مشهد روزگار صنعت چاپ

کد خبر: ۴۱۹۲

تاریخ : ۰۷ شهريور ۱۳۹۸ - ۰۷:۵۸

نوشته

محمد‌مهدی پارسایی
پژوهشگر تاریخ

تا سال ۱۲۸۶ شمسی تمام کتب به وسیله دست‌ نوشته می‌شد که نمونه‌های بسیار زیادی از آن‌ها در کتابخانه‌های مشهد موجود است. تا اینکه اولین چاپخانه کوچک سنگی در سال مذکور به وسیله آستان قدس رضوی خریداری و در بازارچه کلاهدوزها، در شرق صحن نو (آزادی) دایر و با مدیریت شخصی به نام «سید میرزا آقا» شروع به کار کرد. به وسیله این چاپخانه کتاب و زیارت‌نامه‌های آستان قدس رضوی به چاپ می‌رسید. اولین کتاب چاپ‌شده در این مطبعه کتاب «فواید الرضویه» یا «کتابچه صدیق الدوله» است. این چاپخانه تا سال ۱۳۰۶ خورشیدی نیز دایر بوده است. بنا به گفته شادروان حسین زوار، از پیشکسوتان صنعت چاپ در مشهد، تمبرهایی به دستور «کاستین بلژیکی»، رئیس گمرک، به علت نرسیدن تمبر از تهران در این چاپخانه در 4 نوع مختلف به چاپ می رسیده است که با سوزن پرفراژمی‌ شده‌اند.گویا این تمبرها که چاپ آن‌هابعدا به دستور مقامات دولتی توقیف شده در زمان خود هر‌کدام بیش از ۱۰ هزار ریال ارزش داشته است.
علاوه بر این در سال ۱۲۹۰ خورشیدی در کنار قبرستان قتلگاه و بست پایین‌خیابان که به دالان سقاها معروف بوده، 2 چاپخانه سنگی دیگر نیز مشغول به فعالیت بوده‌اند که این سال‌ها اثری از آن‌ها باقی نیست.
یک سال پس از این تاریخ نیز«میرزا هاشم‌‌خان محیط» برای چاپ روزنامه‌ای که خودش عهده‌دار مدیریتش بود، با مشارکت شیخ احمد بهار و سه‌چهار نفر دیگر ماشین چاپ ۵ ورقی ساخت فرانسه که با دست کار می‌کرد، از کشور روسیه خریداری و در سرای ملک نصب شد و شروع به کار کرد. این دستگاه را گروهی پایه‌گذار مجهزترین چاپخانه سربی مشهد می‌دانند. پس از چند سال در اثر اختلافات به وجود آمده بین شرکا، میرمرتضی رویین‌تن نصف این چاپخانه را خرید و آن را به کار انداخت. سپس شیخ احمد بهار بقیه چاپخانه را خریده، تکمیل و روزنامه بهار را از طریق آن منتشر کرد. مرحوم بهار در سال ۱۳۱۴ خورشیدی کتابخانه را به پسرعموی خودش و آقای تهرانیان و یک‌نفر دیگر فروخت و از آن زمان به نام چاپخانه خراسان مشهور شد. این چاپخانه اولین چاپخانه حروف متحرک سربی در مشهد بود.
دومین چاپخانه مجهز سربی مشهد به وسیله«میرمرتضی رویین‌تن موسوی» که قفقازی بود، در سال ۱۲۹۵ خورشیدی از فردی به نام اسکندر روسی در روسیه خریداری و به کاروان‌سرای سر سوق، واقع در بازار، منتقل شد و تا فوت مؤسس به فعالیت می‌پرداخت، یعنی تا تاریخ ۶ مرداد ۱۳۶۳. بعدها این چاپخانه توسط فرزند مؤسس، میرمجید، به فروش رسید و به نام چاپخانه توس معروف شد. در سال ۱۳0۰ چاپخانه مجهزی در کوچه حمام شاه بازار بزرگ، روبه‌روی منزل آیت‌ا... حسن قمی به وسیله حیدرشاه افغانی دایر شد که دوام چندانی نداشت.

برخی از چاپخانه‌های مشهد
چاپخانه روزنامه خراسان
روزنامه خراسان از سال ۱۳۲۸ خورشیدی به مدیریت محمد‌صادق تهرانیان در چاپخانه خراسان چاپ و منتشر شده است، تا اینکه در سال ۱۳۳۲ خورشیدی به علت افزایش شمارگان روزنامه و کمی جا در چاپخانه خراسان، قسمتی از ماشین‌آلات به منزل آقای تهرانی، واقع در خیابان خسروی نو، کوچه اشکان، منتقل شد که ۴۰۰ مترمربع وسعت داشت.

چاپخانه زوار
چاپخانه شرق چند سالی در خیابان ارگ روبه‌روی کتاب‌فروشی فرهنگ مشغول به کار بود و به علت گرانی کاغذ، به هنگام جنگ دوم تعطیل شد و آقای حسین زوار در سال ۱۳۲۳ شمسی ماشین‌های چاپ آن را خرید و به ساختمانی استیجاری به مبلغ 4000 ریال، واقع در کوچه سینما آسیا، روبه‌روی باغ ملی، منتقل کرد و از این زمان چاپخانه زوار پا گرفت. صاحب چاپخانه در آن دوره با سرمایه ۳۹۰ هزار ریالی شروع به توسعه آن و خرید ماشین‌آلات جدیدتر کرده است. ساختمان مذکور ۲۰۰ متر مربع وسعت داشت و برای توسعه بیشتر آن ساختمانی به مساحت ۳۰۰ مترمربع در منزل شخصی آقای زوار، واقع در خیابان بهار، نزدیک چهار‌راه لشکر ساخته و چاپخانه به محل جدید منتقل شده در طبقه تحتانی ساختمان جدید ماشین‌آلات مستقر بودند و از طبقه فوقانی نیز برای امور دفتری و حروفچینی استفاده می‌شده‌است. چرخ این چاپخانه هنوز به دست نسل سوم حاج حسین زوار در مشهد می‌گردد و رونق گذشته را حفظ کرده است.

