سه مرحله مدیریت شایعه، در سوره مبارکه نور

عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق (ع) به تبیین درس‌هایی که سوره نور برای مدیریت شایعه در جامعه اسلامی ارائه می‌کند پرداخت.

کد خبر: ۴۱۰۵۵۱

تاریخ : ۰۸ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۷:۰۸

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، مرتضی جوانعلی‌آذر با اشاره به این که در حال حاضر در میانه جنگی نظامی، اقتصادی، سایبری و رسانه‌ای هستیم، حضور شخص رئیس جمهور آمریکا در خط مقدم جنگ رسانه‌ای را نشان‌دهنده اهمیت خاص این عرصه از جنگ خواند و مخاطب توییت‌های پرتعداد و مصاحبه‌های متعدد دونالد ترامپ را در بخش عمده‌ای افکار عمومی ایران دانست.

وی در ادامه ابراز داشت: طبیعتاً در چنین شرایطی اصول دینی ورود در چنین جنگی باید مورد توجه تمامی نیرو‌های انقلاب باشد، چرا که همان گونه که می‌دانیم بر اساس توصیه پیامبر اکرم (ص) هرگاه فتنه‌ها مانند پاره‌های شب تاریک شما را دچار شبهه کرد، به قرآن مراجعه کنید» و به تعبیر رهبر شهید انقلاب فتنه در این روایت یعنی «یعنی آن چیزی که انسان را دچار اضطراب و ابهام و جهالت کرده و برای روح و فکر و جسم انسان موجب فشار است، ... این جور چیزی در زندگی اجتماعات زیاد است و در جامعه اسلامی ما چنین چیز‌هایی پیش می‌آید... آنچه در این مواقع به کار می‌آید، پیامبر اکرم (ص) می‌فرمودند قرآن است.

عضو اندیشکده حکمرانی دانشگاه امام صادق (ع) مشهورترین آیه در باب ملاک پذیرش اخبار از اشخاص را آیه ششم سوره حجرات دانست و گفت: خداوند در این آیه میفرماید «ای اهل ایمان اگر فاسقی برای شما خبری آورد، خبرش را بررسی و تحقیق کنید». بر اساس این آیه مردم باید اساساً به اخبار ارائه شده توسط مسئولان کشور‌های متخاصم یا همپیمانان آنها و همچنین رسانه‌های وابسته به این کشور‌ها بدبین باشند و هیچ مطلبی را از این رسانه‌ها بدون تحقیق و بررسی نپذیرند، چرا که در فسق این افراد هیچ گونه تردیدی وجود ندارد.

آرامش خاطر نیرو‌های انقلابی با روایت جامع و متقن رهبر شهید

عضو هیئت علمی دانشکده معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق (ع) تهران با نگاهی به مشکلات رسانه‌ای جمهوری اسلامی ایران پس از شهادت رهبر معظم انقلاب گفت: ما جامعه‌ای بودیم که نعمت رهبر شهید را داشتیم. هر اتفاقی می‌افتاد، ایشان موضع‌گیری می‌کردند و ابعاد مسئله را برای مردم روشن می‌کردند.

{$sepehr_key_208213}

وی ادامه داد: موضع‌گیری‌ها و روایت‌های دقیق و جامع ایشان از مسائل اجتماعی، سیاسی و بین‌المللی دغدغه‌مندان را از بررسی روایت‌های مختلف بی‌نیاز کرده بود و زحمت این کار را از دوش مردم برداشته بود و به همین خاطر در حال حاضر که رهبر معظم انقلاب حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در شرایط پیچیده حفاظتی و امنیتی هستند و برخی از چهره‌های شاخص نظام ترور شده‌اند و برخی دیگر نیز به واسطه شرایط خاص امنیتی امکان حضور مستمر در رسانه را ندارند، ما در انتشار اخبار و روایت صحنه نبرد قدری با مشکل رو به رو شده‌ایم.

الگوی قرآنی: ارجاع اخبار به اولی‌الامری که حقیقت مطلب را میدانند.

