درباره «مصحف مشهد رضوی» کامل‌ترین نسخه قرآنی ‌به‌جامانده از قرن اول هجری قمری | تحفه مبارک حجاز که در توس ماندگار شد

اوایل دهه ۹۰ خورشیدی یکی از محققان در میان نسخ قدیمی آستان قدس رضوی به نسخه‌ای می‌رسد که گمان می‌کند به تنها قرآن خط حجازی کهن در ایران دست‌یافته است. حدس او درست است، اما این پایان ماجرا نیست.

کد خبر: ۴۰۶۸۴۵

تاریخ : ۲۶ فروردين ۱۴۰۵ - ۰۹:۵۳

نوشته

زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ اوایل دهه ۹۰ خورشیدی یکی از محققان در میان نسخ قدیمی آستان قدس رضوی به نسخه‌ای می‌رسد که گمان می‌کند به تنها قرآن خط حجازی کهن در ایران دست‌یافته است. حدس او درست است، اما این پایان ماجرا نیست و شگفتانه دیگری هم در انتظار اوست.

آنچه او در آن زمان در دست دارد، تنها نیمی از مصحفی است که او یافته است و نیمه دیگر آن در میان دیوار‌های همجوار ضریح مطهر پیدا شده است. بررسی‌های بیشتر و مقایسه این صفحات نشان از یکپارچه بودن این اثر دارد؛ نسخه‌ای از قرآن کریم که متعلق به سده نخست ظهور اسلام بوده و حالا «مصحف مشهد رضوی» نام گرفته و در میان آثار بی‌مثال نسخ خطی آستان قدس رضوی قرار گرفته است.

صفحات به‌جا مانده از صدر اسلام

نسخه خطی موسوم به «مصحف مشهد رضوی» یکی از ارزشمندترین نسخه‌های به‌جا مانده از سده نخست هجری قمری است. زمانی که سال‌های چندانی از آغاز کتابت قرآن به دست مسلمانان نمی‌گذشت و آثار چندانی هم از نسخه‌های کتابت‌شده از آن زمان برجا نمانده است.

مهم‌ترین ویژگی این مجموعه دو بخشی، کامل‌تر بودن آن نسبت به سایر نسخ کتابت شده قرآن در سده نخست هجری است.

این مصحف ۲۵۲ برگی، بیش از ۹۵ درصد آیات را دربردارد و می‌تواند مرجع بسیار خوب و دقیقی برای شناخت نوع نگارش، رسم‌الخط، ترتیب سوره‌ها و... در نخستین قرن پس از ظهور اسلام باشد. در واقع این مصحف را می‌توان به عنوان سندی برای بررسی تاریخ کتابت و نحوه قرائت آیات در آغازین دوره‌های ظهور اسلام مورد استفاده قرار داد.

پژوهش‌های نسخه‌شناختی نشان می‌دهد در کتابت این اثر از خط حجازی استفاده شده است و به همین دلیل کارشناسان محل کتابت آن را به احتمال قوی مدینه یا کوفه می‌دانند. کاتب به سیاق آن زمان آیات را بر پوستی به قطع حدود ۳۵*۵۰ سانتی‌متر مربعی نوشته که نمونه مشابه آن در کمتر اثر دیگری به چشم می‌خورد.

نقطه آغاز پیدایش این مصحف در سرزمین‌های جنوب‌غربی قلمرو اسلام بوده، اما در قرون بعدی به خراسان منتقل شده و در اختیار عالمان و مقریان نیشابور قرار گرفته است. بااین‌حال، ویژگی‌های املایی و سال‌یابی نسخه بر پایه آزمایش‌های کربن۱۴ ثابت می‌کند که این مصحف به نیمه دوم قرن اول هجری تعلق دارد.

هرچند در وقف‌نامه آغازین آن و همچنین در لابه‌لای برخی سطور این مصحف، به انتساب آن به خط امیرالمؤمنین (ع) اشاره شده است، اما این گمانه‌زنی دور از ذهن به نظر می‌رسد؛ چرا که خطا‌های موجود در این نسخه در هنگام کتابت از سوی امام معصوم (ع) ناممکن است.

