همزیستی مسالمت آمیز

خانه تاریخی امیری می تواند الگویی باشد برای حفظ اندک خانه های تاریخی به جا مانده شهر

کد خبر: ۳۹۸۴

تاریخ : ۰۴ شهريور ۱۳۹۸ - ۰۶:۵۹

نوشته

شیما سیدی| درست زمانی متولد شد که همه افکار صفر و صدی شده بود و کمتر پیش می آمد کسی راه میانه را پیش بگیرد و خاکستری فکر کند. در آن روزگار جرثقیل به جان خیابان های شهر افتاده بود و تنها راه نوسازی از دل تخریب می گذشت. خانه های تاریخی یکی پس از دیگری جای خود را به برج های بلند و بالا می داد. مدیران تب مدرنیته گرفته بودند و به راحتی با چند خط روی کاغذ، تاریخ و هویتمان را خط خطی می کردند. در همین اوضاع و احوال بود که «خانه تاریخی امیری»، با طرح مسالمت آمیزش، نشان داد راه سومی هم می تواند وجود داشته باشد. راهی که هم داشته های تاریخی را حفظ کند و هم سازه های مدرن را روی هم سوار. قریب به 6سال از آغاز طرح خانه امیری می گذرد، در این مدت این خانه تاریخی فراز و نشیب های متعددی را پشت سر گذاشته و حالا تنها چند هفته تا تولدش باقی مانده است. با هدایت گواهی، یکی از خالقان طرح خانه تاریخی امیری همراه می شویم تا بیشتر از نمونه ای بشنویم که می تواند برای اندک خانه های تاریخی باقی مانده شهر الگو شود.

همزیستی با برج، اتوبان و پیاده رو
وارد نواب صفوی 9 که بشوید، خانه ای تاریخی را خواهید دید که با یک برج، اتوبان و پیاده رو همزیستی مسالمت آمیزی دارد. این خانه با تمام پیشینه بالا و بلندش، متانت به خرج داده و در آغوش برج خوش قد و بالای امروزی جا گرفته است. با مهربانی تمام سردرش را عقب کشیده و خود را جمع کرده تا راه را برای تردد خودروها در شارستان پر رفت و آمد باز کند. از دل هشتی هایش هم راهی برای عبور عابران پیاده باز گذاشته است تا به رسم برو بیای خانه های قدیمی پشت پا نزده باشد. حالا عابران هنگام عبور از پیاده رو، خواه نا خواه باید از دل این خانه تاریخی بگذرند. این ها همه راهکارهایی بوده برای حفظ این خانه تاریخی تا مبادا آنچه بر سر دیگر خانه های تاریخی و زیبای شهر آمد، اینجا هم تکرار شود.

خانه ای در پیاده رو
در حالی که آخرین ریزه کاری های خانه تاریخی امیری، پیش از افتتاح رسمی در حال انجام است، از سردر خانه که تا میانه پیاده رو پیش آمده می گذریم، هنوز دو طرف دیوارهای خانه با دیوارهای کاذب پوشانده شده است و عابران باید برای عبور به اندک پیاده روی باقی مانده قناعت کنند. اما پانزدهم مهر با افتتاح این بنا، که یکی از اولین ترکیب های سازه های مدرن و تاریخی در مشهد است، عابران می توانند از میان دیوارهای خانه بگذرند و نگاهی به آن بیندازند. از پله ها پایین می رویم، یکی از کارگران روی تخته نشسته و با «شاقول» در حال تراز کردن کتیبه ای است که بالای راه پله نصب شده. اولین باری است که چنین طرحی را می بینیم، اتاق های طبقه اول پیاده روست، از پله ها که پایین بیایید حیاطی بزرگ قرار دارد که انتهای آن به بنای اصلی می رسد. از کنار درخت توت بزرگی که با سایه اش هوای حیاط را خنک کرده می گذریم و در طبقه همکف خانه اصلی «هدایت گواهی» را می بینیم. بلافاصله بعد از خوش و بش از او درباره چگونگی خلق این طرح می پرسیم. می گوید: «داستانش مفصل است، خلاصه بگویم یا از اولش شرح دهم.» کم و بیش در جریان خانه تاریخی امیری هستیم، اما می خواهیم از زبان او کل ماجرا را بشنویم.

