«از حاشیه تا مدیریت» | روایت رهبر شهید از جایگاه زنان در عرصه سیاست و اجتماع

در اندیشه رهبر شهید، مسئولیت اجتماعی زنان نه یک حق که یک «تکلیف دینی» و «انقلابی» است.

کد خبر: ۴۱۵۴۹۲

تاریخ : ۱۲ تير ۱۴۰۵ - ۱۷:۱۱

نوشته

نسرین ستوده| شهربانو، در روز‌هایی که غم و اندوه شهادت رهبر شهید، آیت‌ا... سیدعلی خامنه‌ای، فضای جامعه را فرا گرفته است، بازخوانی اندیشه‌های عمیق ایشان در حوزه‌های مختلف، به ویژه نقش زنان، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند. رهبر شهید، برخلاف دیدگاه‌های رایج که نقش زن را محدود به خانه یا صرفا تقلیدی از مدل‌های غربی می‌دانستند، همواره بر حضور فعال، آگاهانه و اثربخش زنان در تمامی عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و مدیریتی تأکید داشتند. ایشان با نگاهی کرامت‌محور، نه تنها حضور زنان در این عرصه‌ها را مجاز می‌دانستند، بلکه آن را یک «وظیفه» و «تکلیف» همگانی معرفی می‌کردند. در ادامه به بررسی چارچوب فکری رهبر شهید در خصوص نقش زنان در مدیریت و سیاست می‌پردازیم؛ نقشی که ایشان آن را نه صرفا یک حق، بلکه یک مسئولیت حیاتی برای پیشرفت جامعه می‌دانستند.

{$sepehr_key_227146}

‏‏مسئولیت اجتماعی، تکلیفی همگانی برای زن و مرد

رهبر شهید همواره بر این نکته تأکید داشتند که مسئولیت‌های اجتماعی محدود به جنسیت نیست و زنان نیز همانند مردان، مکلف به ایفای نقش در مسائل کلان جامعه هستند. ایشان با استناد به آموزه‌های اسلامی، اهتمام به امور مسلمین را وظیفه‌ای فراگیر می‌دانستند.

تکلیف شرعی و اجتماعی: ایشان در تبیین این وظیفه، به صراحت بیان می‌کردند: «شاهد بر این معنا، همه آثار اسلامی است که در این زمینه‌ها وجود دارد و همه تکالیف اسلامی است که زن و مرد را به طور یکسان، از مسئولیت اجتماعی برخوردار می‌کند. اینکه می‌فرماید: «من اصبح لا یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم»، مخصوص مردان نیست؛ زنان هم باید به امور مسلمانان و جامعه اسلامی و امور جهان اسلام و همه مسائلی که در دنیا می‌گذرد، احساس مسئولیت کنند و اهتمام نمایند؛ چون وظیفه اسلامی است.» (۲۰/۱۲/۱۳۷۵)

اهتمام همگانی: این اهتمام، شامل تمام ابعاد زندگی می‌شود. رهبر شهید تصریح می‌کردند که «شما صبح که می‌کنید، زن خانه‌دارید، زن کارمندید، زن شاغلید، زن صنعتگرید، هر کاری می‌کنید، باید به فکر جامعه باشید؛ یعنی اهتمام داشته باشید که جامعه در چه وضعی است... این اهتمام همگانی است.» (۰۶/۱۰/۱۴۰۲)

این دیدگاه، بنیان‌نظری حضور زنان در عرصه‌های مدیریتی و سیاسی را فراهم می‌آورد. ایشان حضور زنان در این عرصه‌ها را صرفا یک انتخاب شخصی نمی‌دانستند، بلکه آن را بخشی از مسئولیت‌های دینی و انقلابی برمی‌شمردند.

‏از حاشیه تا متن: میدان‌داری زنان در عرصه سیاسی

یکی از دستاورد‌های مهم انقلاب اسلامی از دیدگاه رهبر شهید، خروج زنان از حاشیه و قرار دادن آنها در متن جامعه بود. ایشان معتقد بودند که انقلاب اسلامی به زن مسلمان ایرانی هویت و شخصیت بخشید و زمینه را برای فعالیت سالم در عرصه‌های گوناگون فراهم کرد.