از حجاز و عراق به ایران

بنا بر بررسی‌های صورت گرفته آنچه مشخص شده، این است که کتابت این مصحف در سرزمین حجاز بوده و تا پیش از انتقال آن به خراسان احتمالا در عراق نگه‌داری می‌شده است. اما اینکه این اثر چطور و از چه زمانی به نیشابور رسیده اطلاعی در دسترس نیست. تنها اطلاعات نوشته شده در وقف‌نامه آغازین نسخه شماره ۱۸ و نام مصححی که در انتهای سوره فاتحه است، این موضوع را روشن می‌کند که این مصحف از قرن پنجم هجری در اختیار برخی از اهل سنت نیشابور بوده و احتمالا در اواخر همین قرن نیز بر حرم امام رضا (ع) وقف شده است.

در این بین باید به این نکته هم توجه کرد که بررسی ویژگی‌های کلی متن در این مصحف، کتابت آن در مدینه را نشان می‌دهد، اما ترتیب سوره‌های آن که با سنت ابن‌مسعود در کوفه مطابقت دارد، خلاف آن را ثابت می‌کند. با تکیه بر گزارش‌های تاریخی، محل کتابت عموم مصحف‌هایی که ترتیب سوره‌ها در آن مطابق با روایت ابن‌مسعود بوده، شهر کوفه بوده است؛ جایی که دست‌کم شاگردان ابن‌مسعود در قرائت و تفسیر قرآن و نسل‌های بعدی ایشان تا دو قرن در آن فعالیت داشته‌اند. البته ترتیب سوره‌ها در این مصحف مطابق روایت رسمی متن قرآن با ترتیب عثمانی در جهان اسلامی که در قرون بعدی متداول بوده، بازسازی و اصلاح شده است.

از طرفی با در نظر گرفتن اتفاقات رخ داده در سده دوم و بعد از آن و البته اهمیت سیاسی و فرهنگی و علمی شهر نیشابور در آن زمان، احتمال انتقال آن به خراسان در عهد آل‌بویه و یا زودتر از آن در دوره خلفای عباسی مانند هارون‌الرشید و مأمون نیز وجود دارد.

این شهر محل عبور امام رضا (ع) و بیان حدیث مبارک سلسلة‌الذهب است که خود شاهدی بر حضور محدثان فراوان در پایان سده دوم در آنجاست. همچنین تشکیل مدارس مختلف علمی و حضور عالمان فرق مختلف اسلامی در نیشابور بر اهمیت علمی و تاریخی آن در سده‌های سوم تا پنجم هجری افزوده بود که می‌تواند دلیل خوبی برای انتقال مصحف مشهد رضوی به این شهر بوده باشد.

حفظ شده از گزند بیگانه

نیشابور در آن دوره محل حضور علما، محققان و قاریان بسیاری بود. یکی از این قاریان فردی به نام «علی بن ابی القاسم مقری سَرَوی» بوده که بنا به شواهدی که در وقف‌نامه و دیگر صفحات مصحف وجود دارد، در اواخر قرن پنجم هجری مالک آن بوده است.

مصحف مشهد رضوی در همین زمان توسط این قاری بر حرم امام رضا (ع) وقف می‌شود، چنان که شرح آن در آغاز نسخه شماره ۱۸ بدین صورت آمده است: «هذا المصحف/ و هو بخط أمیرالمؤمنین/ علی بن أبی طالب علیه السلم/ وقف علی مشهد السید اإلمام السعید/ الشهید أبی الحسن علی بن موسی الرضا رحمة الله علیه/ الموضوع بالطوس وقفه مالکه/ علی بن أبی القسم المقرئ السروی تقرباً إلی الله عزوجلّ/ و طلباً لمرضاته بلغ الله آماله/ وکتبه ... الوراق الطبری»