وقتی طرح را ارائه کردیم همه خندیدند
ماجرا را به زمان کار در خانه داروغه برمی گرداند و می گوید: «زمانی که من با همکارم، هومن مرصعی، در عمارت داروغه کار می کردیم. از گوشه و کنار درباره اختلافات شهرداری، میراث فرهنگی، مالک قدیمی و مدیر پروژه ضامن می شنیدیم، تقریبا همه با هم اختلاف نظر داشتند و این اختلاف داشت به تخریب خانه تاریخی امیری منجر می شد. شاید هشت سالی می شد که وضعیت در همین حالت ثابت شده بود نه پیشرفتی حاصل می شد و نه پس رفتی.» در آن روزگار هرازگاهی خبرهایی در رسانه ها مبنی بر احتمال تخریب این بنا کار می شد. روزنامه نگاران هشدار می دادند که مبادا امیری هم به سرنوشت صدها خانه تاریخی دیگر در مشهد مبتلا شود. مطالعه این دست گزارش ها، گواهی و همکارش را وامی دارد، بعد از اتمام کار مرمت خانه تاریخی داروغه، خود را وارد یک چالش بزرگ کنند.
گواهی ادامه می دهد: «آن زمان این آگاهی وجود نداشت که می شود هم برج ساخت و هم بنای تاریخی را نگاه داشت. بر اساس طرح شهرداری باید تا جای درخت توت، به دلیل قرار گرفتن در عرصه اتوبان و ایجاد پیاده رو، بنا تخریب می شد. از آن طرف میراث فرهنگی می گفت اگر این قدر از ساختمان خراب شود، عملا عرصه بنا از بین می رود.» در این زمان گواهی و مرصعی با پیشنهاد طرحی جدید، راه سومی پیش روی مسئولان گذاشتند. اما این طرح در ابتدا واکنشی جز خنده نداشت. طراح خانه تاریخی امیری می گوید: «ما 3 ماه کار کردیم تا به این طرح رسیدیم، اما وقتی در جلسه اول آن را ارائه کردیم، تقریبا همه حضار خندیدند. حال آنکه این طرحی من درآوردی نیست، که بر اساس یک مکتب جهانی است که سازمان یونسکو آن را تأیید کرده و نمونه های فراوانی هم در دنیا دارد.»

هیچ شهری به دست خود بناهای تاریخی اش را تخریب نمی کند الاّ ...
تعداد شهرهایی که در آن بنایی بر اساس مکتب بناهای میان افزا ساخته شده تقریبا کم است، زیرا فقط شهرهایی از این الگو پیروی می کنند که بر اثر جنگ یا زلزله آسیب دیده باشند، این را گواهی می گوید و ادامه می دهد: «این مکتب در واقع بعد از جنگ جهانی دوم در برلین شروع شد، بعد از آن با تأیید یونسکو چند شهر دیگر هم چون مکزیکو سیتی و... که بر اثر زلزله یا جنگ تقریبا بافت تاریخی شهرشان از دست داده بودند، برای حفظ اندک بناهای باقی مانده شهر از این شیوه بهره بردند. بنابراین گرچه تعداد نمونه های این شیوه در جهان کم است، چون شهری به دست خود بافت تاریخی اش را از بین نمی برد، در برلین فراوان اجرا شده است.» بر اساس توضیحات گواهی حدود صد سالی می شود که این شیوه در گوشه و کنار دنیا اجرا می شود و ناآگاهی مسئولان، به ویژه مدیران میراث فرهنگی نسبت به آن عجیب می نموده است.

برای حفظ بناهای تاریخی مشهد تنها دو راه داریم
او ادامه می دهد: «من هرگز این روش را در اصفهان توصیه نمی کنم، چون اصفهان بافت تاریخی یک پارچه دارد و وجود چنین برجی در آن بافت اصلا صحیح نیست. اما در مشهد متأسفانه باید قبول کنیم بافت تاریخی را از دست داده ایم، برای حفظ بناهای باقی مانده هم تنها دو روش داریم، یکی واچینی و دوباره چینی بناهاست و یکی هم مکتب بناهای میان افزا که در واقع همنشینی کالبدی یک بنای دیروز با بنای امروز است.»

وقتی همه حاضر شدند برای حفظ خانه امیری فداکاری کنند
گواهی داستان تأیید طرح را بعد از خنده حضار، چنین ادامه می دهد: «انگار مسئولان چیزی راجع به مکتب بناهای میان افزا نشنیده بودند به همین دلیل وقتی پیشنهاد را مطرح کردیم همه خندیدند، اما وقتی راجع به پیشینه تاریخی این طرح گفتیم و نمونه های خارجی را نشان دادیم، یکی از حاضران جلسه یک جمله گفت که اندکی بار مثبت داشت، بعد از آن فردی یک جمله دیگر گفت و حمایت کرد. کم کم ورق برگشت.» بعد از تصویب طرح، توافقی دسته جمعی صورت گرفت و هر کدام از طرف های درگیر، حاضر شدند برای حفظ بنای تاریخی امیری اندکی از خواسته های خود کوتاه بیایند. شهرداری که پیش از این رأی به عقب نشینی 16متری بنای امیری داده بود، حاضر شد 7 متر از رأی خود عقب نشینی کند. به گفته یکی از مدیران وقت شهرداری، با این تغییر نقشه، شهرداری حدود 7 میلیارد تومان ضرر کرد. میراث هم با تخریب دو دیوار قائم قرار گرفته در پیاده رو برای عبور عابران و واچینی و دوباره چینی سردر بعد از اندکی جابه جایی موافقت کرد. سرمایه گذار پروژه ضامن نیز هزینه مرمت خانه تاریخی امیری را تقبل کرد.

