پدیده ال نینو چیست و چه تأثیری بر ایران دارد؟ از علت شکل‌گیری تا تأثیر آن بر آب‌وهوا

ال نینو یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان است که در اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد، اما آثار آن می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر از محل وقوعش احساس شود.

کد خبر: ۴۳۶۹۵۴

تاریخ : ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۵:۱۷

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، ال نینو یا El Niño به دوره‌ای گفته می‌شود که آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی، به‌ویژه منطقه موسوم به نینو ۳.۴، به‌طور غیرعادی گرم‌تر از میانگین می‌شوند.

این پدیده بخشی از سامانه بزرگ‌تر ال نینو–نوسان جنوبی (ENSO) است و با تغییر در دمای اقیانوس، فشار هوا و الگو‌های وزش باد همراه می‌شود.

ال نینو در اصل در ایران یا هیچ نقطه دیگری از خشکی‌های جهان «رخ نمی‌دهد»؛ محل شکل‌گیری آن اقیانوس آرام است. آنچه در ایران مشاهده می‌شود، تأثیرات اقلیمی و جوی ال نینو است.

نام ال نینو به معنای «پسربچه» است و ریشه آن به ماهیگیران سواحل آمریکای جنوبی بازمی‌گردد. آنها متوجه شده بودند که در برخی سال‌ها، حوالی کریسمس، آب دریا گرم‌تر می‌شود، تعداد ماهی‌ها کاهش می‌یابد و بارندگی نیز افزایش پیدا می‌کند.

ال نینو چگونه شکل می‌گیرد؟

برای درک سازوکار ال نینو ابتدا باید با باد‌های تجاری و گردش آب در اقیانوس آرام آشنا شویم.

در شرایط عادی، باد‌های تجاری در نزدیکی استوا از شرق به غرب می‌وزند و آب‌های گرم سطحی اقیانوس آرام را به سمت غرب، یعنی نواحی اطراف استرالیا و جنوب شرق آسیا، می‌رانند.

در نتیجه، در بخش غربی اقیانوس آرام آب گرم روی سطح تجمع پیدا می‌کند. در طرف دیگر، یعنی نزدیکی سواحل غربی آمریکای جنوبی، آب سرد اعماق اقیانوس به سطح می‌آید. این فرایند که فراچاهش (Upwelling) نام دارد، مواد مغذی را از اعماق به سطح می‌رساند و زمینه را برای افزایش جمعیت آبزیان فراهم می‌کند.

هم‌زمان، تجمع آب گرم در غرب اقیانوس آرام باعث گرم‌شدن هوای بالای آن، افزایش صعود هوا، تشکیل ابر و بارش می‌شود. این چرخه جوی و اقیانوسی بخشی از چرخه واکر را تشکیل می‌دهد.

اما اگر باد‌های تجاری ضعیف شوند، آب‌های گرم دیگر مانند گذشته به سمت غرب حرکت نمی‌کنند. در نتیجه، آب‌های گرم در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام گسترش می‌یابند و فراچاهش نیز ضعیف می‌شود. این تغییرات زمینه شکل‌گیری ال نینو را فراهم می‌کنند.

نقش باد‌های تجاری در ایجاد ال نینو چیست؟

باد‌های تجاری یکی از عناصر کلیدی در شکل‌گیری ال نینو هستند. در شرایط معمول، این باد‌ها آب‌های گرم سطحی را به سمت غرب اقیانوس آرام می‌رانند؛ اما در هنگام شکل‌گیری ال نینو، این باد‌ها ضعیف می‌شوند یا حتی ممکن است برای مدتی جهت معمول خود را تغییر دهند.

با ضعیف‌شدن باد‌های تجاری، اختلاف دمای آب میان شرق و غرب اقیانوس آرام کاهش پیدا می‌کند و آب گرم به سمت شرق حرکت می‌کند. در نتیجه، ساختار معمول دما و فشار در اقیانوس آرام تغییر می‌کند و الگو‌های بارش در مناطق دوردست نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند.

