رقیبان «شرلوک هولمز» در مشهد عهد قاجار | نگاهی به تاریخ پیدایش و پیشینه فعالیت «قراولخانه‌های میرزاتقی‌خانی»

تأمین امنیت در جوامع بشری، همیشه دغدغه‌ای اساسی بوده است. این امنیت فقط حفاظت اولیه از مکان‌های زیست انسانی را دربرنمی‌گرفت، بلکه بخش مهمی از آن به کشف جرم، تعقیب مجرمان و دستگیری آنها برای اجرای عدالت مربوط می‌شد.

کد خبر: ۴۱۹۲۶۳

تاریخ : ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۹:۱۷

نوشته

مرضیه ترابی | شهرآرانیوز؛ تأمین امنیت در جوامع بشری، همیشه دغدغه‌ای اساسی بوده است. این امنیت فقط حفاظت اولیه از مکان‌های زیست انسانی را دربرنمی‌گرفت، بلکه بخش مهمی از آن به کشف جرم، تعقیب مجرمان و دستگیری آنها برای اجرای عدالت مربوط می‌شد. به همین دلیل، از دیرباز ساختار‌های منظم انتظامی در شهر‌های جهان وجود داشته‌اند و همین ساختارها، در گذر زمان و با توسعه و ترمیم، به سازمان‌های انتظامی امروزی تبدیل شده‌اند.

«قراولخانه» به‌عنوان نهادی حدواسط میان دوران قدیم و عصر فعالیت نظمیه، بخشی از روند شکل‌گیری دستگاه انتظامی شهری در ایران را تشکیل می‌داد. برخی به‌اشتباه قراولخانه را همان نظمیه می‌پندارند و گمان می‌کنند تفکیکی میان این دو وجود نداشته است؛ درحالی‌که چنین نیست. قراولخانه بیش از آنکه مانند نظمیه نهادی نوین باشد، ساختاری سنتی و برخاسته از تجربه‌های ایرانی داشت.

واژه قراولخانه از دو بخش «قراول» به‌معنای نگهبان، دیده‌بان و سرباز و «خانه» تشکیل شده است و میراث آمیختگی زبان ترکی‌ـ‌مغولی با ادبیات فارسی در دوره ایلخانی به شمار می‌آید. قراولخانه در دوران قاجار، درواقع پست نگهبانی انتظامی شهری محسوب می‌شد و تحت نظر قراولخانه‌ای مرکزی فعالیت می‌کرد؛ مرکزی که در برخی دوره‌های تاریخی آن را با نام «داروغه‌خانه» می‌شناختند.

البته این نام در دوره‌های بعد منسوخ شد و به‌تدریج، عنوان قراولخانه را به همه مراکز تأمین امنیت شهری تعمیم دادند. مأموران فعال در قراولخانه‌ها، معمولا گزمه‌های کارآزموده‌ای بودند که علاوه بر توان جسمی و مهارت‌های نظامی، هوش لازم برای انجام وظیفه خود را داشتند و می‌توانستند از عهده حل مسائل رایج در حوزه تأمین امنیت شهری به‌خوبی برآیند.

نقش امیرکبیر در تأسیس قراولخانه‌های مشهد

شکل‌گیری نهاد قراولخانه، با این نام و با تعریف وظایف انتظامی مشخص برای آن، به دوران صدارت میرزاتقی‌خان امیرکبیر برمی‌گردد؛ به همین دلیل می‌توان این دسته از قراولخانه‌ها را «قراولخانه‌های میرزاتقی‌خانی» نامید. او برای تأمین امنیت، به‌ویژه در شهر‌های بزرگی مانند مشهد، دستور ایجاد قراولخانه‌های متعدد شهری را داد.

این قراولخانه‌ها هرچند شمار کمتری مأمور (گزمه‌های حکومتی) داشتند، به دلیل پراکندگی جغرافیایی می‌توانستند در مواقع ضروری سریع وارد عمل شوند و اقدامات لازم را انجام دهند. همین مسئله، هم فرصت ارتکاب جرم را کاهش می‌داد و هم احتمال گریز موفقیت‌آمیز مجرمان را به حداقل می‌رساند؛ بنابراین قراولخانه، با سبک و سیاقی که در تاریخ دوره قاجار می‌شناسیم، از ابداعات امیرکبیر است.