تعطیلی دو سال و نیمه پروژه مرمت
بنای تاریخی امیری همچون بیماری بستری و در حال عمل جراحی بود که به ناگهان با تغییر مدیر کل میراث فرهنگی، پروژه پلمب و کار مرمت متوقف شد. گواهی می گوید: «کار میراث فرهنگی دقیقا مصداق قطع یک عمل وسط جراحی و پاره گذاشتن شکم بیمار بود، که به مراتب خطرناک تر از وضعیت بیمار قبل از شروع عمل جراحی است.» خانه تاریخی امیری دو سال در همین وضعیت نامطمئن به سر برد تا اینکه سرانجام با رأی دادگاه و همراهی مدیروقت میراث فرهنگی مجدد، از اردیبهشت 97 کار آغاز شد و حال در روزهای پایانی اش به سر می برد و قرار است 15مهر با کاربری رستوران افتتاح شود.

خانه امیری می تواند الگویی باشد برای حفظ خانه های تاریخی مشهد
«دلم می خواست خانه امیری زودتر به سرانجام برسد تا سایر سرمایه گذاران هم ببینند و بدانند که برای ساخت یک بنا حتما لازم نیست بنای قبلی ویران شود.» این را گواهی می گوید و از نابودی خانه هایی همچون نیلی در مدت مرمت خانه امیری ابراز تأسف می کند. می پرسیم امروز کدام یک از خانه های مشهد را می توان با این شیوه حفظ کرد که پاسخ می دهد: «تقریبا همه؛ زیرا پشت هر کدام از خانه های تاریخی مشهد یک پروژه بزرگ قرار دارد.طرح مرمت خانه امیری در واقع یک راهکار است برای برون رفت از چالش بزرگی که سازمان میراث فرهنگی نزدیک به ۲۰ سال است گرفتارش شده و حاضر نیست واقعیت های موجود در بافت تاریخی را بپذیرد. امروز ما چاره ای نداریم جز اینکه نگاه بسیار قدیمی و سنتی و کلاسیکمان را نسبت به بناهای تاریخی تغییر دهیم و بپذیریم که می شود برای یک بنای تاریخی، توجیه اقتصادی داشته باشیم، می شود به بخش خصوصی اعتماد کرد و وارد تعامل شد تا بنای تاریخی را حفاظت کند و در عوض ما هم بپذیریم که این بنا به جای اینکه تخریب شود، می تواند در دل یک پروژه مدرن قرار گیرد. بسیاری از بناهایی که در سال های گذشته در مشهد تخریب شدند، می توانستند به این روش حفظ شوند.»

سرمایه گذار می داند حالا یک وجه تمایز دارد
سرمایه گذاری که در ابتدای امر تمایل چندانی به حفظ خانه تاریخی امیری نداشت و در خوشبینانه ترین حالت حفظ سردرخانه تاریخی امیری را در طرح گنجانده بود، حالا به شدت به این خانه علاقه مند شده و برای حفظ و مرمت آن از هیچ کمکی دریغ ندارد. زیرا می داند امروز این خانه وجه تمایزی نسبت به سایر مجتمع های تجاری شهر دارد. گواهی می گوید: «تقریبا هرچه از سرمایه گذار خواستیم انجام داد، نمای پشت خانه تاریخی را پلکانی کردیم که با این کار چندین متر مربع از متراژ بنا کم شد، بخش دیگری را تملک و به بنای برج اضافه کردیم تا تقارن دو طرف خانه تاریخی حفظ شود و...»

باید بین بنای جدید و قدیم تمایز باشد
می پرسیم اگر از ابتدا می خواستید بنا را طراحی کنید، چه تغییراتی می دادید که گواهی پاسخ می دهد: «زمانی که ما کارمان را شروع کردیم تقریبا نیمی از برج ساخته شده بود و نمی توانستیم در نما تغییری ایجاد کنیم، اما ناراضی نیستم. با کمک سرمایه گذار بیشتر تغییراتی را که خواستیم در نمای بالای خانه تاریخی اجرا کردیم. البته که خب اگر هم زمان طراحی می شد دستمان بیشتر باز بود.» به تمایز بسیار زیاد دو بنا با هم اشاره می کنیم و می پرسیم طبق قوانین بین المللی بهتر است که این تمایز زیاد باشد یا اینکه دو بنا باید ترکیب شوند؟ می گوید: «درست این است که تمایز باشد، ولی تمایز نباید خیلی اذیت کننده باشد. ما نمی توانستیم نمای برج را آجر کار کنیم، اتفاقا باید طوری طراحی شود که بنای تاریخی بیشتر جلب توجه کند و بنای جدید بی ادعا و کمرنگ باشد که نمای سنگ سفید تقریبا این خواسته را برآورده می کند.».