نگاهی به نقش و خطوط کتیبه‌های سنگی حرم امام رضا (ع) | روایت پنهان در دل ابیات

نگاهی به نقش و خطوط کتیبه‌های سنگی حرم مطهر رضوی؛ از تاریخ‌گذاری آثار تا ثبت اسامی بی‌شمار شاهان و بانیان.

کد خبر: ۴۲۶۸۹۳

تاریخ : ۱۰ تير ۱۴۰۵ - ۱۳:۵۶

نوشته

زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ بر سطح سنگ‌های تراش‌خورده حرم مطهر رضوی، تنها ابیات مدح و منقبت، نقش نبسته است؛ درمیان این واژه‌ها و مصرع‌ها می‌توان ردپای واقعه‌ای تاریخی، نام بانی یک بنا یا یادگاری از روزگار یک پادشاه را نیز یافت. این کتیبه‌ها درکنار ارزش ادبی و هنری خود، اسنادی ماندگار از تاریخ اجتماعی و عمرانی آستان‌مقدس‌رضوی به‌شمار می‌روند؛ اسنادی که بخشی از حافظه تاریخی حرم را در دل سنگ حفظ کرده‌اند.

در مطلبی با تیتر «سنگ‌نوشته‌هایی به لطافت شعر»، از مضامین اشعار کتیبه‌های سنگی حرم مطهر رضوی، قالب‌های ادبی به‌کاررفته در آنها و همچنین نام شاعران، خوشنویسان و سنگ‌تراشانی گفتیم که آثارشان بر سنگ‌های حرم جاودانه شده است. اما این کتیبه‌ها فقط روایتگر مدح و منقبت امام‌رضا (ع) نیستند، بلکه در لابه‌لای ابیاتشان، می‌توان ردپای پادشاهان، حکمرانان، متولیان و بانیانی را دید که در دوره‌های مختلف تاریخی در توسعه، بازسازی و تزیین آستان‌قدس‌رضوی نقش داشته‌اند.

در این نوشتار، پس از نگاهی به حضور این چهره‌ها در اشعار سنگ‌نوشته‌ها، چند نمونه از کتیبه‌های شاخص مرتبط با این موضوع، در موزه آستان‌قدس‌رضوی را معرفی می‌کنیم.

ردپای زمان در میان ابیات سنگی

تخمین دوره تاریخی کتیبه‌های سنگی موجود در موزه آستان‌قدس‌رضوی، اهمیت ویژه‌ای دارد و حقایق زیادی را درباره این سنگ‌نوشته‌ها مشخص می‌کند؛ این موضوع از چند روش برای محققان، میسر است. نخست، وجود ارقام مستقیم حک‌شده بر سنگ‌هاست؛ مانند دو کتیبه از اشعار قاسم رسا که محمدحسن رضوان کتابت کرده است و تاریخ‌های۱۳۸۵ و ۱۳۸۶هجری‌قمری را در پایان خود دارند.

روش دوم، استفاده از حروف ابجد است که به‌صورت ویژه در دوره قاجار رایج بوده و تاریخ اثر درقالب مصرع پایانی شعر، پنهان می‌شده است. کتیبه‌های دبیرالملک فراهانی در روضه منوره، ابوالحسن خرم در گنبد حاتم‌خانی و چند اثر از قاآنی شیرازی از این دسته‌اند. در آخرین شیوه نیز که تاریخ صریح وجود ندارد، پژوهشگران با بررسی جنس سنگ، شیوه حجاری، نوع خط و مقایسه با نمونه‌های تاریخ‌دار، به تخمین دوره ساخت می‌پردازند.

این بررسی‌های میدانی نشان داده است که اغلب کتیبه‌های سنگی حاوی اشعار، متعلق به دوره صفویه تا اواخر پهلوی هستند؛ هرچند نمونه‌هایی نیز احتمالا به دوره‌های افشاریه و زندیه بازمی‌گردند. البته بخشی از این آثار نیز به‌دلیل آسیب‌دیدگی یا از بین رفتن بخش‌هایی از متن، امکان تاریخ‌گذاری دقیق ندارند.

کتیبه‌های سنگی؛ روایتگر نام پادشاهان و بانیان

در میان کتیبه‌های سنگی حرم مطهر رضوی، گروهی از آثار علاوه‌بر مدح و منقبت امام‌رضا (ع)، اطلاعات ارزشمندی درباره بانیان، سازندگان و حاکمان روزگار خود دراختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. این کتیبه‌ها که اشعار شاعرانی، چون عصمت‌ا... بخاری، میرزاحبیب قاآنی‌شیرازی، ابوالحسن خرم‌شیرازی، میرزامحمدکاظم صبوری‌خراسانی و قاسم رسا را دربر دارند، در دوره‌های مختلف تاریخی و به‌مناسبت ساخت، مرمت یا تزیین بخش‌های مختلف حرم امام هشتم (ع)، ساخته و بر جای‌جای حرم مطهر نصب شده‌اند.

