ولایت مطلقه فقیه به معنای استبداد نیست

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) با رد برخی برداشت‌های نادرست از مفهوم ولایت مطلقه فقیه، تصریح کرد: مراد از مطلقه بودن ولایت، اختیار ولی‌فقیه در تصمیم‌گیری برای تأمین مصالح جامعه در چارچوب احکام اسلامی است، نه استبداد رأی.

کد خبر: ۴۱۹۹۴۱

تاریخ : ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۱:۰۶

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، حجت‌الاسلام والمسلمین پارسا فراهانی در نشست علمی «مبانی ولایت فقیه؛ مبانی عقلی و نقلی آن»، سخنان خود را با ریشه‌شناسی واژه ولایت آغاز کرد.

وی با اشاره به اینکه این واژه از ریشه «و ل ی» به معنای محبت، قرب و سرپرستی امور است، تصریح کرد که در لغت، ولایت معمولاً به دو امری اطلاق می‌شود که در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند؛ به‌گونه‌ای که مکمل هم هستند.

وی برای تقریب ذهن به مثال چای و قند اشاره کرد که گویی هویت یکی بدون دیگری ناقص است و در ادامه به نقد دیدگاه کلامی اهل سنت در این باره پرداخت. فراهانی اظهار داشت مفسران اهل سنت ولایت را عمدتاً به معنای «محبت و دوستی» تعبیر کرده و همین برداشت را به واقعه غدیر خم تعمیم می‌دهند، در حالی که هدف پیامبر اکرم (ص) از نگاه داشتن مردم به مدت سه روز در آن منطقه، صرفاً ابراز دوستی با حضرت علی (ع) نبوده، بلکه مسئله اصلی و محوری در آن واقعه، موضوع سرپرستی و رهبری جامعه اسلامی بوده است.

این استاد دانشگاه در تبیین ادله نقلی و عقلی ولایت فقیه، «لزوم برقراری نظم در جامعه» را یکی از اصلی‌ترین مبانی عقلی برشمرد و تأکید کرد که حاکمیت برای جلوگیری از هرج‌ومرج در جامعه بشری ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. وی مبنای دیگر عقلی را «ضرورت اجرای احکام الهی» نظیر نفی سبیل، اقامه نماز، زکات و حج دانست که تحقق کلان‌دستور‌های اسلام تنها در سایه یک حاکمیت مقتدر میسر می‌شود. حجت‌الاسلام فراهانی همچنین با تمایز میان مفهوم «ولایت» و «وکالت»، اظهار داشت که در وکالت، موکل حق عزل وکیل و تعیین چارچوب اختیارات او را دارد، اما ولایت منصبی است که از جانب خداوند به فقیه اعطا شده و مردم با بیعت خود آن را می‌پذیرند. بر این اساس، ولایت فقیه امری انتصابی از سوی ائمه (ع) است، نه انتخابی؛ و نقش مردم، پذیرش و مقبولیت بخشیدن به این نصب عام یا خاص است.

یک شبهه رایج درباره «ولایت مطلقه»

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) با رفع یک شبهه رایج درباره «ولایت مطلقه»، تصریح کرد: برخی این مفهوم را به‌اشتباه به معنای استبداد رأی تفسیر می‌کنند؛ در حالی که مراد از مطلق بودن، اختیار ولی‌فقیه در ورود به احکام اولیه و ثانویه برای مصلحت جامعه است. وی در تشریح مبانی کلامی این موضوع، به «قاعده لطف» اشاره کرد و گفت که ضرورت هدایت و لطف الهی اقتضا می‌کند جامعه هرگز بدون رهبر نماند؛ لذا در عصر غیبت، این مسئولیت بر عهده فقیه عادل است که هم به قوانین الهی آگاه است و هم از صفت عدالت بهره می‌برد. وی همچنین «خاتمیت و جامعیت اسلام» را مبنای دیگری دانست و افزود اسلام دینی کامل برای تمام شئون زندگی و تمامی دوران‌هاست و این جامعیت تنها در سایه یک حاکمیت دینی که بشر را تا قیامت هدایت کند، محقق می‌شود.

