چگونه کتیبه‌نویسی به نماد محرم در ایران تبدیل شد؟

گسترش آیین‌های عزاداری شیعی در ایران، زمینه شکل‌گیری و توسعه سنتی همچون کتیبه‌نویسی را فراهم کرد که امروزه یکی از شناخته‌شده‌ترین نماد‌های محرم محسوب می‌شود؛ سنتی که از دوره صفویه آغاز شد و در عصر قاجار به اوج شکوفایی رسید.

کد خبر: ۴۲۴۴۴۲

تاریخ : ۰۱ تير ۱۴۰۵ - ۱۲:۱۴

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، کتیبه‌نویسی یکی از کهن‌ترین جلوه‌های هنر نوشتاری و مذهبی در ایران است که در طول قرن‌ها با فرهنگ دینی، هنر خوشنویسی و آیین‌های اجتماعی ایرانیان پیوند خورده است. اگرچه امروزه کتیبه‌نویسی بیش از هر چیز با مراسم محرم و عزاداری امام حسین (ع) شناخته می‌شود، اما ریشه‌های آن به قرن‌ها پیش از شکل‌گیری هیئت‌های مذهبی امروزی بازمی‌گردد.

در ایران، سنت نگارش کتیبه‌های مذهبی از سده‌های نخست اسلامی آغاز شد. در آن دوران، آیات قرآن، احادیث و عبارات مذهبی بر دیوار مساجد، مدارس و بنا‌های عمومی نقش می‌بست. با گسترش هنر خوشنویسی در دوره‌های سلجوقی و ایلخانی، استفاده از خطوط کوفی، ثلث و نسخ در کتیبه‌های معماری رواج یافت. اما شکل امروزی کتیبه‌های پارچه‌ای که در مراسم عزاداری مورد استفاده قرار می‌گیرد، عمدتاً از دوره صفویه به بعد شکل گرفت.

با رسمی شدن مذهب تشیع در ایران در دوره صفویه (قرن دهم هجری قمری)، آیین‌های عزاداری محرم به‌صورت گسترده در شهر‌های مختلف برگزار شد. در این دوران، تکایا و حسینیه‌ها به مراکز اصلی برگزاری مراسم تبدیل شدند و برای تزئین این فضا‌ها از پرچم‌ها و کتیبه‌های پارچه‌ای با مضامین عاشورایی استفاده می‌شد. بسیاری از پژوهشگران آغاز فراگیر شدن سنت کتیبه‌نویسی محرم در ایران را به همین دوره نسبت می‌دهند.

در شهر اصفهان که پایتخت صفویان بود، هنر خوشنویسی و نگارش کتیبه‌های مذهبی رونق فراوان یافت. استادان برجسته خطوط ثلث و نستعلیق، اشعار مذهبی و نام‌های مقدس اهل بیت (ع) را بر روی پارچه‌ها و بنا‌های مذهبی می‌نوشتند. اصفهان به یکی از مهم‌ترین مراکز تولید کتیبه‌های مذهبی در کشور تبدیل شد و آثار آن به شهر‌های دیگر نیز راه یافت.

در قزوین، که مدتی پایتخت صفویان بود، سنت نگارش کتیبه‌های مذهبی همزمان با توسعه مراسم عزاداری گسترش یافت. در این شهر، استفاده از پارچه‌های مشکی مزین به اشعار مرثیه و عبارات مذهبی از قرن‌های گذشته رواج داشته است. همچنین در شهر‌های مذهبی مانند مشهد و قم، کتیبه‌نویسی با فرهنگ زیارت و سوگواری پیوند خورد و کارگاه‌های متعددی برای تولید این آثار شکل گرفت.

{$sepehr_key_223715}

در دوره قاجار، کتیبه‌نویسی به اوج شکوفایی خود رسید. با گسترش تکایا، به‌ویژه تکیه دولت در تهران، نیاز به کتیبه‌های بزرگ و هنرمندانه افزایش یافت. در این دوره، اشعار مشهور محتشم کاشانی، به‌ویژه ترکیب‌بند معروف «باز این چه شورش است»، به یکی از رایج‌ترین متون کتیبه‌های محرم تبدیل شد. تهران، کاشان، یزد و شیراز از مراکز مهم تولید کتیبه‌های عزاداری در این عصر بودند.

در یزد، سنت کتیبه‌نویسی با هنر پارچه‌بافی و نساجی محلی درآمیخت و کتیبه‌هایی با دوخت‌ها و تزئینات خاص تولید شد. در کاشان نیز خوشنویسان برجسته با بهره‌گیری از خط نستعلیق آثار ماندگاری خلق کردند. در شهر‌های تبریز، اردبیل و زنجان نیز به دلیل سابقه دیرینه مراسم محرم، کتیبه‌ها بخش جدایی‌ناپذیر هیئت‌های عزاداری شدند.

در دوران معاصر، با ورود فناوری‌های چاپ صنعتی، تولید کتیبه‌ها آسان‌تر و گسترده‌تر شد. با این حال، در بسیاری از شهر‌های ایران از جمله مشهد، قم، اصفهان، یزد، کاشان و تهران، همچنان کتیبه‌های دست‌نویس و سنتی از ارزش و اعتبار ویژه‌ای برخوردارند. برخی از هنرمندان معاصر نیز تلاش کرده‌اند این هنر را با شیوه‌های جدید طراحی و خوشنویسی تلفیق کنند.

امروزه کتیبه‌نویسی نه تنها یک عنصر تزئینی در مراسم مذهبی، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و هنری ایران محسوب می‌شود. این سنت که ریشه در تاریخ تشیع و هنر خوشنویسی ایرانی دارد، طی چند قرن در شهر‌های مختلف کشور گسترش یافته و همچنان به عنوان یکی از مهم‌ترین نماد‌های بصری فرهنگ عاشورایی شناخته می‌شود.