اثرگذاری اقلیمی که در آن زندگی می‌کنیم، بر رفتار و خلق‌وخوی ما | هم‌نشین سایه و آفتاب

شاید کمتر به این فکر کرده باشیم که هوایی که هرروز در آن نفس می‌کشیم، گرما و سرمایی که تجربه می‌کنیم یا میزان بارندگی شهرمان، چگونه می‌تواند بر حال‌و‌هوا، رفتار و حتی سبک زندگی ما اثر بگذارد.

کد خبر: ۳۹۴۴۹۱

تاریخ : ۰۳ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۹:۱۸

نوشته

مریم محبی | شهرآرانیوز؛ شاید کمتر به این فکر کرده باشیم که هوایی که هرروز در آن نفس می‌کشیم، گرما و سرمایی که تجربه می‌کنیم یا میزان بارندگی شهرمان، چگونه می‌تواند بر حال‌و‌هوا، رفتار و حتی سبک زندگی ما اثر بگذارد.

اقلیم هر منطقه، که شامل عواملی مثل دما، رطوبت، بارش، شدت تابش خورشید و الگوی وزش بادهاست، در طول سال‌ها، چهارچوبی برای زندگی مردم یک منطقه می‌سازد و به‌نوعی بر ضرباهنگ روزمره، شیوه تعاملات اجتماعی و عادت‌های فردی ما اثر می‌گذارد. ما، در این مطلب، می‌خواهیم ببینیم که میان اقلیم یک منطقه و خلق‌وخوی ساکنانش چه رابطه‌ای می‌تواند وجود داشته باشد و اینکه شرایط محیطی، چگونه، به‌تدریج و در بلندمدت، بر رفتار و عادات فردی و اجتماعی ما اثر می‌گذارد.

اقلیم یعنی چه؟

پیش از هرچیز باید توجه داشته باشیم که منظور از اقلیم همان وضعیت آب‌و‌هوایی غالب بر منطقه و در بلندمدت است یا، به بیان دیگر، الگوی مداوم پایدار و تکرارشونده آب‌و‌هوا و نه وضعیت روزانه یا کوتاه مدت.

مهم‌ترین فاکتور‌های اقلیمی و اثرات آن

دما

گرمای فراوان: کاهش آستانه تحمل، افزایش احتمال رفتار‌های پرخاشگرایانه، خستگی، افت انرژی، تعریق شدید، کم‌آبی بدن، سردرد و ...

سرمای شدید: کاهش انعطاف‌پذیری عضلات، تمایل به انزوا، کاهش تعاملات اجتماعی، احتمال احساس غم یا افسردگی، کاهش انگیزه برای فعالیت‌های بیرونی، افزایش مصرف انرژی بدن برای حفظ گرما و ...

میزان و الگوی بارش

بارش مداوم و هوای ابری: احساس خواب‌آلودگی و کسالت بیشتر به‌دلیل کاهش تابش خورشید، افزایش تمایل به ماندن در فضا‌های بسته، کاهش سطح انرژی و احساس بی‌حالی و ...

بارش کم و خشک‌سالی: احساس ناامنی در بلندمدت، افزایش نگرانی‌های اقتصادی و معیشتی، خشکی پوست و مجاری تنفسی، سردرد و خستگی ناشی از کم‌آبی بدن و ...

تابش خورشید و طول روز

روز‌های کوتاه و نور کم: بالا رفتن احتمال افسردگی فصلی، نوسانات خلقی، کاهش فعالیت بدنی مخصوصا در محیط بیرون، کاهش تعاملات اجتماعی، اختلال در ریتم خواب شبانه‌روزی

روز‌های بلند و پرنور: افزایش انرژی و تحرک بدنی، افزایش تمایل به فعالیت‌های اجتماعی، ریتم خواب منظم‌تر

وضعیت هوا

کیفیت بالای هوا: بهبود تمرکز و عملکرد ذهنی، افزایش مقاومت بدن در برابر بیماری‌ها، حس طراوات و شادابی جسمی و روانی

کیفیت پایین هوا: سردرد، خستگی، کاهش انرژی، بی‌حوصلگی و رخوت، تحریک مجاری تنفسی، ناراحتی‌های فیزیکی، افزایش ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی

