا جایزه نوبل

شولوخوف در ۲۴ می ۱۹۰۵ در روستای ویوشنسکایا در جنوب روسیه، در کنار رود دن متولد شد. این منطقه مرکز زندگی قزاق‌های دن بود؛ مردانی که شجاعت، زندگی روستایی، سنت و جدال با تاریخ را با هم داشتند و بعد‌ها به مهم‌ترین منبع الهام شولوخوف تبدیل شدند.

او در سال‌های نوجوانی، درست در جنگ داخلی روسیه، به ارتش سرخ پیوست و این تجربه سخت و خونین، نقش تعیین‌کننده‌ای در نگاه ادبی‌اش داشت. پس از چند سال زندگی شوروی و کار روزنامه‌نگاری در مسکو، شولوخوف بار دیگر به زادگاهش بازگشت و با استعداد و نگاهی دقیق به زندگی و سرنوشت مردمان اطرافش پرداخت.

دستاورد بزرگ شولوخوف، رمانی است گسترده و پیچیده درباره زندگی قزاق‌های دن در نخستین دهه‌های قرن بیستم: اثر چهار جلدی «دن آرام» که بین سال‌های ۱۹۲۸ تا ۱۹۴۰ منتشر و به یکی از مهم‌ترین رمان‌های قرن بیستم تبدیل شد.

«دن آرام»: حماسه‌ای انسانی میان انقلاب و جنگ

«دن آرام» تنها یک رمان تاریخی نیست؛ این اثر، یک حماسه انسانی است. کتاب با تکیه بر سرگذشت اهالی قزاق‌نشین و در پس زمینه جنگ جهانی اول، انقلاب روسیه و جنگ داخلی بعد از آن، داستان مردمی را روایت می‌کند که در تقاطع قدرت‌های بزرگ و سرنوشت‌های شخصی قرار گرفته‌اند.

قهرمان اصلی داستان، گریگوری ملخوف، نمونه‌ای از انسانی است که باید میان عشق و جنگ، وفاداری به دهکده و ارزش‌های سنتی، و فشار تغییرات جدی اجتماعی تصمیم بگیرد. این روایت پرکشش، با تصویر‌های زنده از طبیعت، طبیعت بشری و نبرد‌های درونی، داستانی است که به خواننده احساس می‌دهد در مرکز تاریخ ایستاده است.

منتقدان ادبی، «دن آرام» را با شاهکارهایی، چون جنگ و صلح اثر تولستوی مقایسه کرده‌اند، نه فقط به خاطر وسعت تاریخی، بلکه به دلیل توانایی شولوخوف در ترسیم پانورامای زندگی یک ملت با نگاهی انسانی و دقیق.

آثار دیگر؛ جلوه‌های دیگر از رهایی و تراژدی

شولوخوف فقط با «دن آرام» شناخته نمی‌شود، هرچند این اثر مهم‌ترینش باشد. او برای تکمیل منظومه ادبی خود بیش از دو دهه روی رمان عظیم دیگری به نام «زمین نوآباد» کار کرد که پیرامون تجربه‌های قزاق‌ها در دوران پس از انقلاب و تغییرات اجتماعی بزرگ روایت می‌کند. داستان‌های کوتاه و کتاب‌های دیگر او، مانند «سرنوشت یک انسان»، نیز تصویری عمیق از آدم‌های عادی می‌دهند که در نتیجه جنگ، انقلاب و سیاست‌های اجتماعی بزرگ در زندگی خود دچار بحران‌های انسانی می‌شوند.

نوبل ادبیات: سیاسی و هنری، تاریخی و جهانی

در سال ۱۹۶۵، میخائیل شولوخوف به‌عنوان برنده جایزه نوبل ادبیات معرفی شد، با این توضیح که: «برای قدرت هنری و تمامیتِ هنری که در حماسه دن ارائه داده است و بخشی از تاریخ مردم روسیه را به تصویر کشیده است».

این جایزه نه فقط به پاس بزرگ‌ترین اثر او، بلکه نشان از ارزشی بود که آثارش در فهم وسیع و نابِ تاریخ انسانی داشتند. او سومین نویسنده روس بود که این جایزه را دریافت کرد (بعد از ایوان بونین در سال ۱۹۳۳ و بوریس پاسترناک در سال ۱۹۵۸).

{$sepehr_key_190973}

انتقادات و تردید‌ها

شولوخوف نیز مانند بسیاری از نویسندگان بزرگ تاریخ، با چالش‌ها و نقد‌های جدی روبه‌رو بود. یکی از مهم‌ترین نزاع‌های ادبی پیرامون اثری، چون «دن آرام» به اتهامات سرقت ادبی مربوط می‌شود. برخی منتقدان و نویسندگان، از جمله الکساندر سولژنیتسین، ادعا کردند که شولوخوف بخش عمده‌ای از این اثر را از نوشته‌های نویسنده‌ای دیگر، فئودور کریوکوف، گرفته است.

این بحث در دهه‌های بعدی ادامه داشت، اما با کشف دست‌نوشته‌های اولیه و تحلیل‌های زبانی متعددی ثابت شد که بخش زیادی از متن اثر در دست‌نویس خود شولوخوف بوده و نویسنده در شکل‌دادن آن نقش اصلی داشته است، هرچند هنوز برخی منتقدان اختلاف‌نظر دارند.

این چالش‌ها یادآور این واقعیت است که حتی بزرگ‌ترین آثار ادبی نیز در سطح جهانی با بررسی‌های پیچیده و گاه بحث‌برانگیز مواجه می‌شوند، بخشی از فرایند پربار ادبیات جهانی.