بیشتر این آثار درقالب قصیده سروده شده‌اند؛ قالبی که امکان پرداختن هم‌زمان به مدح امام رضا (ع)، توصیف بنا‌ها و یادکرد از بانیان را فراهم می‌کرد، از همین‌رو درکنار مضامین مذهبی، اشاراتی به اقدامات عمرانی، تزیینی و توسعه‌ای حرم نیز در این اشعار دیده می‌شود. نام برخی شاهان و حکمرانان نیز در متن این کتیبه‌ها آمده است؛ افرادی که نقش مستقیمی در آبادانی حرم یا پشتیبانی از این اقدامات داشته‌اند.

از مهم‌ترین نمونه‌ها می‌توان به شاه‌عباس صفوی اشاره کرد که نام او در کتیبه مسجد قتلگاه با امضای علیرضا عباسی دیده می‌شود. همچنین نام شاه‌سلیمان صفوی بر کتیبه‌های مدارس باقریه و بهزادیه ثبت شده است. در دوره قاجار نیز ناصرالدین‌شاه جزو پادشاهانی است که بار‌ها در اشعار کتیبه‌های حرم امام‌رضا (ع) از او یاد شده و نامش با برخی اقدامات عمرانی و تزیینی آستان‌قدس، پیوند خورده است.

از حکمرانان خراسان تا متولیان آستان‌قدس

حضور شخصیت‌های سیاسی در کتیبه‌های سنگی حرم امام‌رضا (ع)، تنها به پادشاهان محدود نمی‌شود. در بسیاری از این آثار، نام حکمرانان محلی، متولیان آستان‌قدس و رجال تأثیرگذار نیز دیده می‌شود؛ افرادی که هر یک به نحوی در توسعه و نگهداری حرم مطهر نقش داشته‌اند.

ازجمله این چهره‌ها، محمدعلی‌بیک افشار، حکمران خراسان در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار، است که نام او در کتیبه‌ای از اشعار ابوالحسن خرم‌شیرازی در رواق گنبد حاتم‌خانی آمده است. شاعر در این اثر ضمن ستایش امام‌رضا (ع)، به خدمات و جایگاه این حاکم نیز اشاره می‌کند. نمونه دیگر، سلطان‌میرزا حسام‌السلطنه، از دیگر حکمرانان خراسان در عصر ناصری است که قاآنی در شعری به‌مناسبت تعمیر و آینه‌کاری دارالحفاظ در سال ۱۲۶۹هجری‌قمری از او یاد کرده است.

درمیان متولیان آستان‌قدس نیز نام حاج‌میرزا موسی‌خان فراهانی مشهور به تبریزی، نخستین متولی‌باشی آستان‌قدس در دوره قاجار، دیده می‌شود. همچنین میرزامحمدحسین عضدالملک، از متولیان برجسته آستان‌قدس در عصر ناصری و امیرعلم‌خان سوم ملقب به حشمت‌الملک، از دیگر شخصیت‌هایی هستند که نامشان در برخی کتیبه‌ها ثبت شده است. در ادامه این نوشتار به معرفی برخی نمونه‌های این نوع کتیبه‌های سنگی می‌پردازیم.

قصیده‌ای از قاآنی برای دارالحفاظ

یکی از کتیبه‌های شاخص موجود در موزه آستان‌قدس‌رضوی، بخشی از اشعار میرزاحبیب‌ا... قاآنی‌شیرازی است که مکان نصب اولیه آن، دارالحفاظ بوده است. این اثر به خط نستعلیق نوشته شده و متعلق به دوره قاجار است و نمونه‌ای از کتیبه‌های مفصل شعری به‌شمار می‌رود که در آن، شاعر ضمن بهره‌گیری از تشبیهات و صنایع ادبی فراوان، به ستایش شخصیت مدنظر و توصیف اقدامات عمرانی انجام‌شده پرداخته است.

متن کتیبه سرشار از مضامین مدحی و توصیفی است. قاآنی در ابیات مختلف، با استفاده از تصاویر شاعرانه، از شکوه بنا، اقتدار بانی و آثار اقدامات او سخن می‌گوید. در بخشی از شعر نیز به نوسازی و آبادانی بقعه اشاره شده و شاعر، آن را مایه رونق و فزونی ارادت مردم دانسته است.