نکته: فراوانی رویداد‌های حدی را (رویداد‌هایی که از محدوده میانگین منطقه خارج‌اند و شدت اثرشان بسیار بیشتر از شرایط معمول منطقه است) نیز شاید بتوان جزو این عوامل در نظر گرفت. هرچه موج‌های گرما، سرما یا اتفاقاتی، چون سیل، طوفان یا خشک‌سالی‌های طولانی در یک منطقه بیشتر باشد، افراد بیشتر احساس استرس، اضطراب، علائم پس از سانحه و احساس ناامنی می‌کنند و گرایش به رفتار‌های محتاطانه در آنها بیشتر می‌شود.

فراموش نکنیم که

همه افراد به یک شکل به شرایط اقلیمی واکنش نشان نمی‌دهند. برخی افراد به نور یا گرما حساس‌ترند و بعضی‌ها در هوای ابری کاملا پرانرژی می‌مانند. شخصیت، سن، تجربه‌های زندگی و حتی وضعیت سلامت جسمی می‌تواند شدت این اثرات را کم و زیاد کند. پس، برای اینکه بهترین بهره‌وری را داشته باشید و همچنین کمترین آسیب را از شرایط اقلیمی ببرید سعی کنید خودتان را بهتر بشناسید و یک برنامه‌ریزی شخصی و زمان‌بندی منظم برای فعالیت‌های خودتان داشته باشید.

هوای مطبوع معمولا مردم را به فضای بیرون می‌کشاند و تعاملات اجتماعی را بیشتر می‌کند. در مقابل، شرایط سخت مثل گرمای شدید یا سرمای زیاد می‌تواند حضور در فضا‌های عمومی را کاهش دهد. این تغییر در میزان ارتباطات اجتماعی، به‌مرور می‌تواند روی حس تعلق، نشاط جمعی و الگو‌های رفتاری جامعه اثر بگذارد.

زندگی در شرایط اقلیمی سخت گاهی باعث می‌شود مردم مهارت‌های سازگاری و تاب‌آوری بیشتری پیدا کنند، مثل صرفه‌جویی، برنامه‌ریزی دقیق یا هم‌بستگی اجتماعی، اما اگر فشار اقلیمی بیش از حد باشد و حمایت کافی وجود نداشته باشد، ممکن است به فرسودگی روانی و خستگی جمعی منجر شود؛ بنابراین اقلیم می‌تواند هم عامل رشد باشد و هم عامل فشار.

تغذیه متناسب با مزاج و اقلیم؛ کلید سلامتی

ایران، سرزمینی است که در تقاطع کوه و کویر و دریا نفس می‌کشد. از سواحل مرطوب دریای خزر گرفته تا کرانه‌های گرم خلیج فارس و پهنه‌های خشک کویر لوت. گستره عرض جغرافیایی باعث شده است اقلیم‌های گوناگونی در این سرزمین شکل بگیرد. اقلیم‌هایی که بر پوشش گیاهی، شیوه‌های معیشت، معماری و حتی فرهنگ مردم اثر گذاشته‌اند. شناخت اقلیم‌های ایران درک عمیق‌تری از پیوند طبیعت و زندگی در این سرزمین به ما می‌دهد.

از سوی دیگر، از نگاه طب سنتی، اگر فردی بداند مزاج او چیست و اقلیمی که در آن ساکن است، چه طبعی دارد می‌تواند با تنظیم تغذیه، نوع پوشش، ساعات فعالیت و حتی محل زندگی خود تعادل بیشتری را بین زیست خود با محیط ایجاد کند.

توجه به این هماهنگی میان مزاج افراد و شرایط اقلیمی به پیشگیری از بسیاری ناهنماهنگی‌های جسمی و روحی کمک می‌کند و زمینه‌ساز زندگی سالم‌تر و متعادل‌تر خواهد بود.

از منظر طب سنتی ایرانی، هر مزاج (گرم، سرد، خشک،‌تر و ترکیب‌های آنها) بهتر است در هر اقلیم، تعادل را رعایت کند؛ یعنی اگر محیط زندگی‌اش گرم است، به سمت خوراکی‌های خنک‌تر برود و اگر هوا سرد و مرطوب است، غذا‌های گرم‌تر مصرف کند. هدف اصلی، ایجاد تعادل میان «طبع فرد» و «طبع اقلیم» است.

