جامه‌هایی که بر گنبد مسجد گوهرشاد مشهد پوشانده شد

آیا مشهدی‌های ۶۰۰ سال پیش گنبد مسجد فیروزه‌ای رنگ شهر را شبیه گنبد امروزی می‌دیدند؟

کد خبر: ۴۴۲۲۹۳

تاریخ : ۱۱ شهريور ۱۴۰۵ - ۱۶:۴۸

نوشته

مرضیه ترابی | شهرآرانیوز؛ مسجد جامع گوهرشاد، بی‌شک، یکی از زیباترین بنا‌های باقی‌مانده از دوره تیموری در سراسر محدوده تمدنی ایران است؛ بنایی که به واسطه گنبد فوق‌العاده و زیبایش، چشم‌اندازی بی‌نظیر دارد و پیش از آنکه مشهد در حصار سازه‌های بلندمرتبه گرفتار شود، از چند کیلومتری بیرون بارو‌های شهر خودنمایی می‌کرد.

باور بسیاری از کسانی که اطلاعات چندانی درباره تاریخ مشهد و به‌ویژه اماکن متبرکه ندارند، این است که بنای مسجد گوهرشاد، تماما میراث دوره تیموری و عصر گوهرشادبیگم است؛ تصوری که البته تا حدودی درست به نظر می‌رسد؛ چرا که اصل بنا در عصر گوهرشادبیگم به اتمام رسید و او موقوفات ارزشمندی را برای نگهداری از مسجد وقف کرد.

با این حال، تصور اینکه بنایی با قدمت بیش از ششصد سال دست‌نخورده باشد و آن را بی‌نیاز از مرمت و تعمیرات بدانیم، قطعا تصوری نادرست و ناشیانه است. مسجد گوهرشاد نیز مانند هر بنای دیگری همواره نیازمند مرمت و حتی بازسازی کلی بوده و هست. علاوه بر زلزله‌های سهمگینی که گاه‌به‌گاه در مشهد به وقوع می‌پیوندند و اسباب تخریب سازه‌ها می‌شوند، عوامل اقلیمی و انسانی هم در نیاز بنا به مرمت نقش عمده‌ای دارند.

به‌عنوان نمونه می‌توان از دو واقعه زلزله سال ۱۰۸۴ قمری و گلوله‌باران حرم مطهر در فروردین سال ۱۲۹۱ خورشیدی یاد کرد که به بنا‌های معظم حرم رضوی و اطراف آن آسیب‌های زیادی وارد کرد.

حاصل آنکه این عوامل می‌تواند باعث ایجاد تغییراتی در نما و حتی ساختار ابنیه شود. دلیل این تغییرات، هزینه مرمت، الگو‌های متداول هر عصر و توانایی یا عدم‌توانایی بازسازی به شکل اولیه توسط معماران و هنرمندان هر دوره تاریخی است. در این نوشتار، به‌دنبال کشف روند تغییرات در این بنای تاریخی هستیم.

می‌خواهیم بدانیم مسجد گوهرشاد در ابتدای ساخت و هنگامی که گوهرشادبیگم به آن می‌نگریست، چه شکلی داشت؟ آیا بانوی دربار شاهرخ تیموری هم گنبد بزرگ مسجد جامع را همان‌طور می‌دید که بینندگان ششصد سال بعد می‌بینند؟ برای دانستن این موضوع، افزون بر شواهد تاریخی، باید برخی الگو‌های معماری را هم مرور کنیم. امیدوارم آنچه در ادامه می‌خوانید، برایتان جذاب و تازه باشد.

درباره گنبد مسجد گوهرشاد

گنبد مسجد گوهرشاد، گنبد دوپوسته‌ای است و الگوی معماری آن، به اوایل دوره تیموری مربوط می‌شود. در گنبد‌های این دوره، معمولا پوسته زیرین برای پایین نگه‌داشتن ارتفاع داخلی بنا استفاده می‌شد و پوسته دوم، با هدف ایجاد عظمت و جذابیت، پس از ایجاد یک «گریو» (گردنی یا ساقه) بر روی قاعده گنبد، بر فراز آن ساخته می‌شد و در فضای بین دو گنبد نیز، با استفاده از سازه‌های موسوم به «خشخاشی» که آنها را به صورت زوج استفاده می‌کردند، استحکام لازم را پیدا می‌کرد.