جلوه‌ای از ستایش حرم امام‌هشتم (ع) در دارالشکر

از دیگر آثار برجای‌مانده در موزه آستان‌قدس‌رضوی، کتیبه‌ای دیگر از اشعار قاآنی‌شیرازی است که در رواق دارالشکر نصب بوده است. این اثر نیز با خط نستعلیق نگاشته شده است و به دوره قاجار تعلق دارد. براساس اطلاعات موجود، باقر شاپور، بانی این کتیبه بوده و نام او نیز در بخش‌هایی از متن شعر آمده است.

مضمون اصلی این قصیده، توصیف عظمت و قداست حرم مطهر رضوی است. شاعر در ابیات مختلف، فضای حرم را فراتر از تصور عقل و خیال توصیف می‌کند و با بهره‌گیری از مفاهیم آسمانی و دینی، جایگاه معنوی این مکان را به تصویر می‌کشد. در بخش‌هایی از شعر نیز، به ویژگی‌های معماری، شکوه رواق‌ها و تزیینات بنا اشاره شده است.

کتیبه ابوالحسن خرم در رواق گنبد حاتم‌خانی

یکی از مهم‌ترین کتیبه‌های سنگی حرم مطهر رضوی، اثری از ابوالحسن خرم‌شیرازی است که در رواق گنبد حاتم‌خانی نصب بوده است. این کتیبه به خط نستعلیق و مربوط‌به سال ۱۲۷۱هجری‌قمری است و از نظر تاریخی، اطلاعات ارزشمندی درباره فضای سیاسی و عمرانی آن دوره ارائه می‌دهد.

شاعر در آغاز قصیده، شکوه بنا و جایگاه معنوی حرم امام‌رضا (ع) را توصیف کرده و سپس به مدح حضرت پرداخته است. در ادامه، نام ناصرالدین‌شاه قاجار و محمدعلی‌بیک افشار، حکمران خراسان، درمیان ابیات دیده می‌شود. در بخش پایانی، شاعر به اتمام ساخت بنا اشاره کرده و با سرودن تاریخ منظوم، سال اجرای اثر را ثبت کرده است. همین ویژگی سبب شده است این کتیبه علاوه‌بر ارزش ادبی، به‌عنوان سندی تاریخی نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.

{$sepehr_key_226543}

یادگار مرمت مسجد بالاسر

این کتیبه که بخشی از اشعار ابوالحسن خرم‌شیرازی را دربر دارد، دراصل در مسجد بالاسر نصب شده بود. اثر به خط نستعلیق و به خوشنویسی آقامحمدخان نوشته شده است و تاریخ آن به سال ۱۲۶۸هجری‌قمری بازمی‌گردد.

محتوای شعر به مرمت، تزیین و بازآرایی مسجد بالاسر اختصاص دارد. شاعر با اشاره به جایگاه ویژه این مسجد در جوار بارگاه امام‌رضا (ع)، از اقدامات انجام‌شده برای آبادانی و زیباسازی آن، سخن می‌گوید. در پایان قصیده نیز نام عباسقلی‌خان به‌عنوان بانی این اقدام عمرانی، ثبت شده و شاعر، آن را «نیکوعملی» ماندگار توصیف کرده است.

قاسم رسا و کتیبه‌ای معاصر در مسجد بالاسر

درمیان کتیبه‌های موجود در موزه آستان‌قدس‌رضوی، برخی آثار به دوره معاصر تعلق دارند. یکی از این نمونه‌ها، کتیبه‌ای از اشعار قاسم رسا در مدح امام‌رضا (ع) است که در مسجد بالاسر نصب بوده است. این اثر با خط نستعلیق و به کتابت محمدحسن رضوان نوشته شده و تاریخ آن، سال ۱۳۸۶‌هجری‌قمری است.

اگرچه این کتیبه از نظر زمانی فاصله زیادی با آثار دوره صفوی و قاجار دارد، از نظر ساختار و مضمون، ادامه همان سنت دیرینه کتیبه‌نگاری در حرم رضوی به‌شمار می‌رود. دیگر ویژگی مهم کتیبه، این است که نام شاعر و کتیبه‌نویس به‌صراحت در متن ثبت شده و تاریخ دقیق نگارش نیز مشخص است.

مضمون اصلی شعر، مدح امام‌رضا (ع) و بیان ارادت شاعر به ساحت آن حضرت است. شاعر در ابیات باقی‌مانده، ضمن اشاره به تاریخ نگارش اثر، ارادت خود را به امام‌رضا (ع) ابراز کرده و حضور خویش در آستان آن حضرت را مایه افتخار دانسته است.