سنت های اصیل

روايتی از ظرفيت گردشگری مذهبی و ٢٩ آيين عاشورايی كه در خراسان رضوی به ثبت رسيده است

کد خبر: ۴۳۷۶

تاریخ : ۱۱ شهريور ۱۳۹۸ - ۰۷:۱۲

نوشته

محبوبه عظیم زاده- هم زمان با فرا رسیدن روزهای محرم و ایام عزاداری آن، جدای از آداب و رسوم و سنت هایی مثل علم کشی و برپایی دسته های عزاداری که با اندکی تفاوت در بسیاری از نقاط شهر و کشورمان به چشم می خورد، هستند نقاط دیگری که رسم و رسومشان جنبه های خاص تر و متفاوت تری به خود می گیرد. بعد مذهبی این استان و البته سبقه فرهنگی موجود در این خطه باعث شده است تا در شهرها و روستاهای مختلف شاهد برپایی این رسوم مخصوص باشیم که ریشه در اصالت و پشتوانه فرهنگی آن منطقه دارد و اتفاقا همین نیز آن را منحصر به فرد کرده است. روایت های کوتاه زیر چند برش از همین سنت هاست که در روزهای محرم و در ایام عزاداری امام حسین (ع) در این حوالی برگزار می شود.

پیوه ژن و مراسم خیمه پوشان
همین جمعه گذشته بود که مراسم خیمه پوشان در روستای پیوه ژن برگزار شد. این آیین که یکی از رسوم قدیمی اجرایی روزهای محرم است، سابق بیست و هفتمین روز از ماه ذی الحجه برگزار می شده و امروزه در آخرین جمعه قبل از ماه محرم برپا می شود. عمده ترین و به نوعی بزرگ ترین مراسم آیینی این روستا همین مراسم خیمه پوشان است که از صبح تا ظهر تداوم دارد. این مراسم با حرکت علم های روستا آغاز می شود و با برپایی خیمه و بیرق گردانی به اوج خود می رسد. پیش از حضور مردم در حسینیه و برپایی خیمه و چادر، مردم و علم ها از دو طرف روستا به سمت حسینیه حرکت می کنند. در نهایت نیز هر دو گروه در میان ده که محل استقرار حسینیه مسجد جامع روستا نیز هست به یکدیگر می پیوندند و با تشکیل یک کل واحد به حسینیه وارد می شوند و با برافراشتن علم ها به برپایی خیمه و چادر می پردازند. بر خلاف آنچه که در مناطقی مثل سبزوار و بیرجند برپا می شود، در پیوه ژن طی مراسم خیمه پوشان خبری از چاووش خوانی نیست و به جای آن، تعزیه خوان به ذکر مصیبت می پردازد.

دسته بنی اسد و نخل گردانی در فَدافَن کاشمر
شهرستان کاشمر و روستاهای آن نیز در ایام محرم از طریق برپایی مراسم و آیین های خاصی یاد این روزها را گرامی می دارند. روستای فدافن یکی از همین روستاهاست که بعدازظهر دوازدهم محرم آیین سنتی نخل گردانی و دسته بنی اسد را برگزار می شود. مراسم بنی اسد درواقع برگرفته از طایفه بنی اسد است. این طایفه نام تیره ای از قبیله بزرگ و سلحشور و مشهور عرب است. به بیان دیگر طی این مراسم زنان این طایفه اعلام می کنند که اگر مردان از نیروهای عبید ا... بن زیاد هراس دارند، خودشان اجساد شهدای کربلا را تشییع و تدفین می کنند. این آیین مخصوص کاشمر نبوده و در خیلی از نقاط ایران برگزار می شود اما برگزاری این مراسم در فدافن کاشمر همیشه رنگ و بوی خاص خودش را دارد و مردم نیز با شرکت در این مراسم از آن استقبال می کنند وشریک عزای امام حسین (ع) می شوند.

