«زن و هویت مشهد» | بخش سوم: فاطمه طوسی؛ بانوی خراسانی که در دربار مغولان از حریم رضوی پاسداری کرد

تاریخ مشهد فراز و فرود‌های بسیاری به خود دیده؛ از یورش مغولان تا محاصره‌های سیاسی و قحطی‌ها. در میانه این توفان‌ها، زنانی بوده‌اند که کشتی خانواده و شهر را به ساحل رساندند؛ زنانی، چون «فاطمه طوسی» که در دربار ایلخانان، حافظ هویت مشهد و حرم رضوی شد.

کد خبر: ۴۱۳۸۹۴

تاریخ : ۲۱ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۴۲

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ در قرن هفتم هجری، هنگامی که سیل ویرانگر مغولان از شرق ایران سرازیر شد و شهر‌ها یک‌به‌یک فرو می‌پاشیدند، مشهد نیز در معرض تهدید قرار داشت. در این میان، زنی از خاندان‌های متنفذ خراسان به نام «فاطمه طوسی» برخاست که نامش در کتاب «تاریخ جهانگشای جوینی» ـ مهم‌ترین منبع درباره حمله مغول به ایران نوشته عطاملک جوینی ـ ثبت شده است.

گزارش ابن‌اثیر در «الکامل فی‌التاریخ» که خبر از ویرانی حرم‌رضوی داده است، بقیه شواهد، از کاشی‌های سنجری حرم امام‌رضا (ع) گرفته تا اشعار فضل‌ا... روزبهان خُنجی در «مهمان‌نامه بخارا»، حکایت از بقای ابنیه این مکان مقدس و رو آوردن بقایای مردم شهر‌ها و قصبات اطراف به آن دارد.

تاریخ این دوره راوی حضور افرادی شاخص هستند که در بزنگاه سقوط و نابودی، چهره نشان دادند و خلقی را از هلاک رهاندند و بی‌تردید فاطمه طوسی یا فاطمه خراسانی یکی از این افراد است.

فاطمه طوسی، بانویی از مشهد مقدس، با حضور در دربار «تورکینا خاتون» ـ عروس چنگیزخان مغول و همسر اوگتای قاآن که فرمانروایی کل امپراتوری مغول را در دست داشت ـ توانست از موقعیت خود برای حفاظت از مشهد و حریم رضوی استفاده کند. او در دربار مادرِ خان بزرگ مغول حضور داشت و از آنجا برای حفظ مشهد و خراسان از هجمه مغولان، اقداماتی را سازمان‌دهی کرد.

این ماجرا نشان می‌دهد که تورکینا خاتون، زن فرمانروای مغول، خود نقشی کلیدی در حفظ مشهد ایفا کرد.

فاطمه طوسی با درایت و شجاعت، از نفوذ خود بر این بانوی قدرتمند بهره گرفت تا از تخریب ابنیه مذهبی مشهد جلوگیری کند. غلامرضا آذری خاکستر، پژوهشگر تاریخ مشهد اذعان دارد که زنان خراسان، به‌ویژه در دوره‌های گذار سیاسی، بار‌ها نقش میانجی و حافظ را ایفا کرده‌اند و فاطمه طوسی نمونه‌ای درخشان از این سنت است.

{$sepehr_key_211717}

فاطمه طوسی نه‌تنها از تخریب حرم رضوی ممانعت کرد، بلکه زمینه را برای بازسازی و رونق دوباره شهر پس از پایان حمله مغولان فراهم آورد.

این روایت نشان می‌دهد پاسداری زنان از هویت و تاریخ رضوی، تنها به عزاداری و معماری محدود نبوده است. زنان مشهد، در بزنگاه‌های تاریخ، با ورود به عرصه سیاست نیز از کیان این شهر دفاع کرده‌اند.

برای مطالعه بیشتر کتاب «تاریخ جهانگشای جوینی»، عطاملک جوینی (قرن هفتم هجری) پیشنهاد می‌شود.

شهربانو در یک مجموعه گزارش هفت‌قسمتی، کنش‌گری زنان را در تاریخ و هویت مشهد، از روز شهادت امام رضا(ع) تا امروز مرور می‌کند؛ روایتی ۱۲۰۰ ساله از پاسداری زنانه که اینک در حضور حماسی دختران و بانوان در خیابان‌ها، دوباره جان گرفته است؛ بخش چهام این گزارش فردا منتشر خواهد شد.