چگونه مداحی به «ستون خیمه» اجتماعات مردمی تبدیل شد؟

صاحبان نظر در نخستین نشست «صدای میدان، صدای ایران» با بررسی تحولات اخیر هنر مداحی، از نقش این هنر در سازمان‌دهی احساسات جمعی، تقویت همبستگی اجتماعی و پیوند هویت دینی و ملی سخن گفتند.

کد خبر: ۴۳۲۴۵۴

تاریخ : ۳۰ تير ۱۴۰۵ - ۱۵:۱۸

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، نخستین نشست از مجموعه نشست‌های میدانی «صدای میدان، صدای ایران؛ جستاری درباره نقش تاریخی هنر مداحی در جنگ وجودی ایران» در میدان شهید طهرانی‌مقدم تهران برگزار شد.

این برنامه که سی‌وهشتمین نشست تخصصی مجموعه «آهات» به شمار می‌رفت، با حضور محمدمهدی سیار، سید حسین شهرستانی، سجاد مهدی‌زاده، سید مهدی حسینی رکن‌آبادی و سید علی حسینی برگزار شد و به بررسی نقش شعر آیینی، نوحه و مداحی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی، انتقال معنا، سامان‌دهی عواطف عمومی و بازنمایی هویت ایرانی ـ اسلامی اختصاص داشت.

مجموعه «آهات» که پیش از این ده‌ها نشست تخصصی در حوزه هنر مداحی، شعر آیینی و هیئت برگزار کرده است، در این دوره گفت‌و‌گو‌های خود را از محیط‌های دانشگاهی و تخصصی به میدان‌های شهر آورده است؛ میدان‌هایی که در ماه‌های اخیر به محل حضور مردم، هم‌صدایی جمعی و بازخوانی نوحه‌هایی تبدیل شده‌اند که بخشی از حافظه فرهنگی این روز‌های جامعه ایران را شکل داده‌اند.

محمدمهدی سیار در آغاز این نشست، پس از قرائت چند رباعی، با اشاره به سرمایه‌گذاری فرهنگی و معنوی صورت‌گرفته در دهه‌های گذشته بر هنر مداحی گفت: این هنر در مقطعی حساس، از کارکرد‌های متعارف خود فراتر رفته و به یکی از عناصر اصلی شکل‌گیری و انسجام اجتماعات مردمی تبدیل شده است.

وی با بیان اینکه مداحی در این میدان‌ها صرفاً یک برنامه جانبی یا بخشی از مراسم نبوده است، اظهار کرد: مداحی به «ستون خیمه» اجتماعات تبدیل شد و توانست جمعیت را منسجم کند، به احساسات پراکنده مردم جهت بدهد و زبان مشترکی برای بیان اندوه، حماسه و مطالبه خون‌خواهی به وجود آورد.

سیار تأکید کرد: تحول اخیر مداحی باید در همان زمان وقوع ثبت و تحلیل شود؛ زیرا ممکن است پس از نهادینه شدن این تجربه، نقطه آغاز و سرعت شکل‌گیری آن از حافظه عمومی فاصله بگیرد.

به گفته وی، یکی از ویژگی‌های مهم این تحول آن بود که بدون طراحی قبلی و نظریه‌پردازی رسمی شکل گرفت. جنگ و حوادث اجتماعی، فرایندی را که شاید در شرایط عادی به سال‌ها زمان نیاز داشت، با سرعتی چشمگیر پیش برد و سینه‌زنی با مضامین ملی، ایران و میهن را به امری پذیرفته‌شده در فضای مداحی تبدیل کرد.

{$sepehr_key_233092}

مداحی از نظر مکان، کارکرد و مضمون دگرگون شد

سید حسین شهرستانی، پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی، در سخنان خود تحول مداحی را در سه سطح مکانی، کارکردی و محتوایی بررسی کرد.

وی بیان کرد: مداحی پیش از این عمدتاً در مسجد، حسینیه و هیئت اجرا می‌شد، اما اکنون از ظرف مکانی پیشین خود خارج شده و به خیابان و میدان آمده است. از نظر کارکرد نیز مداحی دیگر تنها برای عزاداری، گریه و روضه‌خوانی به کار نمی‌رود، بلکه به ابزاری برای حماسه‌آفرینی، بسیج عاطفی و تقویت روحیه عمومی تبدیل شده است.