مقتل خوانی در ریوند داورزن
یکی از مهم ترین عناصری که در روزهای عزاداری امام حسین (ع) در روستای ریوندِ داورزن برگزار می شود، تعزیه مقتل است. این مراسم هر ساله در روز عاشورا برگزار می شود و از صبح تا عصر ادامه دارد. اتفاقی که برپایی این مراسم را بیش از پیش به لحاظ ثبت میراث فرهنگی با اهمیت کرده است، توجه به حفظ اصالت های فرهنگی و محلی است که سعی می شود از طریق 5 عنصری که طی این مراسم در محوریت است به آن توجه شود. این 5 عنصر عبارت اند از: میدان اجرا، نحوه اجرا، لباس و ادوات، موسیقی متن و اشعار تعزیه. مراسمی با عنوان فهرست گردانی نیز در شب عاشورا در منزل یکی از اهالی برگزار می شود که درواقع مقدمه ای است برای تعزیه مقتل. طی این مراسم نقش ها و نسخه های تعزیه از سوی فهرست گردان میان تعزیه خوانان پخش می شود. در مراسم مقتل خوانی بر خلاف اکثر مجالس تعزیه که روایت به شهادت رسیدن یکی از بزرگان دین است، بیشتر وقایع عاشورا به نمایش گذاشته می شود که از جمله آ ن ها ماجرای به شهادت رسیدن حر و فرزندش، حضرت علی اکبر (ع)، حضرت قاسم (ع)، حضرت عباس (ع)، حضرت علی اصغر (ع)، امام حسین (ع) و عبدالله فرزند امام حسن (ع) به نمایش گذاشته می شود. طی مراسم نیز از ادواتی مثل شیپور، فلوت و دهل استفاده می شود که از گذشته تا امروز مهم ترین ادوات موسیقایی تعزیه مقتل در ریوند بوده است. در این میان مطابق با گفته اهالی قدمت شیپور و فلوت به بیش از 100 سال می رسد.

شیر در ششتمد شهرستان سبزوار
این آیین یکی از قدیمی ترین آیین های محرمی این شهرستان است. طی این مراسم فردی با پوشیدن لباس شیر به هیبت آن درآمده و به ایفای نقش شیر می پردازد. آیین شیر ششتمد در 3 روایت و 3برش، نظام عاشورایی ششتمد حضور دارد.
اولین روایت که نام آن «شیر در صبح روز عاشورا» است و اولین روایت از حضور شیر در نظام آیینی عزاداری حسینی ششتمد است مربوط به حرکت شیر و همراهانش در دسته های عزاداری است. شیر با حضور در هیئت عاشورا به عزاداری می پردازد.
حضور این عنصر در نظام آیینی ششتمد به نوعی نشان دهنده اهمیت عزاداری و عرض ارادت به امام و پیشواست. به این معنا که تمام عناصر جهان از انسان تا حیوان سر ارادت به سوی او دراز کرده اند و در فراق او عزادارند. روایت دوم «شیر در تعزیه عصر عاشورا» است و موقعیت مکانی آن، سزمین هند است.
طی این روایت در خلال گفت وگوهایی که مابین سلطان و وزیر نمایش شکل می گیرد، ناگهان شیری وارد مجلس تعزیه شده و قصد حمله به سلطان و وزیر را می کند. آن ها در ابتدا تصمیم می گیرند با شیر مبارزه کنند اما عملا خود را در مقابل آن عاجز می بینند.
در این لحظه چاره ای جز متوسل شدن به امام حسین (ع) نمی بینند و از دل و جان او را می خوانند. امام حسین (ع) با طی الارض از صحرای کربلا به سرزمین هند رفته و شیر با دیدن امام آرام و رام می شود و در مقابل ایشان کرنش می کند. «شیر در صبح روز یازدهم محرم» عنوان سومین روایت است. در مقتل خوانی روز یازدهم شیر ظاهر می شود و با اندوه آغشته به خشم شروع به مرتب کردن اجساد شهدای کربلا می کند. به بیان دیگر پاسداری از اجساد شهدای کربلا بر عهده اوست.

