قدیمی‌ترین گزارش مطبوعاتی درباره مراسم جشن ولادت امام رضا (ع) | ستاره‌باران مشهد در شب میلاد ثامن‌الحجج (ع)

بازخوانی قدیمی‌ترین گزارش مطبوعاتی درباره مراسم جشن ولادت امام رضا (ع) که ۱۲۵ سال پیش برگزار شده است.

کد خبر: ۴۱۰۷۳۵

تاریخ : ۰۹ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۳۲

نوشته

مرضیه ترابی | شهرآرانیوز؛ به درستی معلوم نیست که برگزاری مراسم سالروز ولادت امام‌رضا (ع) از چه زمانی در مشهد رضوی و حرم مطهر آن‌حضرت آغاز شده‌است. گزارش‌های تاریخی از اجتماع دوستداران امام (ع) در حرم مطهر و در مناسبت‌های مذهبی خاص شیعه خبر می‌دهند.

ابن‌اثیر ضمن بررسی اتفاقی در مشهد دوره سلجوقیان، در کتاب «الکامل فی‌التاریخ»، آورده‌است که در سال ۵۱۰ قمری و در حرم مطهر امام رضا (ع)، مراسم روز عاشورا برگزار می‌شد. بر همین اساس می‌توان گفت که به احتمال زیاد برگزاری مراسم مربوط به ولادت و شهادت اهل‌بیت علیهم‌السلام در جوار مضجع شریف رضوی، سابقه‌ای طولانی دارد و دست‌کم از قرون میانه اسلامی در مشهد رواج داشته‌است. با این حال، پس از استقرار حکومت شیعی صفوی، برگزاری این مراسم انتظام ویژه‌ای پیدا کرد و در ادوار تاریخی بعد، توسعه فراوانی یافت.

موقوفات ارزشمندی با هدف تأمین هزینه‌های برگزاری این مراسم از سوی واقفان وقف شد و همین مسئله، بر اعتبار و تداوم برنامه‌هایی از این دست، به ویژه در سازمان خدمات آستان‌قدس رضوی افزود. در این زمینه، اسنادی از دوره صفویه به بعد، باقی مانده‌است که گاه در همین صفحه به مرور محتوای آنها پرداخته‌ام.

اما سند امروز از هر جهت ممتاز است و باید آن را قدیمی‌ترین گزارش موجود مطبوعاتی از برگزاری جشن ولادت باسعادت امام رضا (ع) در تاریخ مطبوعات خراسان بدانیم؛ گزارشی که در ۲۳ ربیع‌الاول ۱۳۱۹ قمری (۱۸ مردادماه ۱۲۸۰ خورشیدی) در روزنامه ادب (سال اول، شماره ۲۹) به مدیریت میرزاصادق‌خان ادیب‌الممالک فراهانی منتشر شد. در آن زمان دفتر روزنامه مذکور در کوچه «مدرسه دو در» قرار داشت، جایی که امروزه به احتمال زیاد در محدوده صحن جمهوری اسلامی حرم رضوی و رواق‌های مربوط به آن قرار می‌گیرد.

نکته جالب توجه در این گزارش، پوشش اخبار مربوط به برگزاری مراسم جشن میلاد در داخل شهر مشهد است. ادیب‌الممالک که خود به عنوان فرد دعوت شده، در جشن منزل «نایب‌التولیه» حضور دارد، توصیفی شاعرانه از مراسم ارائه می‌دهد که بررسی آن می‌تواند زوایای کمتر دیده شده‌ای از ساختار اجتماعی و هنری چنین برنامه‌هایی را در ۱۲۵ سال پیش، به علاقه‌مندان نشان دهد.

اینک در ایام ولادت سراسر نور و سرور سلطان سریر ارتضا، حضرت امام علی بن موسی‌الرضا (ع)، این گزارش تاریخی را پس از بیش از یک قرن، همراه با شما خوانندگان ارجمند، بازخوانی می‌کنیم و به تحلیل و بررسی مختصر آن می‌پردازیم.

متن گزارش تاریخی روزنامه «ادب»

«خجسته‌بادا بر ساکنان شهر وجود
صباح فرّخ میلاد بهترین موعود

شب یازدهم ربیع‌الاول (۱) که به عقیده جمعی از اهل خبر و تاریخ لیله میلاد حضرت مولانا و سیدنا الامام الهمام علی‌بن‌موسی‌الرضا ارواح العالمین فداه به شمار می‌رود در صحنین مقدسین و حجرات شریفه و حرم مطهر و رواق منوّر و جامع شریف (۲) آیین چراغان و مراسم تبریک، موجود و فراهم بود.