حضور در صحنه‌های کلان: رهبر شهید با برشمردن مصادیق حضور سیاسی و اجتماعی، گستره این حضور را بسیار وسیع می‌دانستند: «باید در میدان سیاست، در صحنه انقلاب -در کارهایى که نظام اجتماعى از شما می‌طلبد، در انتخابات، در میدان جنگ، در

عرضه کردن خواست انقلابى و ملّى خود در سطح کشور و جهان، در بیان اراده سیاسى خودتان، در میدان‌هاى سیاست و انقلاب حضور داشته باشید؛ در راه‌پیمایى باشید، در سازندگى باشید، در میدان جنگ باشید، در انتخابات باشید، در بیان عقیده سیاسى خودتان آنجایى که باید اظهار عقیده کرد و واجب است اظهار عقیده، در تعیین سرنوشت کشور و انقلاب- حضور داشته باشید.» (۲۲/۰۹/۱۳۶۸)

‏بروز هویت مستقل: ایشان تأکید می‌کردند که انقلاب اسلامی توانست هویت مستقل زن ایرانی را در عرصه‌های مجاهدت، از جمله دفاع مقدس، آشکار سازد: «بروز و ظهور کاملا برجسته هویت و شخصیت مستقل زن ایرانی، در عرصه مجاهدت‌ها، از جمله در دفاع مقدس و دنباله‌های آن تا امروز... انسان واقعا در مقابل این‌همه عظمت احساس خشوع می‌کند. اینها واقعیت‌های زنانه جامعه ماست که بسیار افتخارآمیز و مهم است.» (۳۰/۰۱/۱۳۹۳)

شایسته‌سالاری، ملاک تصدی مناصب مدیریتی

رهبر شهید در نگاه به مناصب مدیریتی و سیاسی، ملاک را شایستگی و توانمندی می‌دانستند، نه جنسیت. ایشان با این رویکرد، در واقع هرگونه محدودیت جنسیتی را برای حضور در این عرصه‌ها نفی می‌کردند و بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های مدیریتی زنان تأکید داشتند.

عدم محدودیت در مناصب: درباره تصدی مسئولیت‌های دولتی و مدیریتی،رهبر شهید بیان می‌کردند: «در مدیریت‌های گوناگون، مشاغل گوناگون اجتماعی و دولتی، حضور زنان هیچ محدودیتی ندارد... اینجا ملاک، شایسته‌سالاری است. یک جا هست که یک بانوی باسواد مجرب کارآمد مثلا برای وزارت بهتر از این مردی است که در این زمینه نامزد وزارت شده؛ این زن باید وزیر بشود. در مورد نمایندگی مجلس هم همین‌جور است.» (۰۶/۱۰/۱۴۰۲)

‏ پرهیز از تقلید غرب: ایشان هم‌زمان با تأکید بر شایسته‌سالاری، نسبت به افتخار کردن به تعداد زنان در مناصب مدیریتی به عنوان یک هدف فی‌نفسه هشدار می‌دادند و آن را انفعال در برابر گفتمان غربی می‌دانستند: «اینکه ما به این افتخار بکنیم که ببینید، ما این تعداد خانمِ مسئولِ در بخش‌های اجرایی داریم، این غلط است... اگر ما افتخار کنیم که این تعداد خانم روشنفکر، خانم تحصیلکرده داریم. این خوب است، این جا دارد ...، اما افتخار به اینکه ما این تعداد وزیر زن، این تعداد نماینده زن، این تعداد معاون بخش‌های مختلف زن، این تعداد رئیس مؤسسات تجاری زن داریم، افتخار به این غلط است؛ این انفعال در مقابل آنها [گفتمان غربی]است.» (۲۱/۰۲/۱۳۹۲)

اولویت‌بندی مسئولیت‌ها: خانواده در جایگاه اصلی

یکی از ظریف‌ترین بخش‌های اندیشه رهبر شهید، تبیین تعادل میان مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی است. ایشان اگرچه بر حضور فعال زنان در اجتماع تأکید داشتند، اما همواره نقش مادری و همسری را «محور» و «اصلی‌ترین نقش» زن می‌دانستند.

خانه، محور وظایف: ایشان تصریح می‌کردند: «در موارد عادی، محور وظایف زن، خانواده است؛ و واقعا هم خانواده بدون حضور زن، بدون فعالیت زن، بدون احساس تکلیف زن، امکان ندارد اداره بشود، و اداره نمی‌شود؛ بدون زن، اداره نمی‌شود.» (۱۴/۱۰/۱۴۰۱)

‏اولویت مادری: در صورت تعارض میان نقش‌های خانوادگی و اجتماعی، رهبر شهید اولویت را به خانواده می‌دادند: «اگر چنانچه امر، یک جایی دائر شد بین اینکه جان این بچه حفظ بشود یا آن کار در اداره انجام بگیرد، جان این بچه مقدم است... اخلاق بچه هم همین طور است، ایمان بچه هم همین طور است، تربیت بچه هم همین طور است.»