چاپخانه دانشگاه
این چاپخانه در سال ۱۳۴۱ خورشیدی در ساختمان 2 طبقه جنب دانشکده علوم تأسیس شد و در سال ۱۳۴۷ به علت کمبود جا به زمین‌های دانشگاه مقابل پارک آریامهر (پارک ملت) بولوار کوثر منتقل شد و به فعالیت پرداخت.

انتشارات گوتنبرگ
هم‌نامی انتشارات گوتنبرگ با چاپخانه‌ای که حالا بقایایی از آن وجود ندارد، سبب شده عده‌ای گمان کنند انتشارات گوتنبرگ در ابتدا چاپخانه گوتنبرگ بوده است در حالی که انتشارات گوتنبرگ هیچ ربطی به چاپخانه هم‌نامش ندارد. اما مؤسس چاپخانه گوتنبرگ که این روزها تنها نامی از آن باقی ‌است،« مرحوم غلامعلی شهربابکی» بوده که 8 سال در روزنامه آفتاب شرق کار می‌کرده است و از سال ۱۳۳۲ با سرمایه ۶۰۰ هزار ریالی این چاپخانه را (گوتنبرگ) در خیابان پهلوی، نزدیک میدان شاه تأسیس می‌کندولی مدتی بعد آن را در اثر تنگی جا به ساختمانی، واقع در خیابان نادری، نزدیک چهارراه نادری منتقل کرد. البته این ساختمان که زیر‌زمینی به وسعت ۱۰۰ متر مربع بوده است، برای تشکیلات چاپخانه نامناسب بوده است. شهربابکی برای همین مکان نامناسب مبلغ 150 هزار ریال سرقفلی و 3000 ریال نیز اجاره ماهیانه پرداخت می‌کرده است.
او همچنین برای تکمیل ماشین‌آلات چاپخانه وامی را به مبلغ ۲۵۰ هزار ریال از بانک عمران دریافت کرده بوده که باید آن را در عرض 4 سال با سود حاصله از چاپخانه مسترد می‌کرد. مالیات این چاپخانه نیز ۲۰ هزار ریال در سال بوده. مالک چاپخانه گوتنبرگ به علت کمی جا در نظر داشته که چاپخانه را به محل مناسب دیگری انتقال دهد یا با سرمایه ۲ میلیون و 500 هزار ریالی که در اختیار داشته، آن را وسعت دهد.

چاپخانه و جعبه‌سازی شاهین
این چاپخانه در سال ۱۳۳۰ خورشیدی به همت علی‌اکبر ضیائیان تأسیس شد.

چاپخانه فیروزیان
آقای ابراهیم فیروزیان در سال ۱۳۲۴ خورشیدی این چاپخانه را در خیابان تهران، ابتدای کوچه عیدگاه، در ساختمانی به وسعت ۴۰۰ متر مربع تأسیس کرد.

چاپخانه ایران
این چاپخانه در سال ۱۳۲۵ خورشیدی توسط آقای سید ابوالمعالی منصوری با سرمایه‌ای به مبلغ 200 هزار ریال، در فلکه جنوبی حضرت و نزدیکی بازار دایر شد. بنابر آمار به‌دست‌آمده تعداد چاپخانه‌های مشهد تا سال ۱۳۳۴ خورشیدی، به علت کمی جمعیت و پایین بودن سطح سواد عمومی در مشهد رشد بسیار کندی داشته است، به‌طوری‌که در فاصله تأسیس اولین چاپخانه سربی در مشهد تا سال ۱۳۳۴ که بیش از ۴۰ سال طول کشیده است، تعداد چاپخانه‌ها به ۹ واحد رسیده است و از سال ۱۳۴۶ خورشیدی به بعد، به ویژه در سال‌های ۴۱ و ۴۵ و ۴۶ و ۴۷، رشد بسیار صنعت چاپ در مشهد جلب توجه می‌کند که نتیجه پیشرفت سطح علم در طبقات مختلف است.

منابع:
اولین چاپخانه ایران، اسماعیل رائین، ۱۳۴۲ خورشیدی، روزنامه آلیک
تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران، حسین میرزای گلپایگانی، ۱۳۷۸، نشر گلشن
درسی از جامعه، گوشه‌ای از مبارزات کارگران چاپخانه‌ها، ۱۳۵۸، محمد عتیق‌‌پور
گفت‌وگو با قبیله چاپ، اسمعیل دمیرچی، مرکز اسناد، ۱۳۹۱، خورشیدی
تاریخ چاپ و نشر کتاب فارسی، فرید مرادی، خانه کتاب، ۱۳۹۴، خورشیدی
اولین‌های شهر مشهد، غلامرضا آذری خاکستر، ۱۳۹۵، خورشیدی