تفاوت ال نینو و لانینا چیست؟

ال نینو و لانینا دو مرحله متفاوت از نوسانات اقلیمی اقیانوس آرام هستند.

در ال نینو، دمای آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی افزایش می‌یابد و باد‌های تجاری معمولاً ضعیف می‌شوند.

در مقابل، در لانینا (La Niña) آب‌های سطحی اقیانوس آرام استوایی سردتر از حالت معمول می‌شوند و باد‌های تجاری می‌توانند شدت بیشتری پیدا کنند. در این شرایط، آب گرم بیشتر به سمت غرب رانده می‌شود و فراچاهش در شرق اقیانوس آرام تقویت می‌شود.

لانینا در لغت به معنای «دختربچه» است و در برخی موارد پس از یک دوره ال نینو رخ می‌دهد.

ال نینو هر چند سال یک‌بار رخ می‌دهد؟

ال نینو الگوی زمانی کاملاً منظمی ندارد، اما معمولاً هر دو تا هفت سال یک‌بار رخ می‌دهد. مدت آن نیز ثابت نیست و ممکن است چند ماه ادامه داشته باشد و در برخی موارد به یک یا حتی دو سال برسد؛ بنابراین نمی‌توان گفت ال نینو دقیقاً در یک ماه یا سال مشخص اتفاق می‌افتد. دانشمندان با بررسی دمای سطح اقیانوس، فشار هوا، باد‌ها و سایر شاخص‌های اقلیمی، احتمال شکل‌گیری و شدت این پدیده را پیش‌بینی می‌کنند.

ال نینو چه زمانی در ایران رخ می‌دهد؟

یک نکته مهم این است که ال نینو در ایران رخ نمی‌دهد؛ محل شکل‌گیری آن اقیانوس آرام است؛ بنابراین عبارت «زمان وقوع ال نینو در ایران» از نظر علمی دقیق نیست و منظور از آن باید زمان تأثیر ال نینو بر آب‌وهوای ایران باشد.

بررسی‌های آماری ارائه‌شده در منابع نشان می‌دهد که وقوع ال نینو می‌تواند با افزایش بارش‌های موسمی و همچنین افزایش بارندگی در فصل‌های سرد ایران همراه باشد. در مقابل، دوره‌های لانینا در برخی بررسی‌ها با کاهش بارش و خشکسالی در ایران ارتباط داشته‌اند.

بااین‌حال، این ارتباط قطعی نیست. آب‌وهوای ایران تحت تأثیر عوامل متعدد جوی و اقیانوسی قرار دارد و نمی‌توان صرفاً با مشاهده ال نینو، میزان بارش یک سال مشخص را با اطمینان پیش‌بینی کرد.

مهم‌ترین آثار ال نینو در جهان چیست؟

تأثیر ال نینو به ایران محدود نیست و می‌تواند الگو‌های آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان را تغییر دهد.

در شرق اقیانوس آرام و سواحل غربی آمریکای جنوبی، افزایش دما و رطوبت می‌تواند زمینه‌ساز بارش‌های شدید، سیلاب و طوفان شود. در مقابل، برخی مناطق جنوب شرق آسیا ممکن است با کاهش بارش و خشکسالی مواجه شوند.

تغییر دمای اقیانوس همچنین بر اکوسیستم‌های دریایی اثر می‌گذارد. هنگامی که فراچاهش در شرق اقیانوس آرام ضعیف شود، مواد مغذی کمتری از اعماق به سطح می‌رسد و در نتیجه جمعیت برخی آبزیان کاهش می‌یابد.

از سوی دیگر، افزایش بارندگی و سیلاب می‌تواند باعث انتقال آلاینده‌های شهری، صنعتی و کشاورزی به رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و اقیانوس‌ها شود.

ال نینوی شدید چه پیامد‌هایی دارد؟

شدت ال نینو اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرچه تغییر دمای اقیانوس و اختلال در گردش جوی بیشتر باشد، احتمال مشاهده رویداد‌های آب‌وهوایی غیرمعمول نیز افزایش پیدا می‌کند.