شولوخوف: نویسنده فعال در جامعه و سیاست

شولوخوف فقط یک نویسنده منزوی ادبی نبود. او در عمر خود حضور فعالی در جامعه شوروی داشت، عضو حزب کمونیست شد و حتی در کمیته مرکزی و در مجلس اتحاد جماهیر شوروی نیز حضور داشت. این نقش سیاسی گاهی باعث شد آثارش نه فقط از منظر هنری، بلکه از منظر سیاست ادبی و دیدگاه‌های مسلط در دوران شوروی هم بررسی شوند.

در کنار این، او جوایز متعددی دریافت کرد، مانند مدال «قهرمان کار سوسیالیستی» و دیگر نشان‌های رسمی دولتی. همه اینها نشان می‌دهد که جایگاه او در ادبیات روسیه و فرهنگ آن دوره تا چه اندازه مهم و بحث‌برانگیز بوده است.

شولوخوف در ایران

نام میخائیل شولوخوف برای بسیاری از کتاب‌خوان‌های ایرانی ناآشنا نیست، اما در عین حال، در حافظه عمومی جامعه نیز حضوری فراگیر ندارد. او در ایران بیشتر نویسنده‌ای است که در حلقه‌های ادبی، دانشگاهی و میان علاقه‌مندان جدی ادبیات روس خوانده شده، نه چهره‌ای عامه‌پسند مانند داستایوفسکی یا تولستوی. با این حال، مسیر ترجمه آثارش به فارسی نشان می‌دهد که ادبیات ایران از کنار او بی‌تفاوت نگذشته است.

شاهکار بزرگ او، دن آرام، چند دهه پیش به فارسی ترجمه شد و مهم‌ترین دریچه ورود خوانندگان ایرانی به جهان رود دن و قزاق‌هایش بود. نخستین ترجمه شناخته‌شده این اثر را محمود اعتمادزاده (به‌آذین) انجام داد؛ مترجمی که خود از چهره‌های مهم جریان ترجمه ادبیات روس در ایران به شمار می‌رود. انتخاب «دن آرام» از سوی او، نشان می‌دهد که شولوخوف از همان ابتدا در نگاه مترجمان حرفه‌ای ایرانی، نویسنده‌ای جدی و درخور توجه بوده است.

در سال‌های بعد، این رمان با ترجمه‌های تازه‌تری نیز منتشر شد؛ از جمله ترجمه‌ای از علیرضا بیگدلی خمسه که کوشید زبان اثر را با معیار‌های تازه‌تری بازآفرینی کند. حتی نام احمد شاملو نیز در پیوند با ترجمه این اثر مطرح شده است؛ حضوری که هرچند کوتاه و بحث‌برانگیز بود، اما نشان می‌دهد «دن آرام» برای طیفی از مترجمان ایرانی اثری وسوسه‌کننده و مهم بوده است.

{$sepehr_key_190987}

دیگر رمان مهم شولوخوف، «زمین نوآباد» نیز به فارسی راه یافت و بار دیگر با ترجمه به‌آذین در اختیار مخاطب قرار گرفت. این رمان که به تحولات اجتماعی پس از انقلاب می‌پردازد، برای خواننده ایرانی دهه‌های گذشته، که خود تجربه انقلاب و تغییرات اجتماعی را زیسته بود، بیگانه به نظر نمی‌رسید.

در کنار این آثار بلند، داستان‌های کوتاه شولوخوف نیز به فارسی ترجمه شده‌اند. داستان تأثیرگذار «سرنوشت یک انسان» با ترجمه امیر لاهوتی منتشر شد؛ روایتی کوتاه، اما عمیق از رنج انسان در دل جنگ جهانی دوم. مجموعه «داستان‌های دن» نیز با ترجمه محمدعلی عمویی در دسترس قرار گرفت و بخشی از جهان روستایی و قزاقی او را به خواننده فارسی‌زبان معرفی کرد. حتی آثاری مانند «خون اجنبی» نیز با ترجمه قاسم کبیری منتشر شده‌اند.

با این همه، شولوخوف در ایران بیشتر «نویسنده‌ای برای خوانندگان جدی» باقی مانده است. آثار او حجیم‌اند، تاریخی‌اند و نیازمند حوصله و تمرکز. شاید به همین دلیل، در بازار کتاب ایران که سال‌هاست با موج رمان‌های کوتاه‌تر و عامه‌پسندتر مواجه است، کمتر در صدر فهرست‌های پرفروش دیده می‌شود. اما در کتابخانه‌های شخصی اهل ادب، در پایان‌نامه‌های دانشگاهی و در بحث‌های تخصصی درباره ادبیات روس، نام او همچنان حضوری زنده دارد.

صدایی که همچنان جاری است

شولوخوف در ۲۱ فوریه ۱۹۸۴ در روستای زادگاهش، ویوشنسکایا، درگذشت و در همان خاکی که الهام‌بخش آثار بزرگش بود، به خاک سپرده شد.

امروزه موزه ملی شولوخوف در همان منطقه، مجموعه‌ای از خانه‌ها، محل کار و یادگار‌های او، هنوز پذیرای دوستداران ادبیات از سراسر جهان است و تلاش می‌کند زندگی و آثار او را به نسل‌های جدید معرفی کند.

آثار شولوخوف به بیش از ۹۰ زبان ترجمه شده‌اند و میلیون‌ها نسخه از آنها در سراسر دنیا چاپ شده است که گواهی است بر اهمیت جهانی او در فهم تاریخ، انسان، جنگ و تغییرات اجتماعی.

خواندن شولوخوف فراتر از مطالعه یک رمان تاریخی است. این تجربه‌ای است که ما را به درون زندگی مردمی عادی می‌برد؛ مردمی که در تقاطع سیاست، جنگ و عشق، سرنوشت خود را می‌جویند. جایی که رود دن آرام به نظر می‌رسد، اما جریان زندگی هرگز خاموش نمی‌شود.