بازتولید «سرمایه اجتماعی» در تداوم احیای دین

یکی از دغدغه‌های بنیادین در حوزه‌های معرفتی و جامعه‌شناسی سیاسی، چگونگی شکل‌گیری و تداوم «هم‌بستگی اجتماعی» در جوامع بزرگ و کثیرالاضطراب است.

کد خبر: ۴۲۰۲۸۳

تاریخ : ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۴:۵۸

نوشته

یکی از دغدغه‌های بنیادین در حوزه‌های معرفتی و جامعه‌شناسی سیاسی، چگونگی شکل‌گیری و تداوم «هم‌بستگی اجتماعی» در جوامع بزرگ و کثیرالاضطراب است. پرسش اصلی اینجاست: چگونه می‌توان میلیون‌ها انسان با سلایق، منافع و پیشینه‌های متفاوت را حول یک محور مشترک متحد کرد؟

پاسخ‌های مدرن به این پرسش، بر مفاهیمی همچون «سرمایه اجتماعی»، «اعتماد تعمیم‌یافته» و «هویت جمعی» استوارند. اما جالب‌توجه آنکه اگر به واقعه «غدیر خم» نه صرفا به‌عنوان یک رویداد الهیاتی، بلکه از منظر یک «کنش ارتباطی سرنوشت‌ساز» بنگریم، با الگویی بی‌نظیر از مهندسی سرمایه اجتماعی مواجه خواهیم شد. از این دریچه، غدیر فقط معرفی یک فرد نبود؛ بلکه تثبیت یک «گفتمان اعتماد» برای آینده جامعه بود.

پیامبر اسلام (ص) در غدیر دست به اقدامی پیچیده در عرصه «انتقال معنا» زدند. ایشان آگاه بودند که جامعه نوپای اسلامی پس از رحلتشان، با بحران جانشینی روبه‌رو خواهد شد؛ بحرانی که در عمق خود، بحران «مرجعیت معنایی» است. تاریخ نشان داده است که در غیاب ساختار‌های مشروع و مورد اعتماد، جوامع به سمت هرج‌ومرج، قبیله‌گرایی و تضاد منافع سقوط می‌کنند. غدیر، تلاشی آگاهانه برای جلوگیری از این فروپاشی ارتباطی و حفظ انسجام امت بود.

واژه کلیدی در این معادله، «مولی» است. درحالی‌که در ادبیات فقهی این واژه بر فرماندهی و ولایت دلالت دارد، در زبان علوم اجتماعی می‌توان آن را معادل «مرجع مورداعتماد» یا «گره‌گاه اصلی شبکه اعتماد» تعبیر کرد. وقتی پیامبر (ص) فرمودند: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ...»، درحال ایجاد پلی ارتباطی بین «خود»، به‌عنوان مرکز ثقل اعتماد جامعه و «علی (ع)، به‌عنوان تداوم‌بخش آن اعتماد بودند. بدین‌ترتیب، حضرت علی (ع) نه فقط به‌عنوان یک حاکم سیاسی، بلکه به‌عنوان «تضمین‌کننده ارزش‌های مشترک» و ادامه‌دهنده مسیر عدالت‌محور اسلام معرفی شدند؛ ارزش‌هایی نظیر راستی، ایثار و اولویت منافع عمومی بر منافع شخصی.

این نگاه، ما را به یک واقعیت انکارناپذیر در جوامع امروز رهنمون می‌سازد: هیچ جامعه‌ای بدون «اعتماد» پایدار نمی‌ماند. وقتی شهروندان احساس کنند که ساختار‌های قدرت عادلانه و پاسخگو هستند (الگویی که امام‌علی (ع) تجسم عینی آن بودند) «سرمایه اجتماعی» افزایش می‌یابد. این سرمایه، زیربنای تاب‌آوری جامعه در برابر بحران‌هاست. غدیر به ما می‌آموزد که رهبری، یک «رابطه ارتباطی دوسویه» مبتنی بر اعتماد است، نه یک رابطه یک‌سویه و دستوری. رهبری که بتواند شکاف‌های طبقاتی را با عدالت ترمیم کند، ضامن بقای سیستم است.

از سوی دیگر، غدیر نمونه‌ای عالی از «مدیریت گفتمان» در اوج تنش‌های اجتماعی است. درحالی‌که قبایل و گروه‌های ذی‌نفع متعدد در مدینه حضور داشتند، اعلام ولایت علی (ع)، مرزبندی روشنی بین «ارزش‌محوری» و «قدرت‌محوری» ایجاد کرد. این واقعه به جامعه آموخت که معیار ارزیابی کنشگران اجتماعی، باید «تعهد به اصول اخلاقی» باشد، نه «تعلق قومی» یا «ثروت اندوخته». این تغییر چارچوب فکری، زیربنای یک تمدن عقلانی است.

{$sepehr_key_218940}

پیام غدیر برای انسان امروز چنین ترجمه می‌شود: ما در عصر «بی‌اعتمادی» زندگی می‌کنیم؛ عصری که رسانه‌ها مملو از اخبار متناقض و روابط اجتماعی شکننده‌اند. در چنین فضایی، بازخوانی غدیر دعوتی است به «شفافیت»، «پاسخگویی» و «عدالت توزیعی». حضرت علی (ع) نماد مدیری است که بیت‌المال را خط قرمز اعتماد عمومی می‌دانست و نشان داد که بدون شفافیت اقتصادی، اعتماد سیاسی ممکن نیست.

بنابراین، جشن غدیر، جشن یک نام نیست؛ بلکه جشن یک «الگوی حکمرانی» و «سبک زیست اجتماعی» است. الگویی که در آن، ارتباطات انسانی بر پایه احترام متقابل و مسئولیت‌پذیری مشترک بنا می‌شود. وقتی در زندگی روزمره، امانت‌دار اعتماد دیگران باشیم، در گفت‌و‌گو‌ها صادق باشیم و در برابر بی‌عدالتی سکوت نکنیم، درحال احیای سنت غدیر هستیم.

غدیر یک تاریخ گذشته نیست؛ یک «حال مستمر» است؛ جریانی زنده که از اعماق تاریخ می‌آید تا یادآوری کند: انسان‌بودن یعنی مسئول‌بودن و مراقب یکدیگربودن. این، زیباترین تعریف از تمدن انسانی و بزرگ‌ترین میراث آن پویش آگاهی‌بخشی تاریخی است: جامعه‌ای سالم است که در آن «اعتماد» ارز رایج و «عدالت» زبان مشترک همه اقشار باشد.