شهرستانی سومین تحول را ورود مضامین ملی به متن نوحه‌ها و مداحی‌ها دانست و افزود: نمادها، اسطوره‌ها، آرمان‌ها و شعار‌های ملی اکنون در کنار مفاهیم مذهبی قرار گرفته‌اند. در برخی آثار جدید، از ایران، وطن، رستم و دیگر نشانه‌های فرهنگ ملی سخن گفته می‌شود و مخاطب هم‌زمان با ذکر نام اهل‌بیت (ع)، با نام ایران نیز همراهی می‌کند.

وی این تحول را پاسخی عملی به دیدگاهی دانست که میان هویت دینی و هویت ملی تقابل ایجاد می‌کرد و گفت: مداحی توانسته است پیوند ایران و اسلام را در یکی از مردمی‌ترین قالب‌های هنری بازآفرینی کند.

به اعتقاد شهرستانی، مداحی در این دوره نشان داد که ظرفیت پذیرش و بیان مفاهیم ملی را دارد و می‌تواند دفاع از میهن را در قالبی مذهبی، عاطفی و جمعی روایت کند.

مداحی احساسات جمعی را سرکوب نمی‌کند؛ سامان می‌دهد

سجاد مهدی‌زاده، استاد فرهنگ و ارتباطات، سخنان خود را بر دفاع از جایگاه احساس و محبت در زندگی دینی و اجتماعی متمرکز کرد.

وی گفت: در بسیاری از تحلیل‌ها، بر عمل و استدلال عقلانی تأکید می‌شود، اما احساس به‌عنوان بخشی از حقیقت وجود انسان نادیده گرفته می‌شود؛ درحالی‌که بسیاری از انتخاب‌های انسانی تنها بر اساس منطق محض صورت نمی‌گیرند و آثار ماندگار، آثاری هستند که بتوانند عواطف انسان را نیز درگیر کنند.

مهدی‌زاده با مقایسه ماندگاری سخنرانی‌ها و مداحی‌ها در حافظه مخاطبان اظهار کرد: بسیاری از مردم ممکن است متن یک سخنرانی را به یاد نیاورند، اما با یک نوحه یا مداحی خاطره عاطفی و جمعی داشته باشند.

این استاد دانشگاه مهم‌ترین کارکرد مداحی را «سامان‌دهی احساسات» دانست و افزود: رسانه‌های جدید نیز بیش از آنکه منطق مخاطب را تغییر دهند، احساساتی مانند ترس، خشم یا اضطراب را هدف قرار می‌دهند. در این شرایط، مداحی می‌تواند احساسات جمعی را در مسیری معنادار سازمان دهد.

به گفته مهدی‌زاده، آثار موفق جدید به مخاطب صرفاً پیام نمی‌دهند، بلکه برای او نقشی در متن اثر تعریف می‌کنند. شعاری مانند «میدان با تو، خیابان با ما» از این جهت اثرگذار است که مخاطب احساس می‌کند خود بخشی از شعر، روایت و کنش جمعی است.

وی افزود: مداحی‌های حماسی این روز‌ها توانسته‌اند احساس خشم، انتقام، ایستادگی و مشارکت را در قالبی جمعی سامان دهند و همان بعد حماسی واقعه عاشورا را که شهید مطهری بر آن تأکید داشت، در تجربه امروز جامعه بازنمایی کنند.

{$sepehr_key_233093}

پیوند معنا و احساس؛ از منبر تا نوحه

سیار در ادامه سخنان مهدی‌زاده خاطرنشان کرد: مجلس دینی هم به معنا و استدلال نیاز دارد و هم به عاطفه و برانگیختگی. سخنرانی‌ای که نتواند مخاطب را متأثر و به حرکت وادار کند، دچار کاستی است و مداحی‌ای نیز که فاقد معنا و پشتوانه فکری باشد، ممکن است به اثری سطحی و صرفاً احساسی تبدیل شود.

وی با نقل خاطراتی از بازتاب برخی مداحی‌های مرتبط با مردم یمن و جبهه مقاومت، بر توانایی مداحی در همراه کردن دل‌ها تأکید کرد: گاهی یک اثر شعری و موسیقایی می‌تواند مفهومی را منتقل کند که بیان آن در قالب چندین سخنرانی دشوار است.