واقف این وقف‌نامه را به جز در آغاز نسخه شماره ۱۸، مجددا در پایان سوره کهف هم به دستخط خودش تکرار کرده است که نشان‌دهنده این نکته است که این اثر در اواخر قرن پنجم یا اوایل قرن ششم هجری در دو مجلد جداگانه بر حرم حضرت رضا (ع) وقف شده است. همچنین وجود یادداشتی در پایان سوره فاتحه نشان می‌دهد که یکی از فقیهان شافعی در نیشابور به نام

وجیه بن طاهر الشحّامی (درگذشت: ۵۴۱ ق)، متن سورۀ فاتحه را در آغاز نسخه بازنویسی کرده است. این مصحف ارزشمند از همان زمان تاکنون در بارگاه مطهر رضوی نگه‌داری شده است، اما همیشه در دسترس نبوده و در بازه‌ای مخفی شده است. حمله و تاخت و تاز ازبک‌ها به سوی خراسان و مشهد در دوره صفویه، بار‌ها متولیان و مسئولان وقت حرم رضوی را واداشت تا بسیاری از اشیای نفیس و نسخ خطی ارزشمند را در بخش‌هایی از دیوار‌های حرم پنهان کنند. این مصحف نیز از جمله همان آثار است که تعدادی از اوراق آن در پشت دیوار کنار ضریح مطهر مخفی شده بود و در جریان بازسازی و توسعه اطراف ضریح در سال ۱۳۴۸ خورشیدی کشف شد.

{$sepehr_key_204226}

نسخه‌ای جامع که ماندگار شد

همان‌طور که گفته شد مصحف مشهد رضوی از دو بخش جداگانه تشکیل شده است. نخستین بخش آن با شماره نسخه ۱۸، با جلد قدیمی و اصلی‌اش از زمان وقف موجود بوده که البته به سبب آسیب‌دیدگی اطراف پوست برگه‌ها، در دوره قاجار، اطراف برگه‌های این نسخه با نوار‌های کاغذی و نوعی از چسب طبیعی پوشیده و مرمت شده است.

بخش دوم آن نیز طی بازسازی و توسعه اطراف ضریح در سال ۱۳۴۸ خورشیدی در پشت دیوار کنار ضریح مطهر کشف شد و در سال ۱۳۹۰ توسط حسن احسن در بخش مرمت کتابخانه آستان قدس رضوی، ترمیم و تجلید شده است.

اما کشف ارتباط بین این دو بخش در سال ۹۳ اتفاق افتاد. زمانی که مرتضی کرمی‌نیا در جریان مطالعات خود درباره نسخه‌های کهن قرآنی در موزه‌ها و کتابخانه‌های ایران نخستین بار بخش نخست مصحف مشهد رضوی (نسخه ش ۱۸) را به عنوان تنها قرآن به خط حجازی کهن در ایران شناسایی کرد و بعد‌ها پاره دوم این اثر (نسخه ش ۴۱۱۶) را نیز در همین کتابخانه یافت.

وی بعد از بررسی به این نتیجه رسید که این دو نسخه باهم ارتباط دارند و در واقع یک نسخه جامع هستند؛ نسخه‌ای که آن را «مصحف مشهد رضوی» نام نهاد.

دو سال بعد کار پژوهش و انتشار مصحف مشهد رضوی طی قراردادی از سوی کتابخانه آستان قدس رضوی به «مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث» واگذار شد. بازنویسی کامل و تحقیق متن تک‌تک صفحات، نگارش توضیحات و مقدمه بر عهده مرتضی کریمی‌نیا بود که در سال ۱۴۰۰ خورشیدی به پایان رسید.

در نهایت مصحف مشهد رضوی در قالب چاپ فاکسیمیله، مشتمل بر تصویربرداری باکیفیت هر دو نسخه، ادیت تصاویر، طراحی گرافیکی اثر، صفحه‌بندی مناسب، چاپ، جلد‌سازی، قاب‌سازی و صحافی مصحف و مقدمه دو سال بعد منتشر شد.