عضو اندیشکده حکمرانی دانشگاه امام صادق (ع) با استناد به مفاد آیه هشتاد و سه سوره نساء و هنگامی که خبری از ایمنی و ترس به آنان رسد، آن را منتشر می‌کنند، و اگر آن خبر را به پیامبر و اولیای امورشان ارجاع می‌دادند، درستی و نادرستی‌اش را درمی‌یافتند» خاطرنشان کرد: این آیه یک الگوی مدیریتی مشخص ارائه می‌دهد و به مسلمانان دستور می‌دهد که وقتی خبری از ترس یا حمله رسید، نباید آن را فوراً منتشر کنند، بلکه باید آن خبر را به مسئولان امر یا کسانی که توان فهم و پالایش دقیق اخبار را دارند ارجاع دهند و در شرایط کنونی که ما از نعمت حضور اجتماعی رهبر معظم انقلاب و بسیاری از مسئولان محروم هستیم.

این استاد دانشگاه ادامه داد: شاید بهترین راهکار این باشد که ضمن توجه به قابل اتکا بودن منابع اخبار، صحت و معنای اخبار را از طریق مراجعه به متخصصان و همچنین گفت‌و‌گو‌های جمعی با افرادی که اطلاع بیشتری دارند واکاوی کنیم و تنها پس از احراز صحت خبر و فهم معنای آن اقدام به انتشار اخبار کنیم، چرا که خداوند در آیه هفتاد سوره حجرات میفرماید «ای مؤمنان! از خدا پروا کنید و سخن سدید (درست و استوار) گویید» و این موضوع – یعنی بیان مطالب صحیح – به قدری اهمیت دارد که بر اساس روایاتی که ذیل این آیه وجود دارد، پیامبر اکرم بسیاری از اوقاتی که بر فراز منبر قرار می‌گرفتند مردم را به این آیه توصیه می‌کردند و متأسفانه امروزه توجه به قول سدید، درست و استوار در شبکه‌های اجتماعی قدری کم‌رنگ است.

عضو هیئت علمی دانشکده معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق (ع) با اشاره به مفاد آیات ۱۱ تا ۲۰ سوره نور به عنوان یک نمونه از مواجهه جامعه اسلامی با یک شایعه جدی و راهکاری که قرآن در این زمینه ارائه کرده است، گفت: قرآن در برابر شایعه افک، یک تبیین سه مرحله‌ای را ارائه کرده است که به نظر می‌رسد در مواجهه با سایر شایعات نیز قابل الگوگیری باشد.

وی ادامه داد: در مرحله اول قرآن این صحنه غبارآلود اجتماعی را در نگاهی کلان به سود جامعه اسلامی دانسته و در آیه یازده سوره نور میفرماید «آن را برای خود شری مپندارید، بلکه آن برای شما خیر است» و إن شاءالله در این جریانات اخیر، ما هم خواهیم دید که امت مبعوثی که رهبر شهید انقلاب بشارت آن را دادند، به واسطه آبدیده شدن در امواج سهمگین جنگ رسانه‌ای دشمن چگونه در غیاب رهبر شهید و روایت‌های ایشان رشد خواهند کرد و در چارچوب تربیت اجتماعی‌ای که ایشان بنیان گذاری کردند بر پای خودشان خواهند ایستاد.

جوانعلی آذر در ادامه به مرحله دوم تبیین صحنه شایعات اجتماعی از منظر قرآن پرداخت و در این زمینه ابراز داشت: البته خیر بودن و برکات این ماجرا برای جامعه به معنای نفی مسئولیت از شایعه‌پراکنان نیست. چنان که قرآن کریم در ادامه‌ی تبیین این صحنه در آیه یازده سوره نور می‌فرماید: «برای هر مردی از آنان کیفری به میزان گناهی است که مرتکب شده، و آن کس که بخش عمده آن را بر عهده گرفته است، برایش عذابی بزرگ است» و این یعنی شایعه‌پراکنی در جامعه اسلامی، متهم کردن افراد بی‌گناه و به هم ریختن فضای روانی جامعه گناهی بزرگ است.

این استاد دانشگاه در تبیین گام سوم تبیین قرآن از شرایط جامعه‌ای که با شایعه رو به رو است، به موضوع وظایف مردم در قبال شایعات پرداخت و آموزه‌های قرآن در این زمینه را در قالب چند توصیه بیان کرد.

