«زن و هویت مشهد» | بخش دوم: گوهرشاد؛ زنی که حرم امام رضا (ع) را همسایه طلا کرد

۶۰۰ سال پس از اشک‌های زنان نوغان در تشییع پیکر مطهر امام رضا (ع)، زنی از تبار تیموریان برخاست تا عشق به امام رضا (ع) را نه با اشک، که با سنگ و گچ جاودانه کند. گوهرشاد خاتون، شهبانوی ایران در سده نهم هجری، مسجدی در جوار حرم ساخت که هنوز شکوهش چشم و دل را می‌نوازد.

کد خبر: ۴۱۳۵۵۸

تاریخ : ۲۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۱۷

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ اگر زنان نوغان نخستین پاسداران عاطفی حریم رضوی بودند، گوهرشاد خاتون نخستین بانویی بود که این پاسداری را به معماری و سیاست گره زد. او در حدود سال ۷۸۰ هجری قمری متولد شد و در سال ۷۹۵ با شاهرخ میرزا، فرزند امیر تیمور گورکانی ازدواج کرد و حاصل این پیوند، فرزندانی، چون بایسنقر میرزا ـ از سرآمدان خط ثلث ـ بود.

اما آنچه نام گوهرشاد را در تاریخ مشهد جاودانه کرد، یک تصمیم بزرگ در سال ۸۱۸ هجری قمری بود. در این سال، او دستور ساخت مسجدی باشکوه را در جوار حرم مطهر رضوی صادر کرد. این مسجد به دست قوام‌الدین شیرازی، از برجسته‌ترین معماران عصر تیموری، با استفاده از آجر و گچ و به شیوه معماری اسلامی ساخته شد و در سال ۸۲۱ هجری قمری به پایان رسید. امروزه این بنا به‌عنوان یکی از شاهکار‌های هنر و معماری اسلامی در جهان شناخته می‌شود و برخی آن را پربازدیدترین مسجد ایران می‌دانند.

گوهرشاد خاتون، اما تنها یک واقف و بانوی نیکوکار نبود. به گزارش منابع تاریخی معتبر، او در حوزه سیاسی و مشارکت در امور کشور نیز نقشی پررنگ داشت و از نفوذ خود حتی برای شفاعت خطاکاران استفاده می‌کرد. زندگی پرفراز و نشیب این بانوی تأثیرگذار، سرانجام در نهم رمضان سال ۸۶۱ هجری قمری و در ۸۱ سالگی، به فرمان سلطان ابوسعید تیموری در هرات با قتل به پایان رسید.

مسجد گوهرشاد، اما در طول تاریخ بار‌ها آسیب دید؛ از زلزله سال ۱۰۸۴ هجری قمری که ایوان مقصوره آن را صدمه زد تا گلوله‌باران روس‌ها در سال ۱۳۳۰ هجری قمری که به گنبد و ایوان‌های آن آسیب رساند و بعد‌ها بازسازی شد.

امروز، اما هر زائری که از صحن جامع رضوی گذر می‌کند و قدم به مسجد گوهرشاد می‌گذارد، ناخودآگاه وارد بنایی می‌شود که یک زن، به عشق امام رضا (ع)، آن را خلق کرده است. گوهرشاد خاتون، در ظلّ آفتاب رضوی، شکوهی ماندگار به شهر بخشید؛ شکوهی از جنس رستاخیز.

{$sepehr_key_211366}

برای مطالعه بیشتر منابع زیر پیشنهاد می‌شود:

«مسجد و موقوفات گوهرشاد»، مهدی سیدی، انتشارات کومه، ۱۳۸۶.

«اوسنه‌ی گوهرشاد»، سعید تشکری (رمان تاریخی)، نشر نیستان، ۱۳۹۹.

شهربانو در یک مجموعه گزارش هفت‌قسمتی، کنش‌گری زنان را در تاریخ و هویت مشهد، از روز شهادت امام رضا(ع) تا امروز مرور می‌کند؛ روایتی ۱۲۰۰ ساله از پاسداری زنانه که اینک در حضور حماسی دختران و بانوان در خیابان‌ها، دوباره جان گرفته است؛ بخش سوم این گزارش فردا منتشر خواهد شد.