جناب مستطاب اجل‌اکرم آقای حاجی نایب‌التولیه دامت شوکته و اجلاله نیز که شرحی از مناقب ذات خجسته ایشان را در اعداد سابق (شماره‌های پیشین) [روزنامه]ادب زیب (زینت‌بخش) طومار ساختیم چنان‌که مرسوم و معمول همیشگی ایشان بوده‌است در خانه خویش محفلی انبوه و جشنی باشکوه فراهم آوردند که تماشای آن موجب حیرت و شگفتی بینایان همی‌شد:

و نادِ سما فوق السّماک کأنّه
سماء نجوم و الشموع کواکب (۳)

به غیر از صحن باغ که نشست‌گاه مدعوین و محفل سود و سرور بود، تمام فضای عمارت و کوچه و محله را به طبقات و درجات مختلفه و خطوط متوازیه با اشکال هندسی و بدایع اقلیدسی روشن و منوّر ساخته‌بودند گفتی که آسمانِ ثوابت (۴) است از نجوم دراری (جواهرنشان) آکنده یا روز رستاخیز است که ستارگان بر سطح زمین پراکنده شدند: مِن جمله صنعتی شگرف و هنری معجب در آنجا به‌نظر رسید که نظاره آن چشم تماشاییان را خیره همی‌داشت: در سمت قبلی باغ که قبله و وجهه جالسان می‌بود که بر صنع خامه (قلم) یاقوت بن هلال (۵) برتری می‌جست با نوری که یکاد زیت‌ها یضیء ولو لم تمسسه نار (۶) نوشته بودند که: السلطان علی‌بن‌موسی‌الرضا.

اما بهترین زیبی که در این جشن فرخ و بزم فروزنده به دید آمد تشریف قدوم و تقدیم ورود بندگان حضرت مستطاب اشرف. شاهزاده نیرالدوله والی مملکت خراسان و سیستان مدظله‌العالی بود که به اقتضای حسن نیت و خلوص طویّت (نهاد و باطن) که به خاکپای حضرت امام هشتم و قبله هفتم ارواح العالمین فداه دارند در آن مجلس دلکش شرف حضور ارزانی داشته و به آیین بزرگی زیردستان را بارعام و اذن جلوس بخشیدند.

اما در آنجا که ایالت کبری جلوس فرمودند جز تنی چند از بزرگان دین و اُمنای آستان اقدس رضوی سلام‌الله علیه که با حضرتش هم‌سخن و همداستان بودند، دیگران را جای نبود و سایرین که یکسره از بزرگان و خداوندان حسب و نسب یا صاحبان شغل و مناصب دیوانی به شمار می‌رفتند در صف دیگر پرّه زده و انجمن دعوت را مزّین ساخته‌بودند.

جناب مستطاب فاضل سخن‌گستر و ادیب معانیِ طراز، حاجی میرزا صبوری ملک‌الشعرای آستان‌قدس قصیدتی غراء در تهنیت آن جشنِ ستوده ... انشا و انشاد کرد (هر کس شنید گفتا لله دِرّ قائل) (۷) بعد از صرف چای و شربت و شیرینی – در ساعت چهارم خوان (سفره) طعام کران تا کران گسترده گشت و سماط (سفره) نعمت گوناگون که لکم فی‌ها ماتشتهیه الانفس و تلذ الاعین (۸) آماده و مهیا گردید شاهد این بیت برقع (نقاب) از رخ برگشود:

صد سفره دشمن فکند طالب مقصود
شاید که یکی دوست بیاید بضیافت (۹)

پس از برداشتن خوان نیز تا ساعت پنج بساط آتش‌بازی در میان آمد و خاتمه مجلس با ذکر مناقب و محامد ذات همایون مختوم گردید ...»

{$sepehr_key_208411}

چند نکته مهم درباره این گزارش

نخست: اولین چیزی که در این گزارش چشم‌نوازی می‌کند، قلم ادبی و بسیار فاخر نگارنده است. ادیب‌الممالک الحق در این گزارش مطبوعاتی، شمه‌ای از وجوه هنر نگارش و ظرفیت سترگ ادبی خود را به نمایش گذاشته‌است؛ آن‌گونه که نگارنده این سطور را واداشت برای لذت خوانندگان، مفهوم و منظور نویسنده را در قالب «پی‌نوشت» و در انتهای این گزارش، به اختصار بیاورد تا وزن ادبی روایت روزنامه ادب از جشن میلاد امام رضا (ع) بیشتر و بهتر درک شود.