وی در این زمینه ابراز داشت: در نهایت قرآن کریم مؤمنان را مخاطب خود قرار می‌دهد و چند توصیه کلیدی را به ایشان گوشزد می‌کند. اولین توصیه داشتن حسن ظن به دیگر مؤمنان است. در این زمینه خداوند در آیه داوزده سوره نور میفرماید «چرا هنگامی که آن تهمت بزرگ را شنیدید، مردان و زنان مؤمن به خودشان گمان نیک نبردند و نگفتند: این تهمتی آشکار است؟!» توصیه دوم قرآن در این زمینه این است که مومنان باید اخبار را بر اساس الگو‌های مورد تأیید ارزیابی کنند و از آنجا که در داستان افک این الگوی مورد تأیید شهادت چهار نفر بوده، قرآن کریم می‌فرمایند «چرا بر آن تهمت، چهار شاهد نیاوردند؟ و، چون شاهدان را نیاوردند، پس خود آنان نزد خدا محکوم به دروغگویی‌اند» (سوره نور، آیه ۱۳) و آنچه بسیار اهمیت دارد این است که اگر شایعه‌پراکنان دلیلی به شیوه مورد قبول و متقن ارائه نکنند، دروغگو محسوب می‌شوند.

عضو هیئت علمی دانشکده معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق علیه‌السلام تهران ادامه داد: توصیه سوم قرآن در این مورد این است که موضوع پخش شایعات مسموم به هیچ وجه نباید موضوعی ساده تلقی شود و به هیچ وجه نباید در مورد آن سهل‌انگاری کرد، چرا که این موضوع در نزد خداوند بسیار جدی و مهم است. در این زمینه خداوند در آیه پانزده سوره نور میفرماید «چون آن تهمت بزرگ را زبان به زبان از یکدیگر می‌گرفتید و با دهان‌هایتان چیزی می‌گفتید که هیچ معرفت و شناختی به آن نداشتید و آن را عملی ناچیز و سبک می‌پنداشتید و در حالی که نزد خدا بزرگ بود» و در نهایت قرآن به مؤمنان توصیه می‌کند که وقتی در چنین شرایطی قرار می‌گیرند و نسبت به موضوعی اطلاع ندارند، سکوت پیشه کنند و خبری که از صحت آن اطلاع ندارند را منتشر نکنند «و چرا وقتی که آن را شنیدید نگفتید: ما را نسزد که به این تهمت بزرگ زبان بگشاییم، شگفتا! این بهتانی بزرگ است.» (سوره نور، آیه ۱۶).

جوانعلی‌آذر در پایان با اشاره به مفاد آیه ۲۱ سوره نور که میفرماید «ای مؤمنان! از گام‌های شیطان پیروی نکنید» خاطرنشان ساخت: به نظر می‌رسد شیطان به یک‌باره انسان‌ها را گمراه نمی‌کند، بلکه قدم‌به‌قدم سوگیری ایجاد می‌کند و عادت کردن به بازنشر اخبار بدون این که از صحت آنها اطلاع داشته باشیم را می‌توان به نوعی تبعیت گام‌به‌گام از شیطان دانست که قرآن کریم از آن نهی کرده است.

عضو هیئت علمی گروه خط مشی‌گذاری دانشکده معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق علیه‌السلام تهران در جمع‌بندی نکات خود اظهار کرد: آیات قرآن کریم و به ویژه شیوه برخورد قرآن با ماجرای افک به ما می‌آموزد که اول، خبر فاسقان را بدون تحقیق نپذیریم. دوم، در هنگام شنیدن اخباری که میتواند جامعه را دچار اضطراب کند به مسئولان امر یا کسانی که از حقیقت ماجرا خبر دار هستند مراجعه کنیم و از طریق گفت‌و‌گو با افراد مطلع حقیقت موضوع را تشخیص دهیم. سوم، در شنیدن و بازنشر اخبار دقت کنیم و چهارم، اگر نمی‌دانیم، بگوییم اطلاعی نداریم.