آسیب‌شناسی ساختار صادرات خراسان رضوی

بررسی شاخص‌های عملکردی صادرات خراسان رضوی نشان می‌دهد که رشد صادرات استان عمدتا مبتنی بر عوامل قیمتی و بازار‌های سنتی بوده و کمتر ناشی از ارتقای ساختار صادراتی، تنوع سبد کالایی و توسعه پایدار بازار‌های هدف است.

کد خبر: ۴۲۶۱۳۱

تاریخ : ۰۸ تير ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۶

نوشته

صادرات خراسان رضوی طی سال‌های اخیر از نظر ارزش اسمی روندی افزایشی داشته است، با این حال بررسی دقیق‌تر شاخص‌های عملکردی نشان می‌دهد که رشد صادرات استان عمدتا مبتنی بر عوامل قیمتی و بازار‌های سنتی بوده و کمتر ناشی از ارتقای ساختار صادراتی، تنوع سبد کالایی و توسعه پایدار بازار‌های هدف است. تمرکز بالای صادرات بر چند گروه کالایی محدود و وابستگی به بازار‌های همسایه، ریسک‌پذیری تجارت خارجی استان را افزایش داده و ضرورت بازنگری در رویکرد‌های توسعه صادرات را برجسته می‌کند.

بر اساس آمار‌های گمرکی و گزارش‌های رسمی تا پایان دی‌ماه ۱۴۰۴، ارزش صادرات استان خراسان رضوی نسبت به دوره مشابه سال قبل افزایش داشته است. بااین‌حال، تحلیل هم‌زمان ارزش و وزن صادرات نشان می‌دهد که این رشد عمدتا ناشی از نوسانات قیمت‌های جهانی برخی اقلام صادراتی و بهبود مقطعی تقاضا در بازار‌های هم‌جوار بوده است. این امر نشان می‌دهد که سهم ارتقای کیفیت، تنوع محصول و ورود به بازار‌های جدید در رشد صادرات استان همچنان محدود است.

همچنین ترکیب صادرات استان نشان‌دهنده تمرکز درخور توجه بر محصولات پتروشیمی و پالایشی، مواد معدنی و فلزات پایه و محصولات کشاورزی خام یا نیمه‌فراوری‌شده است. این ساختار، اگرچه در کوتاه‌مدت امکان تحقق ارزش صادراتی را فراهم می‌کند، اما در بلندمدت موجب وابستگی بالا به شرایط قیمتی بازار‌های جهانی و کاهش انعطاف‌پذیری صادرات استان می‌شود. سهم محدود محصولات نهایی، فراوری‌شده و دارای برند، یکی از مهم‌ترین چالش‌های ساختاری صادرات استان محسوب می‌شود.

از طرفی الگوی صادرات استان خراسان رضوی عمدتا مبتنی بر بازار‌های همسایه نظیر افغانستان، ترکمنستان و عراق است. این بازار‌ها به‌دلیل نزدیکی جغرافیایی و هزینه‌های حمل‌ونقل پایین، مزیت نسبی برای صادرکنندگان استان ایجاد کرده‌اند، اما در عین حال، تمرکز بیش از حد بر آنها، ریسک‌های سیاسی، ارزی و مقرراتی تجارت خارجی استان را افزایش داده است.

در کنار بازار‌های سنتی، کشور‌های حوزه CIS و اوراسیا به‌واسطه دسترسی‌های ریلی و توافقات تجاری منطقه‌ای، ظرفیت درخور توجهی برای توسعه صادرات استان دارند. با این حال، چالش‌های مرتبط با لجستیک، نظام پرداخت و فرایند‌های مرزی، مانع بهره‌برداری کامل بخش خصوصی از این ظرفیت‌ها شده است.

تحلیل وضعیت موجود نشان می‌دهد که صادرات استان با مجموعه‌ای از چالش‌های نهادی و عملیاتی مواجه است. از منظر نهادی، تعدد مقررات، تغییرپذیری رویه‌های صادراتی و نبود هماهنگی مؤثر میان دستگاه‌های مرتبط، موجب افزایش هزینه‌های مبادله و طولانی‌شدن فرایند‌های صدور مجوز و ترخیص کالا شده است. این شرایط به‌ویژه برای بنگاه‌های کوچک و متوسط که سهم درخور توجهی در صادرات استان دارند، محدودکننده است.

{$sepehr_key_225666}

در بعد عملیاتی، محدودیت دسترسی به منابع مالی و بیمه صادراتی، مشکلات لجستیکی و ازدحام در مرز‌های اصلی استان از جمله دوغارون و لطف‌آباد، همچنین نوسانات شدید نرخ ارز و پیچیدگی بازگشت ارز حاصل از صادرات، ریسک فعالیت صادرکنندگان را افزایش داده است.

خراسان رضوی در کنار چالش‌ها، از فرصت‌های مهمی برای توسعه صادرات برخوردار است. موقعیت استان در کریدور‌های ترانزیتی شمال–جنوب و شرق–غرب، امکان ایفای نقش فعال‌تر در تجارت و ترانزیت منطقه‌ای را فراهم می‌کند. همچنین، بهره‌گیری از ظرفیت پیمان‌های منطقه‌ای، به‌ویژه اتحادیه اقتصادی اوراسیا، می‌تواند مسیر ورود صادرکنندگان استان به بازار‌های جدید را هموار سازد.

در سطح استانی، ظرفیت بالای صنایع تبدیلی کشاورزی، شرکت‌های دانش‌بنیان و امکان توسعه صادرات خدمات به‌ویژه در حوزه گردشگری سلامت و زیارتی، زمینه مناسبی برای افزایش ارزش‌افزوده صادرات و کاهش خام‌فروشی ایجاد کرده است.