{$sepehr_key_191357}

چه می‌توان کرد؟

چه به‌صورت فردی و چه به‌صورت اجتماعی و با تمهیداتی که مدیریت شهری می‌تواند اتخاذ کند، می‌توان تأثیرات منفی فاکتور‌های اقلیمی را تا حد زیادی کم کرد. اما چگونه؟

مدیریت شهری چه می‌تواند بکند؟

برای کنترل گرما

کاشت بیشتر درختان سایه‌دار در معابر و فضا‌های عمومی

توسعه پارک‌ها و فضا‌های سبز برای کاهش جزیره گرمایی شهر

طراحی آب‌نما، فواره و عناصر خنک‌کننده طبیعی

ایجاد سایبان، آلاچیق و فضا‌های نیمه‌مسقف در میادین و ایستگاه‌ها

برای مقابله با سرما

طراحی فضا‌های شهری با حداکثر دریافت نور خورشید

کاهش کوران باد با جانمایی هوشمند ساختمان‌ها

ایجاد فضا‌های عمومی گرم و سرپوشیده (پلازا‌های شیشه‌ای، بازارچه‌های زمستانی)

طراحی پیاده‌رو‌های ایمن و یخ‌زدایی منظم

برای مدیریت باد و گردوغبار

کاشت کمربند‌های سبز برای کاهش سرعت باد

جانمایی ساختمان‌ها برای شکستن جریان‌های تندبادی

برای مدیریت آلودگی هوا

محدود کردن ترافیک در هسته‌های مرکزی

افزایش پوشش گیاهی برای جذب آلاینده‌ها

توسعه حمل‌ونقل پاک (دوچرخه، پیاده‌راه)

برای توجه به نور طبیعی و ریتم زیستی

طراحی فضا‌های نشستن آرام و دنج در کنار فضای اجتماعی

جلوگیری از سایه‌اندازی افراطی ساختمان‌های بلند

طراحی نما‌ها برای ورود نور طبیعی کافی

نورپردازی شهری هماهنگ با ضرباهنگ شبانه

فضا‌های چندمنظوره که در تابستان و زمستان قابل‌استفاده باشند

برگزاری رویداد‌های فصلی برای فعال نگه داشتن فضا‌های عمومی

نکته: وقتی تغییرات اقلیمی را هم در نظر می‌گیریم، نه تنها اثرات همان عناصر اقلیمی تداوم پیدا می‌کند، بلکه شدت و دامنه آنها بیشتر می‌شود. گرما، سرما، خشک‌سالی یا نوسانات بارش می‌توانند فشار روانی، اضطراب و تغییر رفتار‌ها را افزایش دهند و نیاز به مدیریت شهری درخور، فرهنگ‌سازی و تاب‌آوری جمعی حیاتی‌تر می‌شود.

ما چه می‌توانیم بکنیم؟

ایجاد باغ‌بام یا فضا‌های سبز کوچک در خانه یا محل کار برای تماس کوتاه با طبیعت و آرامش روانی.

تنظیم نور محیط با چراغ‌های قابل‌تغییر در شدت و رنگ و هماهنگ با ساعت بیولوژیک بدن.

برنامه‌ریزی فعالیت‌های بیرونی در ساعات د‌ل‌پذیر دما، مثل صبح‌های خنک یا عصر‌های مطبوع.

استفاده از لباس‌های چندلایه که دمای بدن را متعادل نگه می‌دارد.

شناسایی نقاط خنک‌تر یا گرم‌تر خانه، محل کار یا شهر و تغییر موقعیت فعالیت‌ها براساس شرایط محیطی.

استفاده از نرم‌افزار‌ها یا یادآور‌ها برای تمرین تنفس عمیق، حرکت کوتاه یا تغییر محیط در شرایط نامطلوب دما.

شرکت در فعالیت‌های اجتماعی کوتاه‌مدت در فضای باز مانند پیاده‌روی گروهی یا باغبانی برای تقویت تاب‌آوری روانی.