بر اساس گزارش ارائه‌شده درباره ال نینوی ۲۰۲۶، برخی مدل‌های اقلیمی سناریویی بسیار شدید را برای این رویداد مطرح کرده‌اند و در منطقه نینو ۳.۴ افزایش دمایی در حدود ۳٫۶ درجه سانتی‌گراد نسبت به میانگین را پیش‌بینی کرده‌اند. این رقم در متن ارائه‌شده به‌عنوان یک پیش‌بینی مدل‌ها مطرح شده است و نباید آن را با یک رکورد قطعی مشاهده‌شده اشتباه گرفت.

در همان گزارش، احتمال تشدید گرمای جهانی و افزایش رویداد‌های حدی آب‌وهوایی در سال‌های پس از آن نیز مطرح شده است. این سناریو‌ها به دلیل وابستگی به مدل‌های اقلیمی و شرایط متغیر اقیانوس و جو، باید به‌عنوان پیش‌بینی و نه واقعیت قطعی آینده در نظر گرفته شوند.

آیا تغییرات اقلیمی شدت ال نینو را بیشتر می‌کند؟

ارتباط میان تغییرات اقلیمی و شدت یا فراوانی ال نینو موضوعی پیچیده است و نمی‌توان برای تمام جنبه‌های آن حکم قطعی صادر کرد. منبع ارائه‌شده نیز تأکید می‌کند که درباره تأثیر تغییر اقلیم بر شدت رخداد‌های ال نینو و لانینا اختلاف‌نظر وجود دارد.

با این حال، افزایش دمای میانگین زمین می‌تواند شرایط زمینه‌ای متفاوتی برای اقیانوس‌ها و جو ایجاد کند. از این رو، بررسی ارتباط میان گرمایش جهانی، ENSO و افزایش رویداد‌های حدی همچنان یکی از موضوعات مهم پژوهش‌های اقلیمی است.

آیا ال نینو باعث افزایش بارندگی و سیل در ایران می‌شود؟

ال نینو می‌تواند احتمال افزایش بارش را در برخی مناطق ایران بالا ببرد، اما این موضوع قطعی نیست. در بسیاری از موارد، بارش‌ها به‌صورت رگباری و شدید رخ می‌دهند که ممکن است به جای تغذیه منابع آب زیرزمینی، باعث روان‌آب و سیلاب شوند.

چرا پیش‌بینی اثر ال نینو بر ایران دشوار است؟

سامانه آب‌وهوایی زمین از مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته تشکیل شده است. به همین دلیل، نمی‌توان تنها با مشاهده یک پدیده مانند ال نینو، وضعیت آب‌وهوای یک کشور را با قطعیت پیش‌بینی کرد.

در مورد ایران نیز پژوهش‌ها بیشتر بر روابط آماری میان ال نینو و دوره‌های ترسالی یا خشکسالی تکیه دارند. رابطه آماری به این معنا نیست که ال نینو در هر بار وقوع، دقیقاً یک نتیجه مشخص در ایران ایجاد می‌کند. حتی ممکن است در برخی سال‌ها این الگو مشاهده نشود یا نتیجه متفاوتی به وجود آید.

به همین دلیل، پیش‌بینی بارش ایران باید بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌ها و مدل‌های اقلیمی انجام شود و نباید صرفاً به وضعیت ENSO وابسته باشد.

ال نینو؛ فرصت بارندگی یا تهدید سیلاب؟

ال نینو برای ایران می‌تواند هم‌زمان یک فرصت و یک تهدید باشد.

از یک سو، افزایش بارش می‌تواند بخشی از کمبود آب ناشی از خشکسالی‌های چندساله را جبران کند. از سوی دیگر، اگر بارندگی‌ها شدید و کوتاه‌مدت باشند، ممکن است زیرساخت‌های شهری و منابع طبیعی کشور توان مدیریت آن را نداشته باشند.

همچنین پس از دوره‌های خشکسالی، زمین و پوشش گیاهی آمادگی کمتری برای جذب سریع حجم زیادی از آب دارند. در چنین شرایطی، افزایش بارش می‌تواند به جای تغذیه مؤثر سفره‌های زیرزمینی، به سیلاب و روان‌آب تبدیل شود.