در گنبد مسجد گوهرشاد، ارتفاع پوسته اول از کف ایوان مقصوره، حدود ۲۵ متر و ارتفاع نوک پوسته بیرونی از کف ایوان مقصوره، حدود ۳۹ متر و شعاع بیرونی پوسته دوم، حدود ۶۲ متر است. چنین سازه مُعظَمی باید بر روی پایه‌هایی مستحکم قرار داشته‌باشد. به همین دلیل، مناره‌ها را به بدنه ایوان مقصوره متصل و از داخل پر کرده‌اند تا بروز تنش‌های احتمالی باعث تخریب بنا نشود.

با این حال، سنگینی سازه، شکل گرفتن چنین تنش‌هایی را اجتناب ناپذیر کرده‌است. به همین دلیل، در طول تاریخ، بار‌ها و بار‌ها شاهد مرمت و حتی بازسازی اساسی گنبد هستیم. درباره برخی از این بازسازی‌ها، مانند بازسازی ۱۰۸۴ تا ۱۰۸۸ قمری، گزارش‌های قابل اتکایی بر روی کاشی‌های مسجد قرار دارد.

این مرمت‌ها در دوره افشاریه و قاجاریه هم ادامه داشت و در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی نیز، کار بازسازی کلی بنا و ایجاد استحکام اساسی در آن، با نظارت و مهندسی روان‌شاد عباس آفرنده آغاز شد و در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به پایان رسید و گنبد را به شکل امروزی آن تبدیل کرد.

نکته‌ای که از گزارش‌های مختصر مربوط به بازسازی‌ها و مرمت‌ها می‌توان دریافت، آن است که این مرمت‌ها و بازسازی‌ها، نمایی بیرونی گنبد را دستخوش دگرگونی بنیادین کرده‌است. مهدی سیدی در کتاب «مسجد و موقوفات گوهرشاد» بر این باور است که «گنبد فعلی نه شبیه گنبد ساخته شده در دوره صفوی (پس از واقعه زلزله) که کاشی‌ها و کتیبه‌های آن شامل چهار رنگ سفید، سیاه، زرد و فیروزه‌ای بوده و نه شبیه گنبد اولیه و اصلی مربوط به دوره تیموری که هیچ اطلاعاتی از جزئیات کاشی‌کاری و کتیبه‌های آن در دست نیست، [است].»

این دیدگاه کارشناسانه و دقیق که مبتنی بر شواهد تاریخی و پژوهش‌های میدانی است، باعث می‌شود که از خود بپرسیم نمای پس بیرونی گنبد مسجد گوهرشاد، آن‌گونه که در عصر گوهرشادبیگم و توسط قوام‌الدین بن زین‌الدین شیرازی ساخته‌شد، چه شکل و الگویی داشته‌است و آیا می‌توان این شکل و الگو را به گنبد اصلی حرم مطهر، یعنی «گنبد طلا» هم نسبت داد؟

مرور الگو‌های تزیین بیرونی گنبد

برای بررسی این موضوع، ابتدا باید به نکته‌ای که در ابتدای نوشتار بررسی کردیم، باز گردیم؛ در معماری عصر تیموری، هدف از ساخت گنبد، نمایش عظمت سازه بود؛ به همین دلیل هم، بر فراز پوسته درونی، پوسته بیرونی را با استفاده از «گریو» (گردنی یا ساقه) بلند، بنا می‌کردند.

برخی معتقدند که چنین الگویی با معماری آرامگاه خواجه احمد یَسَوی (در منطقه ترکستان قزاقستان) در دوران حیات تیمورلنگ آغاز شد؛ بنایی که دست بر قضا معمار آن هم یک ایرانی اهل شیراز به نام «خواجه حسین شیرازی» بود. بعد‌ها این الگو در ایران شرقی، به ویژه در خراسان بزرگ، به گستردگی استفاده شد.