حرکت و ورزش منظم در فضا‌هایی با تهویه مناسب یا سایه، برای کنترل دمای بدن و کاهش تحریک‌پذیری.

استفاده از پنکه، کولر یا سیستم تهویه هوشمند برای مدیریت دمای محیط و راحتی جسمی.

طراحی کوچک تغییرات محیطی شخصی، مثل باز کردن پنجره برای ورود نسیم یا ایجاد سایه‌های موقت در فضای بیرون.

تنظیم برنامه خواب‌وبیداری مطابق با طول روز و نور طبیعی برای حفظ تعادل خلق و انرژی.

اقلیم و فرهنگ

اقلیم یک منطقه نه‌تنها شرایط زندگی مردم آن منطقه را شکل می‌دهد، بلکه سبک زندگی و رفتار مردم را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. در مناطق گرم و خشک، فعالیت‌ها معمولا در ساعات خنک‌تر انجام می‌شود و فضا‌های سایه‌دار و تهویه‌دار رایج است، درحالی‌که در مناطق سردسیر، فعالیت‌ها در ساعات روشن و گرم‌تر و فضا‌های داخلی جمعی اهمیت دارند.

اقلیم همچنین روی ارزش‌ها و هنجار‌ها اثر می‌گذارد. شرایط سخت باعث تقویت مهارت‌های انطباقی، همکاری و تاب‌آوری می‌شود، در‌حالی‌که اقلیم معتدل فعالیت اجتماعی و تعامل جمعی را افزایش می‌دهد. به طور کلی، اقلیم و فرهنگ درهم تنیده‌اند و فرهنگ به مردم کمک می‌کند با شرایط اقلیمی زندگی سازگار و تاب‌آور باشند.

اقلیم و نوآوری فرهنگی

تحقیقات انسان‌شناسی و روان‌شناسی نشان می‌دهد که شرایط اقلیمی سخت یا متنوع می‌تواند مردم را وادار به ابتکار و خلاقیت کند، زیرا برای حل مسائل روزمره مثل مدیریت گرما، سرما، منابع آب یا کشاورزی باید راهکار‌های نو پیدا کنند. این موضوع باعث می‌شود معماری، صنایع دستی، روش‌های کشاورزی، موسیقی و آیین‌های محلی شکل بگیرند و هر منطقه هویت فرهنگی منحصر‌به‌فرد خود را پیدا کند. به عبارت دیگر، اقلیم نه‌تنها سبک زندگی و تاب‌آوری را شکل می‌دهد، بلکه محرک نوآوری و خلاقیت فرهنگی نیز هست.

{$sepehr_key_191359}

اقلیم خراسان رضوی

طبق اطلاعات مندرج در اداره کل هواشناسی استان خراسان رضوی، این استان از تنوع اقلیمی برخوردار است. اما، به‌طورکلی، باید اقلیم آن را نیمه‌خشک دانست. البته نباید فراموش کرد برای طبقه‌بندی اقلیمی نواحی مختلف، روش‌های مختلفی را می‌توان به کار برد که در اینجا روش اقلیمی «دومارتن» مدنظر بوده است. طبق این تقسیم‌بندی اقلیم شهر‌های مختلف این استان از قرار زیر است.

همچنین داده‌های مرتبط با سال‌های اخیر مشخص کرده است که در خراسان‌رضوی:

بارش در فصل‌های سرد سال با توزیع غیرنرمال است.

بارش‌های سیل‌آسا کوتاه‌مدت و رگباری قسمت عمده بارندگی سالیانه را به خود اختصاص می‌دهد.

توزیع بارش در استان یکنواخت نیست.

به صورت کلی مقدار بارش از شمال به جنوب استان کم می‌شود.

تابستان‌های گرم و زمستان‌های نسبتا سرد حاکم است.

میانگین درجه حرارت سالانه از شمال به جنوب بیشتر می‌شود.

میانگین سالانه رطوبت نسبی از شمال به جنوب کم می‌شود.

باد محلی دیزباد از جمله باد‌های مهم در استان است که در قسمت‌هایی از شهرستان‌های نیشابور و مشهد می‌وزد.