ساخت این مراکز ابتدا در تهران تجربه شد و پس از آنکه کارآمدی‌اش به اثبات رسید، در شهر‌های دیگر هم اجرا شد. نخستین قراولخانه‌های میرزاتقی‌خانی در مشهد، روز اول بهمن ۱۲۲۹ خورشیدی افتتاح شد. اهمیت ایجاد قراولخانه‌ها به‌اندازه‌ای بود که پیش از آغاز فعالیت رسمی آنها، خبرش را در نخستین شماره روزنامه «وقایع اتفاقیه» منتشر کردند.

این روزنامه در شماره نخست خود، به تاریخ پنجم ربیع‌الثانی ۱۲۶۷ قمری (۱۸ بهمن ۱۲۲۹ خورشیدی)، در صفحه اول نوشت:

اخبار خودِ دارالخلافه / در این اوقات از حُسن تدبیر اُمنای دولت ایران، امنیت دارالخلافه (تهران) چنان است که دزدی و دغلی در آن کم می‌شود، به‌طوری‌که کمتر ذکر می‌شود و یک سبب امنیت، گذاشتن قراولخانه‌هاست در شهر و امسال قراولخانه‌هایی چند در دارالخلافه بنا شد و اُمنای دولت قاهره معلوم کردند که بسیار بر امنیت شهر افزوده است؛ لذا منظور دارند که در شهر‌های معظّم سایر بلاد نیز قراولخانه بگذارند؛ از جمله حکم شد که در اول حوت (اسفند) در سی جای شهر مشهد قراولخانه بنا بگذارند.»

دلیل توجه ویژه به امنیت مشهد در آن زمان، موفقیت سرکوبی شورش حسن‌خان سالار توسط «حسام‌السلطنه» و البته با تدبیر امیرکبیر و نیاز به برقراری فوری امنیت در این شهر بود.

فرق گذاشتن میان قراولخانه‌ها!

با این حال، به نظر می‌رسد شمار قراولخانه‌های شهر در آن زمان به عدد ۳۰ نرسید. این قراولخانه‌ها مسئولیت تأمین امنیت در محدوده شهری را بر عهده داشتند؛ به‌عبارت دقیق‌تر، حوزه استحفاظی آنها تا فضای داخلی بارو‌های مشهد بود. مرکزیت قراولخانه‌های مشهد نیز با قراولخانه «ارگ» بود.

علت این تمرکز، اهمیت حفاظت از دارالحکومه و محل استقرار حاکم خراسان در این محدوده بود. قراول‌ها (مأموران یا گزمه‌ها) موظف بودند در سه شیفت گشت‌زنی کنند و به‌ویژه در شب‌ها تعداد گشت‌ها را افزایش دهند. آنها باید هر فرد مشکوکی را بازخواست می‌کردند و مطابق رسم قدیم، در بازار می‌گشتند و حتی قفل مغازه‌ها را وارسی می‌کردند. این مأموران به‌محض اطلاع از وقوع جرم خود را به محل می‌رساندند و روندی را که امروز بر عهده «اکیپ کشف جرم» در اداره آگاهی است، با شیوه‌های خود آغاز می‌کردند تا مدارک لازم را برای ارائه به قاضی جمع‌آوری و آماده کنند.

درواقع نگهبانان قراولخانه‌ها عهده‌دار فعالیت‌های کارآگاهی بودند و باید فنون مربوط به آن را می‌شناختند. با این همه، تا پیش از تشکیل نظمیه در ایران با مدیریت «کنت دومونت فورت» و در نیمه دوم دوره ناصرالدین‌شاه، عملا از شیوه‌های کلاسیک جرم‌شناسی برای کشف جرم و مجرم استفاده نمی‌شد و قراولخانه‌ها، به‌عنوان پیشگام حضور در صحنه جرم، بیشتر به روش‌های سنتی و تجربی متکی بودند. این تشکیلات تا سال ۱۲۹۵ قمری/۱۲۵۷ خورشیدی و زمان تنظیم متن سرشماری «نفوس ارض اقدس» به قلم زین‌العابدین‌میرزا‌یی قاجار، آیین‌نامه اجرایی دقیقی نداشت.