(۱۴۰۱/۱۰/۱۴)

‏وظایف کفایی و تعارض‌ها: با این حال، ایشان برای برخی مشاغل مانند پزشکی و معلمی، که برای زنان واجب کفایی است، راهکاری ارائه می‌دادند. ایشان معتقد بودند که در صورت تعارض این وظایف با مسئولیت‌های خانگی، دولت و مسئولان باید برای حل این تعارض برنامه‌ریزی کنند: «مسئولان کشور هستند که بایستی برای این فکر کنند؛ یعنی آن‌قدر تعداد را افزایش بدهند که اگر چنانچه این معلم که مثلا فرض کنید بایستی در هفته پنج روز در مدرسه شرکت کند، من باب مثال چهار روز می‌تواند شرکت کند، خلأ به وجود نیاید؛ معلم دیگری وجود داشته باشد که آن خلأ را پُر کند...» (۰۶/۱۰/۱۴۰۲)

‏مؤلفه‌های حفظ کرامت و استقلال زن در عرصه اجتماعی

حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و مدیریتی، از دیدگاه رهبر شهید، باید با حفظ کرامت و هویت اسلامی زن همراه باشد. ایشان به دو نکته اساسی در این‌باره اشاره می‌کردند: حفظ عفت و پرهیز از مصرف‌گرایی.

خطر جاذبه جنسی و حجاب: ایشان بر لزوم رعایت حساسیت‌های اسلامی در روابط اجتماعی تأکید داشتند تا کرامت زن حفظ شود. در این‌باره می‌فرمودند: «مسئله خطر جاذبه جنسی است؛ خطر جاذبه جنسی! اسلام روی این حسّاس است. اسلام از اینکه محیط و فضا جوری باشد که لغزشگاه جاذبه جنسی ــ که یکی از لغزشگاه‌های بسیار خطرناک است ــ زن را یا مرد را دچار مشکل بکند، ما را پرهیز می‌دهد؛ باید مراقبت داشت و حجاب در این زمینه است؛ مسئله حجاب یکی از چیز‌هایی است که می‌تواند در خطر جاذبه جنسی محدودیت ایجاد کند.» (۰۶/۱۰/۱۴۰۲)

حفظ کرامت و تکبر در برابر نامحرم: رهبر شهید حتی درباره نحوه برخورد زنان با مردان نامحرم، نکته‌ای ظریف را مطرح می‌کردند: «این کار نباید با کرامت و ارزش معنوی و انسانی زن منافات داشته باشد. نباید زن را تذلیل کنند و او را وادار به تواضع و خضوع نمایند. تکبر از همه انسان‌ها مذموم است، مگر از زنان در مقابل مردان نامحرم! زن باید در مقابل مرد نامحرم متکبّر باشد. «فلا تخضعن بالقول»؛ در حرف‌زدن مقابل مرد نباید حالت خضوع داشته‌باشد. این، برای حفظ کرامت زن است.» (۲۵/۰۹/۱۳۷۱)

‏پرهیز از مصرف‌گرایی: ایشان مصرف‌گرایی و تجمل‌گرایی را «ستم بزرگی بر زن» می‌دانستند که او را از اهداف تکاملی‌اش بازمی‌دارد. ایشان در این‌باره می‌فرمودند: «شأن زن مسلمان بالاتر از این حرف‌هاست که اسیر زر و زیور و جواهر‌آلات و از این قبیل شود... اسراف، الگوی زن مسلمان نیست.» (۲۵/۰۹/۱۳۷۱)

‏زنان، پیشگامان تحول اجتماعی و سیاسی

نقش زنان در عرصه سیاست و مدیریت، فراتر از حضور فردی، به عنوان یک عامل تحول‌آفرین در جامعه مطرح است. رهبر شهید این نقش را در تحولات بزرگ اجتماعی، به ویژه در بیداری اسلامی، نقشی بی‌بدیل می‌دانستند.

