چرا «گوژپشت نوتردام» هنوز تأثیرگذار است؟

رمان «گوژپشت نوتردام» اثر ویکتور هوگو، نزدیک به دو قرن پس از انتشار، همچنان یکی از مهم‌ترین آثار ادبی جهان در زمینه عدالت اجتماعی و کرامت انسانی به شمار می‌رود.

کد خبر: ۴۱۹۸۲۱

تاریخ : ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۸:۲۸

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، ادبیات فرانسه مملو از آثاری است که نه فقط داستان می‌گویند بلکه عمیق‌ترین پرسش‌های انسان را در هم تنیده‌اند؛ گوژپشت نوتردام اثر ویکتور هوگو یکی از برجسته‌ترین این آثار است. این رمان در سال ۱۸۳۱ منتشر شد و در طول بیش از یک و نیم قرن به یکی از ستون‌های ادبیات کلاسیک فرانسه بدل گردید، نه فقط به‌عنوان یک قصه‌ی تراژیک بلکه به‌عنوان واسطه‌ای برای بازاندیشی درباره‌ی زیبایی، قضاوت اجتماعی، میراث فرهنگی و انسانیتِ طردشده.

هوگو در این اثر تلاش کرد ادبیات را فراتر از روایت صرف ببرد و به ابزاری فرهنگی و فلسفی برای فهم جامعه و انسان تبدیل کند. ادبیات فرانسه در طول تاریخ خود همواره میزبان شخصیت‌هایی بوده است که تنها در صفحه‌های کتاب زندگی نمی‌کنند، بلکه بازتابی از پیچیدگی‌های انسانی و جامعه‌اند. گوژپشت نوتردام در این میان نمادی برجسته است، رمانی که با پرداختن به شخصیت کازیمودو، نه فقط داستانی تراژیک روایت می‌کند، بلکه یک ترازو برای سنجش ارزش انسانی و قضاوت‌های ظاهری جامعه است.

هوگو با زبان شاعرانه و دقیق خود، کازیمودو را فراتر از یک شخصیت منفعل و طردشده می‌سازد و او را به موجودی تبدیل می‌کند که همزمان مظلوم، عاشق، وفادار و آسیب‌دیده است؛ ترکیبی پیچیده که رمان را به نمونه‌ای از ادبیات رمانتیک و فلسفی بدل می‌کند و خواننده را مجبور می‌سازد درباره‌ی عدالت اجتماعی، زیبایی و زشتی و معنای واقعی انسانیت بیاندیشد و بداند که نه فقط ظاهر، بلکه باطنِ انسان معیار ارزش حقیقی است.

کازیمودو، با جسم ناهنجار و روح بزرگ خود، تصویری کامل از تضاد میان اجتماع و فرد ارائه می‌دهد. او موجودی است که جامعه او را طرد کرده، اما با وجود تمام رنج‌ها و زخم‌ها، ظرفیت عشق، وفاداری و ایثار را از دست نداده است. این عمق شخصیت‌پردازی، چیزی نیست که هر فیلم یا اقتباسی بتواند به درستی منتقل کند. بسیاری از نسخه‌های سینمایی صرفاً تصویر ظاهری و تراژدی سطحی او را نشان داده‌اند، در حالی که هوگو می‌خواست مخاطب به درک عمیق انسانی او و بازتاب جامعه‌ای که او را از خود رانده است برسد.

این همان نقطه‌ای است که نسخه‌ی ۱۹۵۶ با بازی آنتونی کوئین می‌کوشد تا نزدیک شود، اما حتی بازی درخشان او هم نمی‌تواند جایگزین متن ادبی هوگو شود؛ چرا که سینما با محدودیت زمان، نیاز به جذابیت بصری و فشار مخاطب عام مواجه است. زمانی که این کتاب منتشر شد، ادبیات فرانسه میان گرایش به قواعد کلاسیک و جنبش جدید رمانتیک در نوسان بود و هوگو یکی از رهبران این جنبش شد. او در این رمان نه فقط به تجربه‌ی انسانی و احساسات عمیق می‌پردازد، بلکه تضاد‌های درونی، نقش تاریخ در شکل‌گیری هویت و اهمیت حفظ میراث فرهنگی را نیز در مرکز توجه قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که ساختمان عظیم کلیسای نتردام تنها یک لوکیشن نیست، بلکه حافظه‌ی تاریخی و فرهنگی مردمی است که ارزش‌هایشان را فراموش کرده‌اند.

{$sepehr_key_218399}

این رویکرد باعث شد که گوژپشت نوتردام فراتر از ادبیات ملی فرانسه عمل کند و به اثری با تأثیر جهانی بدل شود و بر بسیاری از نویسندگان بزرگ جهان اثر بگذارد. هوگو با جزئیات دقیق و شاعرانه، فضای پاریس قرن پانزدهم را به تصویر می‌کشد؛ خیابان‌های تاریک، کوچه‌های سنگفرش و صحنه‌های پرجمعیت بازار که نه فقط زمینه داستان بلکه شخصیت‌پرداز خود را شکل می‌دهد. این فضاسازی، رمان را از یک قصه‌ی ساده به تجربه‌ای تمام‌عیار از زمان و مکان تاریخی و فرهنگی تبدیل می‌کند. در واقع، هوگو می‌خواهد مخاطب نه فقط داستان را بخواند، بلکه با تاریخ، معماری و ارزش‌های جامعه‌ای که روایت می‌کند ارتباط برقرار کند.