جلوه آیین های عزاداری در اشعار
خلال تمام این نمایش ها و نماد های بصری برای همراهی با این ماه، شاید بد نباشد اگر کمی از زاویه دیگر و با تمرکز روی بحث های محتوایی به این قضیه نگاه کنیم. بعدی که اتفاقا شاید مهم تر است و پایه کار را تشکیل می دهد و می تواند اثرگذاری کار را چندین برابر کند. اتفاقی که با مشاهده شیوه عزاداری مردم یزد و اشعار پر مغز قرائت شده از سوی آن ها، به خوبی عیان می شود.
استان خودمان نیز به لحاظ اصالت کلمه و اصالت آیینی مخصوصا در گذشته حرفی برای گفتن داشته است. البته برای درک بهتر این قضیه باید به نسخ قدیم رجوع کرد. دکتر حسن انصاری عضو هیئت علمی مؤسسه پرینستون آمریکا درباره این موضوع به چند قطعه نوحه سرایی عاشورای حسینی در بیهق سده پنجم قمری اشاره می کند.
سخن درباره آیین های عزاداری مناطق مختلف ایران نیازمند بررسی دقیق موردی و تحلیلی گفتمانی است. مردم هر منطقه بر اساس آداب و رسوم و مؤلفه های فرهنگی خود، مراسم عزاداری حضرت سیدالشهداء (ع) را برگزار می کردند. مهم ترین مؤلفه این آیین ها متون و محتوایی است که در این مراسم از سوی مرثیه سرایان خوانده می شده است. یادداشت زیر نمونه ای از متون مرثیه عاشورا در قرن 5 هجری قمری را در منطقه بیهق، سبزوار کنونی، نقل می کند.

حاکم جِشُمی، ابوسعد محسن بن محمد بَروقَنی، عالم و متکلم زیدی قرن پنجم است. او در سنه ۴۱۳ در روستای جِشُم از توابع بیهق (سبزوار کنونی) به دنیا آمد. در کتاب سفینة العلوم تألیف دانشمند معتزلی حنفی/ زیدی اواخر سده پنجم قمری، حاکم جِشُمی فصلی به مقتل حضرت سید الشهداء اختصاص یافته است و نکته جالب این است که لا به لای این مقتل که مجموعه روایاتی است درباره عاشورا و مقتل حضرت ابا عبد الله الحسین(ع)، حاکم جِشُمی چند قطعه از اشعار فارسی را نقل کرده که از مضمون و سبک آن پیداست که مجالس حسینی در بیهق آن روزگار، موطن نویسنده کتاب نقل می شده و در این محافل مصیبت خوانی زمزمه می شده است. از آنجا که این کتاب بسیار ارزشمند تاکنون به چاپ نرسیده و نسخه های خطی آن در کتابخانه های مختلف یمن و اروپا پراکنده است؛ در اینجا این قطعات اشعار را نقل می کنیم. به دلیل اینکه نسخه های ایرانی این کتاب از میان رفته و آنچه همینک موجود است تنها نسخه هایی است که به وسیله زیدیان یمن استنساخ و رونویسی شده است، با توجه به نا آشنایی کاتبان به زبان فارسی در این قطعات تحریف های زیادی رخ داده که گاه تشخیص اصل کلمه فارسی را بسیار سخت و حتی غیر ممکن می کند. بهتر است این تعبیر را به کار ببرم که کاتبان در این نسخه ها در مورد نقل این قطعات تنها کلماتی را نقاشی کرده اند و از اینرو تحریف های زیادی در نسخه های مختلف این کتاب دیده می شود. آنچه در پی می آید تصحیحی است بر پایه نسخه های مختلف کتاب بدون اشاره به سازواره انتقادی و گاه هم با تصحیحات اجتهادی و قیاسی. حاکم جشمی در هر بخش مقتل خود علاوه بر ارائه متن مقتل به نقل اشعار فارسی و عربی مبادرت کرده است. هر بخش مربوط به قسمتی از مراحل روز عاشوراست. این چند خط متعلق به اولین قطعه است.
از این سو عزیزان آل رسول
دل مرتضی یادکار (یادگار) بتول
حسین علی سرفراز جهان
امان زمین وامام زمان
وزان سو صف کفر و قوم شقاق
اصول ضلال و رؤوس نفاق
از این سو صفی بر کشیده ز نور
و زان سو سنکمار (سنگبار ؟) قومی کفور
بر آل نبی تیر کرده دو صد
همه دل بر آل پیمبر چو سنگ
بکردار (به کردار) کبر (گبر) و مسلمان بنام (به نام)
بکین (به کین) نیاکان کشیده حسام
که بودست زیشان نکونسارتر (نگونسارتر)
بداغ ( به داغ ) شقاوت سزاوارتر