الگوی تزیین بیرونی گنبد‌های این دوره، الگوی ایجاد «خیاره» بر روی گنبد «شلجمی» بود. خیاره‌ها معمولا از نوک گنبد آغاز می‌شد و تا ابتدای گریو (گردنی) امتداد داشت. آنها را معمولا به صورت زوج استفاده می‌کردند؛ گور امیر (آرامگاه تیمورلنگ) در سمرقند ۶۴ خیاره دارد و آرامگاه گوهرشاد را در هرات، با ۴۴ خیاره آبی‌رنگ آراسته‌اند.

به نظر می‌رسد که شیوه تزیین نمای بیرونی با استفاده از خیاره، تا حدود سال ۸۴۰ قمری برقرار بود و بعدا به تدریج جای خود را به گنبد‌های کاشی‌کاری شده صاف داده‌است؛ مانند آنچه که در مسجد ۷۲ تن مشهد (آرامگاه غیاث‌الدین ملکشاه)، ساخته شده در حدود سال ۸۵۰ قمری دیده می‌شود.

یک احتمال جدی

با توجه به اینکه دوران ساخت مسجد جامع گوهرشاد (سال ۸۲۱ قمری)، هم‌زمان با متداول بودن استفاده از نمای خیاره‌ای در تزیین گنبد‌ها بوده‌است، می‌توان این احتمال را جدی دانست که بنای گنبد مسجد گوهرشاد نیز، در بخش نمای بیرونی، از تزیینات خیاره‌ای بهره‌مند بوده‌است.

در واقع آنچه گوهرشادبیگم با چشمان خود می‌دید، گنبدی دو پوسته‌ای، دارای گریوی تزیین شده با کاشی بود که از شیب اصلی، با خیاره‌هایی که تعداد آنها را نمی‌دانیم، به نوک گنبد می‌رسید. با تصور این الگو، می‌توان گنبد اولیه را، بسیار باشکوه و زیباتر از آنچه که امروز می‌بینیم، تصور کرد.

خوشبختانه می‌توانیم چنین گنبدی را با استفاده از هوش مصنوعی بازسازی کنیم و به بررسی دقیق‌تر آن بپردازیم. این ادعا، البته حدسی بیش نیست و تنها به شواهد تاریخی و معماری تکیه دارد که در جایی غیر از مسجد گوهرشاد و شهر مشهد دیده می‌شود.

{$sepehr_key_244508}

پاسخ به پرسشی دیگر

اما پرسش دوم و اینکه آیا نمای بیرونی گنبد حرم رضوی نیز چنین تزیینی داشت یا نه؟ در این‌باره باید باز هم شواهد تاریخی را مرور کنیم. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که ساخت گریو بلند بر روی گنبد اولیه حرم رضوی و سپس احداث گنبد دوم بر فراز آن، هم‌زمان با احداث مسجد گوهرشاد صورت گرفت و قوام‌الدین بن زین‌الدین شیرازی بر ساخت آن نظارت داشت.

این اقدام، احتمالا به دلیل ارتفاع گنبد مسجد گوهرشاد و از جلوه افتادن گنبد اصلی حرم رضوی انجام شد. نمای بیرونی گنبد را، پس از احداث، با کاشی سبز رنگ پوشاندند تا جلوه‌ای متمایز از دیگر ابنیه پیدا کند. با توجه به گریو بسیار بلند گنبد، می‌توان در استفاده از خیاره برای تزیین فضای بالای گنبد بیرونی، تردید داشت.

با این حال، متداول بودن چنین الگویی در آن عصر، باعث می‌شود که درباره استفاده از خیاره برای تزیین فضای بالای گنبد بیرونی هم، بی‌تفاوت نباشیم. می‌دانیم که شاه تهماسب یکم صفوی، پس از پیروزی بر ازبک‌ها دستور داد فضای بالای گنبد حرم رضوی را با روکشی از طلا بپوشانند.

آیا این اقدام صرفا اقدامی تزیینی بود یا می‌خواست نیاز به مرمت الگوی بیرونی گنبد را از طریق جایگزینی با روکش طلایی جبران کند؟ دانستن این مسئله، البته نیازمند به پژوهش‌های دقیق و بررسی اسناد است.