سیار همچنین به سخنی منسوب به شهید حاجی‌زاده درباره یکی از اشعار حماسی اشاره کرد که تأثیر فرهنگی و اجتماعی شعر و مداحی را با عملکرد موشک‌ها مقایسه کرده بود.

رجزـشعار، حرف مردم را به فرم هنری تبدیل می‌کند

سید مهدی حسینی رکن‌آبادی، شاعر و نوحه‌پرداز، در بخش دیگری از نشست به چگونگی ساخته شدن نوحه‌ها و «رجزـشعار»‌های اثرگذار پرداخت.

وی گفت: مهم‌ترین ویژگی یک نوحه موفق آن است که حرف اصلی خود را از مردم بگیرد. دغدغه‌ها، آرزو‌ها و مطالبات مردم ابتدا در قالب شعار، نوشته، پلاکارد یا عبارت‌های کوتاه شکل می‌گیرد و شاعر با استفاده از قواعد هنری، آن را به نوحه یا رجز تبدیل می‌کند.

حسینی رکن‌آبادی سابقه این فرایند را دست‌کم به راهپیمایی‌های سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ بازگرداند و بیان داشت: در آن دوره نیز نوحه‌ها و سربند‌های ساده و تکرارپذیر، زبان بیان اعتراض‌ها و باور‌های مردم بودند.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از نوحه‌های انقلابی آن دوره افزود: رجز‌ها و نوحه‌های امروز از یک پیشینه آیینی، عاشورایی و انقلابی برخوردارند، هرچند زبان، موسیقی و فرم آنها متناسب با شرایط امروز تغییر کرده است.

به گفته این نوحه‌پرداز، عبارت «رجزـشعار» به آثاری اشاره دارد که در اصل ساختار نوحه دارند، اما مردم در بخش‌هایی از آنها به‌جای سینه‌زنی، مشت‌های خود را بالا می‌برند و به‌صورت جمعی پاسخ می‌دهند. این فرم، عزاداری و حماسه‌پردازی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

حسینی رکن‌آبادی راز موفقیت چنین آثاری را در چهار عنصر دانست که شامل برگرفتن مضمون از زبان مردم، سادگی و قابلیت تکرار، انتخاب فرم و نغمه متناسب و اجرای مناسب است.

وی در تحلیل رجز «میدان با تو، خیابان با ما» تصریح کرد: این اثر با استفاده از فضای پهلوانی و زورخانه‌ای آغاز می‌شود، سپس مخاطب را به فضای گفت‌وگوی فرماندهان و میدان مبارزه می‌برد و در نهایت به عبارتی ساده و تکرارپذیر می‌رسد که جان کلام اثر است.

ذکر و زبان آهنگین، مردم را دور هم جمع می‌کند

سید علی حسینی نیز در سخنان خود، زبان شعر و موسیقی را زبانی رساتر، شیرین‌تر و ماندگارتر دانست و گفت: هنگامی که این زبان با فطرت انسان و حقیقتی مانند امام حسین (ع) پیوند می‌خورد، توانایی بیشتری برای اثرگذاری بر مخاطب پیدا می‌کند.

او با اشاره به تجربه اجرای نوحه‌ها در میدان بیان کرد: برخی واژه‌ها و ترکیب‌ها، به‌ویژه هنگامی که ایران و امام حسین (ع) در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، واکنشی متفاوت در میان جمعیت ایجاد می‌کنند و مخاطبان را دوباره به حرکت و مشارکت وامی‌دارند.

حسینی ذکر‌هایی مانند «یا حیدر» و «یا زهرا» را از عوامل شکل‌گیری پیوند عاطفی میان مردم دانست و گفت: این ذکر‌ها تنها عباراتی مذهبی نیستند، بلکه می‌توانند جمعیت‌های مختلف را به یکدیگر متصل و آنان را به کنشگران یک تجربه مشترک تبدیل کنند.

او در ادامه بخش‌هایی از مداحی‌های حماسی و ملی را با همراهی جمعیت اجرا کرد؛ آثاری که در آنها مفاهیمی مانند ایران، حرم، جمهوری اسلامی، خون‌خواهی، مقاومت و نام شخصیت‌های دینی و ملی در کنار یکدیگر قرار گرفته بود.

منبع: مهر

{$sepehr_key_233094}