این چیزی است که اغلب فیلم‌ها نادیده می‌گیرند و به سمت درام و عشق داستانی کشیده می‌شوند. رمان گوژپشت نوتردام آن‌چنان چندلایه و عمیق است که اقتباس‌های مختلف سینمایی و نمایشی را الهام بخشیده است، اما هیچ‌کدام – تقریباً – نتوانسته‌اند عمق فلسفی، اجتماعی و تاریخی متن اصلی را به تصویر بکشند، چون سینما رسانه‌ای متفاوت با محدودیت‌ها و الزامات خاص خود است. فیلم‌ها اغلب به داستان عاشقانه و تراژدی فردی می‌پردازند، در حالی که هوگو پیام‌های اجتماعی و فرهنگی و نقد ساختار‌های ظالمانه جامعه را در لایه‌های پنهان رمان گنجانده است. یکی از اولین اقتباس‌ها به فیلم‌های کوتاه اوایل قرن بیستم برمی‌گردد، زمانی که سینما هنوز در آغاز راه بود و فیلم‌های صامت اولیه تلاش کردند فقط بخش‌هایی از روایت تراژیک شخصیت‌ها را بازسازی کنند، اما محدودیت رسانه‌ای اجازه نمی‌داد پیام‌های عمیق‌تر رمان منتقل شود.

بعد‌ها در دهه‌ی ۱۹۲۰ نسخه‌های بزرگ‌تری ساخته شد که با وجود تلاش برای بازنمایی قصه، باز هم فلسفه‌ی اجتماعی و انتقاد‌های جامعه‌شناختیِ هوگو را نتوانست به‌طور کامل منعکس کند. در سال ۱۹۳۹، نسخه‌ای با حضور چارلز لاوتون در نقش کازیمودو ساخته شد که یکی از شناخته‌شده‌ترین اقتباس‌های قدیمی است و تمرکز زیادی بر وجه دراماتیک و انسانی داستان داشت؛ هرچند پایانش با متن اصلی تفاوت‌هایی داشت و پیام‌های انتقادی و فلسفی رمان هوگو را در حاشیه نگه داشت.

نسخه‌های بعدی تلویزیونی و سینمایی نیز عمدتاً بر روایت عاشقانه و درام متمرکز شدند و کمتر توانستند پیچیدگی‌های فلسفی اثر اصلی را منعکس کنند. حتی نسخه‌های پویانمایی – مانند کاری که کمپانی معروف آمریکایی انجام داد – پیام‌ها را ساده‌تر کرد و پایان رمان را تغییر داد تا نتیجه‌ای امیدوارکننده‌تر ارائه شود، اما این نسخه‌ها پیام‌های اصلی هوگو درباره‌ی طرد اجتماعی، میراث فرهنگی و قضاوت ظاهری را کمرنگ می‌کنند. با وجود این تفاوت‌ها میان رسانه‌ها، همین اقتباس‌ها باعث شده‌اند داستان به نسل‌های جدید منتقل شود؛ مخاطبانی که شاید در غیاب این فیلم‌ها هرگز به سراغ متن اصلی نمی‌رفتند.

این موضوع نشان می‌دهد که گوژپشت نوتردام نه فقط در ادبیات بلکه در فرهنگ جمعی جهانی جایگاه دارد و قدرتش فراتر از رسانه‌ای خاص است. سینما معمولاً بر جنبه‌های احساسی، دراماتیک و روابط میان شخصیت‌ها تمرکز دارد، در حالی که رمان هوگو پیام‌های اجتماعی، تاریخی و فلسفی را به‌طور عمیق‌تر و گسترده‌تر مطرح می‌کند و نقدی جدی بر جامعه‌ی قضاوت‌محور، طردکننده و ظاهرگرا ارائه می‌دهد؛ نقدی که معمولاً در فیلم‌ها کمتر دیده می‌شود. در نهایت، اگر بخواهیم جمع‌بندی کنیم، گوژپشت نوتردام در ادبیات فرانسه جایگاهی ممتاز دارد، چون از ادبیات صرف عبور کرده و به یک ابزار فرهنگی، فلسفی و اجتماعی تبدیل شده است؛ رمانی که مخاطب را به تأمل درباره‌ی عدالت، زیبایی، طرد اجتماعی و ارزش‌های انسانی وامی‌دارد و پیام‌هایش فراتر از زمان و مکان است و هنوز در جهان امروز نیز ملموس و تکان‌دهنده باقی مانده است. این رمان و شخصیت‌هایش، به‌ویژه کازیمودو، با تمام نقص‌ها و بزرگی‌هایشان، همچنان آینه‌ای بی‌رحمانه، اما دقیق از جامعه و انسان هستند و اقتباس‌های سینمایی هرچند جذاب، فقط توانسته‌اند بخشی از این عمق را بازتاب دهند.

منبع: ایبنا

{$sepehr_key_218400}