تأثیر مضاعف حضور زنان: ایشان معتقد بودند که حضور زنان در یک حرکت اجتماعی، پیشرفت آن را مضاعف می‌کند: «اگر زنان در یک حرکت حضور پیدا بکنند، یک حضور جدی و آگاهانه و از روی بصیرت، آن حرکت به طور مضاعف پیشرفت خواهد کرد... بیداری زنان، احساس شخصیت و هویت در میان بانوان، آگاهی و بصیرت در میان جامعه زن، تأثیرش بر روی بیداری اسلامی و عزت اسلامی یک تأثیر مضاعف است.» (۲۱/۰۴/۱۳۹۱)

‏نقش‌آفرینی در انتخابات: در عرصه انتخابات، رهبر شهید به نقش‌آفرینی زنان در دو سطح اشاره می‌کردند: «شما بانوان و خانم‌های عزیز می‌توانید نقش ایفا کنید. مهم‌ترین نقش شما هم در داخل خانه است؛ مادر‌ها می‌توانند نقش ایفا کنند، وادار کنند فرزندان را و همسر را برای اینکه در زمینه انتخابات فعال باشند و درست تحقیق کنند. زن‌ها در برخی از مسائل شناخت اشخاص و راهبرد‌ها و جریان‌ها، دقیق‌تر و ظریف‌تر از مرد‌ها نگاه می‌کنند و نقاطی را پیدا می‌کنند؛ [لذا]در شناخت نامزد‌های انتخاباتی، در حضور در پای صندوق‌ها، هم در داخل خانه و هم در خارج خانه می‌توانید نقش ایفا کنید.» (۰۶/۱۰/۱۴۰۲)

خلق چهره‌ای نو؛ زنی با هویت مستقل

جمع‌بندی این دیدگاه‌ها، تصویرگر «تراز نوین» زن مسلمان است؛ زنی که در سایه انقلاب اسلامی، از حاشیه به متن آمده و با حفظ کرامت و حجاب، در پیچیده‌ترین عرصه‌های علمی، سیاسی و مدیریتی حضور دارد. این زن، نه تنها در عرصه مدیریت و سیاست فعال است، بلکه با هویت مستقل خود، الگویی برای زنان جهان ایجاد می‌کند. این الگوی جدید، برخلاف مدل‌های غربی که زن را به مصرف‌گرایی و تجمل‌گرایی سوق می‌دهد، بر اساس ارزش‌های اسلامی، شایسته‌سالاری و اولویت خانواده بنا شده است. از منظر رهبر شهید، این دستاورد، یکی از بزرگ‌ترین افتخارات نظام اسلامی است که توانسته است زنان فرزانه و صاحب اندیشه‌ای را پرورش دهد که نامشان بر تارک کتاب‌ها و عرصه‌های مدیریتی می‌درخشد. ایشان بر این باور بودند که «ملت ایران امروز به برکت انقلاب قادر گشته است که نظرگاه جدیدی در باب زن و ارزش‌های او ارائه کند و تراز نوینی از زن برجسته و والا بیافریند. این توفیقی بزرگ و حرکتی ماندگار و قابل تقلید است.» (۰۳/۰۸/۱۳۶۸)

‏خلاصه‌ای از دیدگاه رهبر شهید درباره زنان در مدیریت و سیاست

اصالت مسئولیت: مسئولیت‌های اجتماعی برای زنان و مردان یکسان است و زنان مکلف به اهتمام به امور مسلمین هستند. (۲۰/۱۲/۱۳۷۵)

میدان عمل: زنان باید در تمام عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و مدیریتی حضور فعال داشته باشند، از انتخابات تا سازندگی. (۲۲/۰۹/۱۳۶۸).

اولویت خانواده: نقش مادری و همسری اصلی‌ترین نقش زن است و در صورت تعارض با وظایف اجتماعی، اولویت با خانواده است. (۱۴/۱۰/۱۴۰۱)

ملاک انتصاب: ملاک تصدی مناصب مدیریتی شایسته‌سالاری است، نه جنسیت؛ اگر زنی شایسته‌تر باشد، باید وزیر شود. (۰۶/۱۰/۱۴۰۲)

راهکار تعارض: در مشاغل واجب کفایی مانند پزشکی و معلمی، مسئولان باید برای حل تعارض بین وظایف اجتماعی و خانوادگی راهکار ارائه دهند. (۰۶/۱۰/۱۴۰۲)

حفظ کرامت: حضور اجتماعی زنان باید با حفظ حجاب، وقار و پرهیز از مصرف‌گرایی همراه باشد تا کرامت زن حفظ شود. (۲۵/۰۹/۱۳۷۱)

تأثیر مضاعف: حضور زنان در تحولات اجتماعی، پیشرفت آن حرکت را به طور مضاعف تضمین می‌کند. (۲۱/۰۴/۱۳۹۱)

* جملات داخل گیومه بیانات رهبر شهید در دیدار‌های ایشان است.

{$sepehr_key_227147}