مأموران قراولخانه با لباس متحدالشکل شناخته می‌شدند، اما رسیدگی بیشتر نصیب قراولخانه‌هایی می‌شد که به قول معروف «در چشم» بودند. برای نمونه، مأموران دو قراولخانه مستقر در اطراف ارگ حکومتی ـ که در جنوب‌غربی مشهد و آن سوی محله مشهور سراب قرار داشت ـ بیشتر از رسیدگی دستگاه حکومتی برخوردار بودند.

ادیب‌الممالک فراهانی در شماره ۱۰ روزنامه «ادب» (سال نخست)، به تاریخ هفتم ذی‌القعده ۱۳۱۸ قمری (هشتم اسفند ۱۲۷۹ خورشیدی)، به این موضوع ـ البته سربسته و ذیل گزارشی با موضوعی دیگر ـ اشاره می‌کند و می‌نویسد:

«از طرف کارگزاران حضرت ایالت کبری مدظله‌العالی حکم اکید و غدغن صریح به مرمت قراولخانه‌های شهر و تعویض لباس مستحفظین قراولخانه‌های ارگ و قونسولخانه‌ها صادر شده است و نیز می‌خواهند یک دسته سوار ژاندارم به وضع مخصوص، برای حفظ حدود بلد (دیوار‌های شهر) تشکیل و مقرر فرمایند.»

{$sepehr_key_217801}

چند تا قراولخانه؟!

برخی پژوهشگران معاصر، با استناد به نقشه «مک‌گرگور» از مشهد، تعداد قراولخانه‌ها را در سال ۱۲۹۲ قمری (۱۲۵۴ خورشیدی) حدود هفت قراولخانه می‌دانند؛ درحالی‌که در نقشه «دالمج» مربوط به سال ۱۲۸۴ قمری (۱۲۴۶ خورشیدی)، دست‌کم ۳۲ قراولخانه در سطح شهر مشهد قابل شمارش است.

بیشترین شمار این قراولخانه‌ها در بخش شرقی مشهد قرار داشت؛ در نواحی‌ای مانند پایین‌خیابان، عیدگاه، نوغان و بخش‌هایی از محله سرشور قدیم. این پراکندگی نشان می‌دهد که نخست، تراکم جمعیت در این نواحی بیش از دیگر بخش‌های مشهد بوده است و دوم، به‌سبب استقرار جمعیت بیشتر، این مناطق جرم‌خیزتر بوده و به نگهبانی دقیق‌تر و گسترده‌تری نیاز داشته‌اند.

این قراولخانه‌ها در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر مستقر بودند و فقط در خیابان‌های اصلی قرار نداشتند. اشاره به برخی مکان‌هایی که برای ساخت قراولخانه در نظر گرفته شده بود، خالی از لطف نیست: محوطه پاچنار (سراب)، تکیه قصاب‌ها (عیدگاه)، حوض چهل‌پایه (سرشور)، راسته تیمچه خان‌سالار (سرشور)، جنب تکیه کربلایی معصومه (سراب)، جنب تکیه خالق‌داد (نوغان)، تخت داروغه (پایین‌خیابان)، حمام پاچنار (بالاخیابان) و....

نام «قراولخانه» امروز هم در برخی کوچه‌ها و گذر‌های قدیمی مشهد به یادگار مانده است و بسیاری از اهالی، بی‌آنکه پیشینه و معنای این نام را بدانند، آن را به کار می‌برند. محمدتقی سپهر در «ناسخ‌التواریخ» (جلد سوم)، تأسیس قراولخانه‌ها را عامل افزایش امنیت و رونق زیارت در مشهد دانسته است.

این نهاد که امیرکبیر در سال ۱۲۲۹ خورشیدی و در دوره حکومت «حسام‌السلطنه» بر خراسان پایه‌گذاری کرد، تا چند دهه بعد دوام آورد و سرانجام تشکیلاتش با نظمیه درآمیخت و ساختاری تازه برای تأمین امنیت شهری پدید آورد.