دوم: منظور از نایب‌التولیه که مجلس جشن مذکور در منزل وی برگزار شده‌بود، به احتمال زیاد همان «نایب‌التولیه عرب» است که چندی پیش و در همین صفحه، درباره خانه وی با نام «خانقاه دراویش» در محله بالاخیابان مطلبی را برای مطالعه خوانندگان گرانمایه نوشتم و به زوایایی از زندگی وی و همسرش اشاره کردم.

سوم: استفاده از نورپردازی در مجالس جشن دوره قاجار و ۱۲۵ سال پیش، جای تأمل و دقت دارد. در آن زمان، از نورپردازی با حداکثر ظرفیت و در راستای تلقین شکوه به حاضران استفاده می‌شد. ادیب‌الممالک در متن گزارش خود آورده‌است که برگزار کنندگان جشن، نام مقدس امام رضا (ع) را با عبارت «السلطان علی‌بن‌موسی‌الرضا» با چراغ‌های متعدد و در بخشی از حیاط منزل نایب‌التولیه ساخته‌بودند که خیره‌کننده چشمان بوده‌است.

به احتمال قریب به یقین، چراغ‌های مذکور هیچ‌کدام از نوع چراغ‌های الکتریکی نبود، چون در آن زمان هنوز موتور برق فعالیت خود را در مشهد شروع نکرده یا لااقل استفاده از آن برای غیر از فضای حرم مطهر، ممکن و میسر نبوده‌است.

چهارم: ادیب‌الممالک با وجود آوردن عناوین پرطمطراق برای نیرالدوله، والی وقت خراسان، از اظهار کنایه به وی بابت رفتار متکبرانه‌اش خودداری نکرده‌است. طبق گزارش او، با آنکه مجلس جشن عمومی بود، نیرالدوله از حضور در میان مردم عادی که به تعبیر ادیب‌الممالک، هر کدام شأنیت خود را داشتند، خودداری کرده و با جمعی از اعوان و انصار خودش، در گوشه‌ای نشسته بوده‌است و به کسی اجازه حضور نزد وی داده نمی‌شد. نویسنده با هنرمندی تمام، این مسئله را در لفافه مدح و ثنا گنجانده و برای ما به یادگار گذاشته‌است تا بتوانیم درک دقیق‌تری از روابط میان حکومت و مردم در شهر مشهد و در دوره قاجاریه به دست آوریم.

پنجم: مجلس شادی، افزون بر پذیرایی با شربت و چای و شیرینی و نیز شام مفصل، با برنامه آتشبازی و در پی آن، شعرخوانی توسط ملک‌الشعرای صبوری، پدر روان‌شاد ملک‌الشعرای بهار، همراه بود تا کیفیت برنامه‌های مراسم افزایش یابد. آنچه واضح است، حضور ادبیات به عنوان هنری فاخر در جلسه‌هایی چنین وزین است که امروزه به آن توجهی نمی‌شود.

پی‌نوشت‌ها:

۱-درباره زمان ولادت امام رضا (ع) چند روایت وجود دارد که یکی از آنها مربوط به ماه ربیع‌الاول است. امروزه و بر اساس مطالعات گسترده و اظهارنظر اهل فن، تاریخ ثبت شده مربوط به ماه ذی‌القعده از اعتبار بیشتری برخوردار و در تقویم رسمی ایران به عنوان روز ولادت باسعادت امام رضا (ع) ثبت شده‌است.

۲-منظور مسجد جامع گوهرشاد است.

۳-ترجمه: و آسمانی را ندا بده که بر فراز [ستاره]سَماک است؛ گویی خود آسمانی است آکنده از ستارگان و شمع‌ها همچون اختران‌اند.

۴- اصطلاحی در ستاره‌شناسی قدیم (هیئت بطلمیوسی) که به معنای «آسمانی که ستارگان ثابت در آن قرار دارد» است.

۵- یاقوت‌بن‌هلال اصطلاحی ادبی و به معنای قلمی هنرریز و هنرآفرین در نهایت توانمندی است.

۶- فرازی از آیه ۳۵ سوره مبارکه نور: روغنش هر چند بدان آتشى نرسیده باشد روشنى بخشد... (ترجمه استاد فولادوند)

۷- بخشی از مطلع یکی از غزل‌های حافظ: هر نکته‌ای که گفتم در وصف آن شمایل - هر کو شنید گفتا للهِ دَرُّ قائل

۸- فرازی از آیه ۷۱ سوره مبارکه زخرف: و در آن (بهشت) آنچه دل می‏‌خواهد و چشم از آن لذت می‏‌برد وجود دارد... (ترجمه مکارم شیرازی)

۹- یکی از ابیات غزلی از سعدی با مطلع:‌ای دیدنت آسایش و خندیدنت آفت - گوی از همه خوبان بربودی به لطافت