{$sepehr_key_218539}

فراهانی با تأکید بر اینکه اداره جامعه توسط فقیه امری عقلی است، به تبیین ادله نقلی در قرآن پرداخت و با استناد به آیه ۴۴ سوره مائده بیان کرد که طبق این آیه، کسانی که به احکام الهی حکم نمی‌کنند، در زمره کافران هستند. وی با بیان اینکه قرآن بر خلافت و حکومت انبیاء تأکید دارد، افزود اسلام منحصر به مباحث معنوی نیست؛ چنان‌که خداوند صراحتاً حضرت داود (ع) را جانشین خود برای قضاوت و حکومت به حق در زمین قرار داد. وی همچنین با اشاره به ضرورت سپردن امانات به اهل آن در سوره نساء، حکومت و قضاوت عادلانه را عالی‌ترین مصداق امانت دانست و بر وجوب اطاعت از «اولی‌الامر» در کنار اطاعت از خدا و رسول تأکید کرد. وی در ادامه به «آیه نفی سبیل» اشاره داشت و گفت بر اساس این قاعده، خداوند راه تسلط کافران بر مؤمنین را بسته است؛ لذا اگر مؤمنین تحت سلطه قرار گیرند، ناشی از کوتاهی خودشان است و این امر بر ضرورت وجود حاکمی مؤمن و شجاع تأکید دارد که زیر بار سلطه بیگانه نرود؛ کما اینکه رسیدن حضرت ابراهیم (ع) به مقام امامت پس از پیروزی در امتحانات الهی، شاهدی بر عظمت این جایگاه است.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) واژه «فقیه» را به معنای جامع «دین‌شناس» و نه صرفاً آگاه به احکام فقهی تعریف کرد و با استناد به سوره نساء، اولویت رهبری را با کسانی دانست که از سوی خدا هدایت یافته‌اند. وی «کفایت، تدبیر و شایستگی» را از شروط اصلی حاکم برشمرد و با ذکر نمونه‌های قرآنی افزود حضرت یوسف (ع) به دلیل حفیظ و علیم بودن یعنی مدیریت و امانتداری، خواستار سرپرستی خزائن مصر شد و در ماجرای حضرت موسی (ع) نیز قوت و امانتداری به عنوان دو شاخصه اصلی برای واگذاری امور مطرح شده است.

ادله روایی ولایت فقیه

فراهانی با اشاره به ادله روایی ولایت فقیه، بر ضرورت رجوع به فقهای واجد شرایط در «حوادث واقعه» تأکید کرد و افزود طبق فرموده امام زمان (عج)، فقها حجت ایشان بر مردم و خود حضرت، حجت خدا بر آنان هستند. وی با تبیین ویژگی‌های ولی‌فقیه از جمله مخالفت با هوای نفس، صیانت از نفس، حفاظت از دین و اطاعت از مولا، اظهار کرد که در صورت واجد شرایط بودن، اطاعت از او حتی بر سایر مراجع نیز واجب است؛ فتوایی که آیت‌الله مکارم شیرازی نیز صراحتاً بر آن تأکید کرده‌اند. وی همچنین «مقبوله عمر بن حنظله» را از مستندات اصلی این بحث برشمرد و گفت امام صادق (ع) در این روایت، شیعیان را از مراجعه به نهاد‌های قضایی حکومت جور نهی کرده و فقهای دین‌شناس را به عنوان حاکم منصوب فرموده‌اند؛ این روایت نشان می‌دهد که اختیارات فقیه صرفاً محدود به قضاوت نیست، بلکه شامل حکمرانی و اداره جامعه نیز می‌شود.

وی با بیان اینکه نظام جمهوری اسلامی بر پایه ولایت فقیه استوار است، به اهمیت اصل ۱۱۰ قانون اساسی پرداخت و خاطرنشان کرد در تدوین اولیه قانون اساسی توسط شهید بهشتی، به بحث ولایت مطلقه به شکل کامل توجه نشده بود، اما با پیگیری‌های شهید علم‌الهدی و انتقال موضوع به امام خمینی (ره)، ایشان دستور گنجاندن این اصل را صادر کردند. وی همچنین نسبت به تلاش برخی جریان‌ها برای کمرنگ کردن نقش ولی‌فقیه در سال‌های اخیر هشدار داد.

حجت‌الاسلام فراهانی در پایان با تفکیک میان مشروعیت و مقبولیت، تصریح کرد که ولایت فقیه گرچه مشروعیتی الهی و انتصابی دارد، اما برای تحقق و اجرایی شدن نیازمند مقبولیت و پذیرش مردمی است. وی یادآور شد که هرچند ولی‌فقیه در نظام ایران باید تابعیتی ایرانی داشته باشد، اما قلمرو ولایت او شامل تمامی شیعیان و مسلمانان جهان است؛ البته این امر باید با رعایت ملاحظات و پذیرش مردمی در سایر کشور‌های اسلامی صورت گیرد تا شائبه دخالت در امور داخلی آنها ایجاد نشود.

منبع: تسنیم

{$sepehr_key_218540}